Edgar Allen Poe: De raven

Dy midsnacht wie mislearre, doe’t ik weak en wurch prakkesearre
Oer mannich need en nuver skrift út in lang fergetten lear;
Wylst ik slomme -de holle knikke-, hearde ik dat it tikke,
Krekt as der ien súntsjes wikke, wikke ien, twa, trije kear.
‘Grif besite’, mompele ik, ‘dy’t tikke twa, trije kear –
Allinne dat, neat net mear.’

Ik wit dúdlik it waar wie skier, it waard al stadichoan âldjier,
Elts doovjend koaltsje op ’e flier smeide in gloadske geastesfear.
Wat lange ik nei de moarntiid; – fergees hie’k socht om ûnbestoarntiid-;
Fûn yn al myn skriften oanstriid, oanstriid fan myn hertesear –
Fan myn faam sa prûs en prachtich, myn Lenore, myn begear –
Neamd hjir sil sy nea net mear.

It smertlik russeljend satyn fan elts glânspearzich gaasgerdyn
Skrille my tebek, ik rille slim fan myn njoer geriddenear;
Dat ik sei, om myn ûnrêst te dimjen, – en herhelle’t steefêst: –
‘’t Is grif besite dat freget bedêst om tagong hylskear –
‘t Is lette besite mei in rekwest om tagong diskear; –
Dat is it, en neat net mear’.

Fuortdaliks naam ik in beslút, stelle it net langer mear út,
‘Nim it my,’ sei ik, ‘net kwea-ôf en ferjouw my, Frouwe of Hear;
Mar moatte Jo witte, ik slomme, koe Jo wikjen net neikomme:
Jo tikjen klonk sa beskromme, sa beskromme yn myn ear,
Ik hearde Jo amper;’ – en iepene de doar yn swiid gebear; –
Tsjuster dêr, en neat net mear.

Djip eage ik de tsjusterte, ik stie dêr bang, ferbjustere,
Dreuteljend, dreamen driuwden my, drege dreamen fol âldsear;
Mar oan de stilte kaam gjin ein, en de tsjusterte wie folslein,
En it ienige wurd sein wie sêftsjes ‘Lenore?’ in kear;
Dat flústere ik, en der wjerklonk ‘Lenore’ noch in kear! –
Inkeld dat, en neat net mear.

Doe’t ik de doar wer oanfiere, yn tûzen noeden ferswiere,
Hearde ik ringen wer in tikjen, wat lûder tikjen ditkear.
‘Wiswier,’ sei ik, ‘wiswier ferwaait der wat tsjin it finsterdaklear:
Mar wat is it dan dat swaait, dit mystearje moat ik oer gear –
Lit myn hert no kalm bekomme, moat dit mystearje tekear; –
‘T is de wyn, en neat net mear.’

Ik ferskode de fitraazje en doe stappe mei feart en faasje,
It hûs yn in steatlik raven út stoere tiden fan alear;
Hy wie neat net ûnderdienich, neat net driigjend of ûnienich;
Eabel en neat net brienich, yn hâlden en dragen in pronkhear –
Struts del op Pallas har boarstbyld, as in hege keamerhear –
Struts del, en siet, en neat net mear.

Doe snippe dy fûgel myn trystens yn in soarte fan drystens,
Troch de sa trêftige en eptige hâlding fan syn affear.
‘Bêst skeard stiet Jo kammestek, Jo’ sei ik ‘binne wis gjin skytsek.
Freeslik oerâlde fearretek, swalkjend út in grime sfear –
Sis my wat Jo nommel namme is yn dy skiere skimesfear!’
Sei de raven: ‘Neat net mear.’

It die my nij dat dy fûgel plan-út prate as in kûgel,
Hoewol’t antwurd neat betsjutte – it wie goedweihinne healgear -;
Mar wy binne dochs fan oardiel: gjin minske, gjin libbene siel,
Hie ea de eare of ’t foardiel mei in fûgel yn petear –
Fûgel of bist op in búste te praten yn twapetear,
Mei sa’n namme as ‘Neat net mear.’

Mar de raven, dêr heechhinne op dat boarstbyld, sei allinne
Dat trijelûd, as hie syn siel inkeld dat trijelûd ta behear.
Neat net mear hat er keuvele, wylst er dêrheech meneuvele –
Oan’t ik súntsjes preuvele, ‘eltse freon fleach hinne in kear –
Moarntemoarn ferlit ek hy my, allyk myn hope eltse kear.’
Sei de fûgel, ‘Nea net mear.’

Untstelt om de stilte brutsen mei in werwurd sa tûk sprutsen,
‘Sûnder mis,‘ sei ik,’ wat er útsprekt is syn ienichst wyn en fear,
Opheind fan in ûngelokspersoan mei tsjinslagen alweroan,
In baas mei in libbenspatroan fan tsjinstjitten kear op kear
Oan’t hy yn deastriid inkeld sei in mankelyk lêste kear:
‘‘Dit Nea net-nea net mear.’’

De raven snippe myn trystens ris wer yn sa’n soarte drystens.
Ik sleepte myn flewielen feauteuil foar búste en fûgelhear,
Sette my del yn myn sitplak en tocht ris ta op myn gemak
Wat dizze faaie fearrepak út dagen fol âldtiidsear –
Wat dy gaaie, gammele, faaie fûgel fan âldtiidsear
No miende mei ‘Nea net mear.’

Sa siet ik te stinnen yn ’t skaad, mar hie hielendal gjin jûnpraat
Mei dy fûgel, syn prymkjende eagen diene my al sa sear;
En sa siet ik te mimerjen, tusken kjessens te flimerjen,
Yn it flewiel te skimerjen by wat lampeljocht yn it near,
Mar it flewielen skimerjen, by dat lampeljocht yn it near,
Och, sil sy nea net mear!

Doe tocht my de lucht waard wat swier, as drifke der wierk oer ’e flier,
Ingelwjukslagen bewijreke my, wreke myn hertsaffear.
‘Dwylkