Matthijs van Boxsel: De ensyklopedy fan de dommens

Wat is in Amsterdammer? Amsterdammer is wa’t Amsterdammer neamd wurdt. De namme sels blaast de Amsterdammer libben yn. Mar dat is net alles. Eltse Amsterdammer beroppet him op eat wat net te begripen is troch bûtensteanders. Dat kenst of kenst it net; it falt net út te lizzen. De grap is fansels dat dizze mysterieuze kearn bestiet by de graasje fan oarman syn ûnwittendheid. Mar ek de Amsterdammer sels hat gjin flau benul wêr’t er it oer hat!

It Amsterdammerskip bringt twaspjalt tewei tusken de ynwenners oer it antwurd op de fraach wa’t no eins de wiere Amsterdammer is. Sa ferhinderet it Amsterdammerskip de Amsterdammers Amsterdammer te wurden. Dat is de selsdestruktive dommens. Mar tagelyk is dy idioatens in besteansbetingst, want spul oer syn identiteit definiearret no krekt de wiere Amsterdammer. Dêrom hat it ek gjin sin te sizzen dat der gjin echte Amsterdammer bestiet; de Amsterdammer bestiet allinnich yn de mislearring. De Amsterdammer bedijt allinnich yn de ôfstân dy’t him skiedt fan himsels as Amsterdammer. De Amsterdammer is typysk Amsterdams yn de fernuvering, yn de twivel dy’t him oantrunet him te manifestearjen as Amsterdammer. Hy is Amsterdams yn de grêften, flaggen, lieten, draaioargels, gebouwen en oare min ofte mear monumintale bliken fan syn ûnmacht it Amsterdammerskip yn de skjirre te krijen. Hy is Amsterdammer yn de swetserij, yn de ivige rige kleurige, mar mislearre besykjen te bewizen dat er in Amsterdammer is. Reden wêrom de grutste Amsterdammer altiten út de provinsje komt. Nederlân is de haadstêd fan Amsterdam, en Fryslân is in wyk yn Buitenveldert…

In echte Amsterdammer dêrtsjinoer hoecht him net te bewizen, hy draacht neat by ta de identiteit fan Amsterdam. Fan rjochten is er oerstallich. Reden wêrom de Amsterdammers massaal ferhúzje nei de provinsje. Dêr hoedzje se fanatyk dykhúskes, rotguozzen en it grien, koartsein alles wat bydraacht ta de smûke identiteit fan it plattelân.

De dream en it oerskot

De tsiis hawwe de opstannelingen al sis mar konfiskearre, mar fan Us Mem  moatte se ôfbliuwe. Dy is foar ús. It pompeblêd ek. It soe wat wêze sis, dat Us mem besmotske wurde soe mei dat tongbrekkerssechje fan dy Fryske Frijers oer it apefrysk skriuwen fan tsjintwurdich. Nee, dan wit ús Gijs fan de Geitefok wol hoe’t wy betiids Us Mem it bêste weitôgje en yn feilichheid bringe kinne. Komt it no eefkes moai út dat Eberhard krekt fan ’e wike in setsje plysje-unifoarms út de waskerij smokkele hat. Ha, de plannen binne suver al úttocht foar’t wy begjinne te prakkesearjen. Sjoch, sa binne wy, fan it boargeraksjefront MEI-INOAR IEN! Der fuortdaliks boppe-op, dy oeribele Friezen klinysk dúdlik meitsje dat wy hjir yn Fryslân ôfskieding fan Hollân gewoanwei net hawwe kinne, dat opstappe en der útnaaie net heve sil. Kinne sy mei dat nepreferendum wol twahûnderttûzen domdryste jaknikkers hawwe, der steane mear as trijehûnderttûzen ferstannige nee-skuodders efter ús. Ik wol mar sizze.

Gijs seit dat wy moarntemoarn al Us Mem fan de sokkel liftsje moatte, want no hawwe dy grutmakke galgelapers noch de hannen fol oan it iepen lizzen fan de mienskip. Se witte op dit stuit net fan foaren hoe’t se fan efteren de stêd yn en út komme  kinne en dêrom ride se út frustraasje de hiele dei yn rûntsjes om dy hege blokkedoaze hinne. Om sân oere sette ús seis plysjemannen de strjitte ôf, in minút letter komt dan de takelwein, fjouwer man seagje de poaten troch, we takelje it bist de laadwein op, swier lânbouplestik deroer en foar achten ride we al op Frentsjer oan. Sa maklik as wat, wit Gijs. Ik sis dat ik my wol mei ús Pompeblêd dwaande hâlde sil, want foar sokssawat hawwe wy net sa sear autoritêr gesach en betonseagen nedich, mar militêre krektens, stielen senuwen en in soad sûn ferstân. En fan dat alles haw ik genôch, as âld-kommando. No of nea, sa’n spultsje is it!

It Pompeblêd. Wy hawwe it hjir oer it wichtichste skilderij út it Frysk Keunst-barren en dat hinget yn Museum Belvedêre. Fansels, wêr oars. Yn brûklien fan it Geldersk Museum yn Arnhim, dat foar tweintich jier of sa ticht is, fanwegen al wer in ferbouwing. Jan Mankes. In mistich pompeblêd op glêd spegeljend wetter lâns de Wâldsterwei, tritich by tweintich sintimeter. Machtich moai. In ikoanysk skilderij, Thom sei it sels. Huub ek.

It doek út it museum stelle is wier it slimste net. Ik wit krekt wêr’t it hinget, ast der foar yn komst rjochtsôf, efter de kantine. Om tsien oere moarns fyts ik mei in oprolle handoek foar it boarst, efter in masker fan Frau Merkel en ûnder in prûk á la Maxima har skoanmem op myn optearfyts fan It Wâld ôf derhinne, pak in tydskrift yn de kantine en lis stikemwei in bomke mei tiidûntstekking tusken de stuollen en it tafeltsje ûnder it kleed oer de lessener tsjin it gerdyn. Ik stean by it skilderijtsje as it klapt en wylst de pear minsken dy’t by my yn de buert steane ferheard de kant fan de kantine oprinne, snij ik mei myn hobbymeske it doek út de list. Dy’t se hâlde meie, de jaknikkers. Ik rôlje it doekje op en sko it de foarkant fan myn broek yn. By myn rjochterskonk del want Frau Merkel is hjoed-de-dei út needsaaklikens tydlik foar it meastepart linksdragend. Ik rin mei wat oaren nei de kantine ta en wy fernuverje ús mei-inoar oer de rebûlje. Nei in minút of wat tape ik op it húske it doek stevich fêst op it boppeskonk, stap de doar út en fyts fleurich it Wâld wer yn. By de Overtún geane masker en prûk ôf, it fytske lis ik yn de kofferbak en mei de handoek fei ik wat swit, in bytsje mar, fan it antlit. Nee, dat is it slimste net. Mar oer wat der dêrnei yn myn dream bart bin ik net al te wis.

Ik moat de autoradio oansetten hawwe want der komt my in frouljuslûd tusken de earen dy’t in ûnneifolchber tirade hâldt tsjin alles wat net doocht. Allemachtich, wat doocht der fan alles net yn it wâljen fan de wrâld! Oerheden dy’t algeduerigen ûnrjochtmjittige besluten nimme, machthawwers dy’t net oansprekber wêze wolle, bestjoer dat boargers belet om fûnemintele rjochten op te easkjen en beliedsregels dy’t soargje foar te min draachflak foar yndividueel rjochtfeardigens en tefolle foar de drûge ienheidswoarst fan de Europeeske machokultuer.

Ik moat nuver hinne-en-wer draaid hawwe want eefkes letter bin ik op de Knipe, dêr’t de Kompanjonsfeart besiedde is mei wol njoggentich swannen dy’t lytse krânskes om de nekke drage en fan dêrwei bin ik samar yn de Haske dêr’t it optilt fan hurdfytsers op de A-sân dy’t poëzij meitsje út mankelike konflikten mei it minsklike en ik ryd hast it Nannewiid yn want ik sjoch wite famkeflamkes dy’t foar my lâns ûnder it stalt troch swimme en wat dûnset yn Weidum blau ljocht nuver foar myn eagen en wat is it allemachtich stil op de Wiuwerter terp sûnder hispels jongfolk. Yn Frentser fertelt Gijs my dat de Sjibbolet Brigade fan Sis Tsiis spitigernôch ús frachtweintsje oerfallen hat en dat se Us Mem út de wei moffele hawwe, nei alle gedachten nei De Veenhoop ta, it skoanskeane arkje fan Rink yn.

Wat draaist dochs alderferskriklikst, seit myn sydsulver. Ast húskeneed hast, gean! Sa kin ik fan myn libbensnachten net sliepe. Op de pot til ik nei in minút of fiif myn rjochterbil op om te sjen of der noch wat útkomt. Wat ik sjoch is it oerskot fan it pompeblêd yn it ljochtgiel fan it wetter. Krekt wat se sei, hjir doocht fan alles net.

Edgar Allan Poe: Lionizing

Ferneamd yn Ljouwert 

Ik bin – dat wol sizze, ik wie – in ferneamde Ljouwerter. Myn namme is Robyn Jansma en ik bin berne yn dizze stêd fan speknekken.
De earste aksje dy’t ik yn myn libben ûndernaam wie it mei beide hannen fêstpakken fan ’e noas. Doe’t ús mem dat seach neamde se my in sjeny. Us heit skriemde fan wille en kocht foar my by Van der Velde in boek oer Noaskunde. Dy hie ik hielendal bestudearre noch foar’t ik út de ruften wie.
Sa socht ik op ’e taast myn wei yn de naris anatomia. Ik wie net inkeld mei teory dwaande: eltse moarn naam ik aardich wat slokjes en luts in pear kear flink oan myn kokkert. Ik hie al fluch foar it ferstân dat in man, mits er oer in grut genôch noas beskikte, gewoanwei troch efter syn noas oan te rinnen hiel maklik in ferneamde Ljouwerter wêze koe.

Doe’t ik krekt folwoeksen wie, sei ús heit op in dei dat ik nei syn studearkeamer komme moast.
‘Soan,’ sei er, ‘wat is it doel fan dyn libben?’
‘Heit,’ sei ik, ‘dat is it bestudearjen fan de Noaskunde.’
‘En wat, Robyn,’ frege er fierder, ‘wat is Noaskunde?’
‘Heit,’ antwurde ik, ‘dat is de wittenskip fan noazen.’
‘En kinsto my fertelle wat de betsjutting fan de noas is?’
‘De noas, heit,’ sei ik, hielendal weak makke, ‘de noas is wol op tûzen wizen definiearre troch krekt safolle wittenskippers en skriuwers.’ Hjir seach ik op heit syn koekoeksklok. ‘It is no tsjin tolven. Dan hawwe wy moai noch de hiele middei en ’e jûn om se allegearre te beneamen en te behanneljen. Om te begjinnen: neffens Aristoteles is de noas dy bulte, dy knobbel, dy útwaaks, dy…’
‘Dat is sa wol genôch, Robyn,’ ûnderbruts heit my, ‘ik bin ferbjustere troch alle kennis dy’st hast. Wurklik wier!’ Hy die de eagen ticht en sykhelle djip. Myn noas dijde noch in foet yn it fjouwerkant.
‘Kom hjir!’ Heit naam my by de earm. ‘Dyn oplieding kinne wy no wol bestimpelje as folslein. It wurdt de heechste tiid datst foar dysels soargest en do kinst neat betters dwaan as efter dyn noas oanrinne en dus, dus, flean der út, soan. Flean der út, mei God Syn segen!’ Doe trape hy my de trep del en de doar út.
Om’t ik fielde dat ik mei heite wurden evensagoed in godlike ôflaat krigen hie, beskôge ik dit foarfal mar as in goed teken. Ik luts in pear kear oan myn noas en skreau fuortdaliks in pamflet oer Noaskunde.
Dat joech yn de stêd fan speknekken in gânske opskuor.
‘Bjusterbaarlik fenomeen,’ skreau de Ljouwerter.
‘Onfergeteluk fysiolooch,’ stie op Liwadders.nl.
‘Firtuoaze gelearde,’ Omrop Fryslân.
‘Pûrbêste skriuwer,’ Tiidskrift De Moanne.
‘Djippe tinker,’ Ljouwerter Studintekrante.
‘Godlike ynspiraasje,’ it Frysk Deiblêd.
‘Wa kin hy wêze?,’ frege in Blogger.
‘Ien fan ús,’ sei in Vlogger.
Ik bestege fansels hielendal gjin omtinken oan harren, mar makke wol in ôfspraak mei Ego Id Stratego, in imago coachings buro, ien fan de sân op it Saailân. Dat is it buro fan Douwe-Bob Frisius, wa kint him net? Yn de wachtkeamer wie it fol.
Dêr siet Sammy-Jo Hoeksema, de jongste Miss Fryslân ea, dy’t wat foto’s út de Glamour skuorde; deputearre Hayden Sytsema van Altena, dy’t Sammy-Jo hiel graach wat ûnder fjouwer eagen freegje woe; Eabele Lemstra, in steward fan Cambuur, dy’t tsjin Sammy-Jo oer út klearebare gleonichheid de hiele tiid op syn hannen siet en in visagiste fan Pauwol, Maelief de Jong, en’t like wol oft se jokte hie efter de earmtakken.
Ik gie der by sitten en stuts myn noas de lucht yn.
‘Oh, prachtich,’ suchte miss Fryslân.
‘Allemachtich,’ flústere de visagiste.
‘Oh, skokkend,’ kreunde de deputearre.
‘Arrejakkes,’ krimmenearre de steward.
‘Dy noas fan jo is hiel wat wurdich!,’ konstatearre de imago-coach.
‘Soe ik sizze,’ sei ik en gie stean.
‘Dêr kinne wy wat mei’ sei de imago-coach en draaide myn noas nei it ljocht ta.
‘Dêr bin ik wis fan,’ sei ik.
‘Wat in allerdusdanichste weardichheid!’ sei de imago-coach, ûnder de slach fan myn noas.
‘Moatte wy dochs útrûpelje kinne,’ sei ik en snute de noas.
‘It sil heve,’ sei myn imago-coach.
Hy naam út alle hoeken 3-D foto’s fan myn noas en stjoerde om te begjinnen in foto en de njoggenennjoggentichste edysje fan myn Noaskunde nei de haadredaksje fan de Friesland Post, tritich kilometer fierderop.

Ik hierde in loft op it Wilhelminaplein en krige al gau in útnûging foar de Lytse Obe op in selskip-skip by de Prinsetún.
Wy wiene allegearre ferneamd en yntellektueel. Helden wiene wy.
Dêr wie in eigenikkich teolooch dy’t sei dat der fier boppe ús hielendal gjin ingelen mear binne, allinne noch mar djipseediveldery fier ûnder ús; en hy hie it oer swarte hynders mei seistûzen stimmen en dat de ierde omheech holden waard troch in skierblauwe ko mei fjouwerhûndert jaren.
Dêr wie frou Positivia Paradokstra dy’t sei dat alle dichters dwazen binne, en alle dwazen dichters.
Dêr wie de betûfte berneboekeskriuwster dy’t in Obe wûn hie foar it beelderich mar doelmjittich oersetten fan de Nijntje-syklus.
Dêr wie Ljomme-Ale Boonstra, in Feanster Poehoanne, dy’t hie oer akkefytsjes fan de dea, de duvel en slimskiere katteraven.
Dêr wie Lyckele fan Lytswâld, in dûbele keardel út de dyk dold, mar mei in gouden stimme dy’t sjonge fan de skotse-trije en de pierewaaiewoartels fan âlde echte túnkers mei mansjesteren broeken en te lytse alpenmûtsen.
Dêr wie in rju eale Etikus dy’t hie oer it oersetten fan Hyraclitus en oer de dûbeldsinnichheid fan rjochtfeardigens en it bytsje goede en al it grutte kwea yn dizze wrâld.
Dêr wie in ferdwale nuntius dy’t it bidbook fan Lwd2018 bewurke hie yn 26 sonnettekrânsen om dy dêrnei sjongendewei oer te setten yn it Latyn.
Dêr wiene frisiologen dy’t harren oppenearre oer de minne stavering fan tsjintwurdich en wat der oerbleaun wie oan deugdsumens fan tsiis yn âldfrinzich Frysk.
En dêr wie iksels. Ik prate oer mysels, oer mysels en oer mysels en oer Noaskunde, oer de oersettingen fan myn pamflet en oer mysels. Ik stjitte myn noas tsjin it lege plafond en tsjitte oer mysels.
‘Wat in slimme man!’, sei de presintator.
‘Magistraal!’ seine alle gasten.
Nei ôfrin darteldoke de berneboekeskriuwster op my ta.
‘Sjoch ik dy fannacht ek by it boekefeest, moaie man? frege se.
‘Fansels,’ sei ik.
‘Noas en al?’ frege se.
‘Wiswol,’ antwurde ik.
‘Hjir hast in tagongskaart,’ sei se, ‘kin ik sizze datsto echt komme silst?’
‘Leave skat, mei myn hiele hert!’
‘Nee, nuvere printeboek, mei dyn hiele kantense noas!’
‘Fan’t begjin oant it ein!’ sei ik. Ik luts der in pear kear oan en wie dy jûns op it boekefeest.

De hiele seal siet grôtfol ferneamde en yntelliginte helden, allegear minsken mei ferdjippings.
‘Hjir komt er!’ sei der ien op de trep.
‘Hjir komt er!’ sei der ien heger op.
‘Hjir komt er!’ sei der ien noch heger op.
‘Hjir is er!’ sei de berneboekeskriuwster, ‘hy is der, myn lytse leave!’ En se pakte allebeide myn hannen en patte my streekrjocht op ’e noas. Trije kear. En noch in kear earne op ’e noas fan de noas.
‘Aiaiai!’ sei in society-skriuwster.
‘Tauzend Teufel!’ sei de oersetter Dútsk.
‘Me too!’, holderdeboldere de rju eale Etikus.
‘Noaswiis!’ bromde Pier Baron, de fuotballer-ghostskriuwer.
‘Pompompom, pompompom, tweedely-dom!’ spile it orkest.
‘Aiaiai! Tauzend Teufel! Yntimidearjend yntimiteiten! Noaswiis!’ werhellen de society-skriuwster, de oersetter Dútsk, de rju eale Etikus en Pier Baron, de fuotballer-ghostskriuwer. Dat wie tefolle, safolle koe ik net ferdrage. Ik waard poerlilk.
‘Geastlike!’ sei ik tsjin de Baron, ‘Jo mutte gjin spatsies hewwe.’
‘Noashoarn!’ antwurde hy, ‘Se mutte dyn snotkokerke ýnblikke!’
Ik wie dwers troch alles hinne en haw him syn noas der heal ôfbiten. Dêrnei bin ik nei myn freonen gien.
‘Ulewapper!’ sei de earste.
‘Koartkop!’ sei de twadde.
‘Kloat!’ sei de tredde.
‘Knuppel!’ sei de fjirde.
‘Houtenhammersliper!’ sei de fiifde.
‘Sjutsje!’ sei de seisde.
‘Lawaaiferkeaper!’ sei de sânde.
Troch dit alles fielde ik my tige fernedere en gie werom nei ús heit ta.
‘Heit,’ sei ik, ‘heit, wat is it doel fan myn libben?
‘Soan,’ antwurde hy, ‘dat is noch hieltyd inkeld de stúdzje fan de noaskunde. Mar do moatst dyn noas net grutter meitsje as er is en, soan, net mei dyn noas by in oarmans gat komme. Do hast in nommel noas en it is yn dizze stêd sjesa dat ferneamdens fandatoangeande direkt ferbân hâldt mei de grutte fan de noas. Mar, leave santjin, do kinst it nea hâlde tsjin in speknekker dy’t hielendal gjin noas mear hat!’
Wat ik sei, ik wie in ferneamde Ljouwerter.

De tsjettel hymne fan de presidint

 

Dizze dei bringt hjoed de gloarje
fan myn opkomst as jim hear
Dizze dei bringt nije tiden
mei folop kânsen foar gewin
Ik sil rjochtens foar jim fjochtsje
mei al it geweld fan myn regear
Ik sil weitsje oer al jim minsken,
alle froulju en myn gesin

Refrein*):
Ikke Ikke allemachtich
twitter twitter tweetle dum
Ikke Ikke allemachtich
twitter twitter tweetle dum
En de wierheid wurdt myn wet

Dizze man jout al syn krêften
foar in takomst fol fan ear
Dizze man jout syn gemachten
foar in sterk en nij begjin
Ik sil alle grinzen beskermje
mei de loop fan ’t frije gewear
Ik sil stride foar al jim winsken,
al myn saken en myn gewin

Refrein:
Ikke Ikke allemachtich
twitter twitter tweetle dum
Ikke Ikke allemachtich
twitter twitter tweetle dum
En myn wierheid wurdt de wet

*)Ynspiraasje: The Battle Hymne of the Republic:

Mine eyes have seen the glory of the coming of the Lord:
He is trampling out the vintage where the grapes of wrath are stored;
He hath loosed the fateful lightning of His terrible swift sword:
His truth is marching on.
Glory, glory, hallelujah!
Glory, glory, hallelujah!
Glory, glory, hallelujah!
His truth is marching on.

Ferhaaltsje foar it sliepen

Yn dit tiidrek, mei dizze minsken, hie God de opdracht krigen om almachtich te wêzen. Dat wie foar har gjin ûnredsum wurk, se liet de natuer gewoanwei syn dingen dwaan. O ja, se moast ek noch in treastger wêze en de minsken tsjin it kwea behoedzje. Dat wie hielendal net sa dreech: dizze minsken hoegden mar oan har te tinken en de krêft fan it leauwen die it wurk. God wie wol tefreden. It koe better, mar it hie ek folle minder wêze kind.
De divel, God har oare helte, hie it like maklik. Want net ien wie it kwea, dat wiene alle oaren. Ek sy liet de natuer gewoanwei gewurde. O ja, sy hie de opdracht om bûzeman te wêzen om sa de minsken ta ynkear te bringen. Mar dat waard hieltiid makliker, yn dit tiidrek wiene de minsken skitendebenaud foar al it frjemde om harren hinne. Ja, de divel wie wol tefreden. It koe minder, mar it hie ek folle better wêze kind.
De wetten fan de natuer en de de karakters fan de minsken soargen derfoar dat God en de divel inoar aardich yn lykwicht holden. Sa hie it altiten west en sa moast it fansels bliuwe. Dat hiene dy beide fan it begjin ôf oan goed foar it ferstân.
Mar op in kear stopte de natuer. De natuer stie in nanosekonde stil en yn de ivichheid fan dat eagenblik seagen God en de divel inoar oan. Wat no? No moasten se sels oan de slach. Wie dat de muoite wurdich? Dy twa hiene in lang petear mar fielden inoar genôch oan dat se úteinlik akkordearren. Harren beide opdrachten wiene fansels no ynlutsen. Se wiene wer frij fan de allegeduerige drang en twang fan dizze minsken. Frij wiene se.
God etste in pear miljard sielen op in sweevjend stikje romtegrús en de divel blaasde it koarelkerltsje yn in allemachtich swart gat. Dêr wiene se o sa tefreden mei, beidegearre. Sliep mar lekker.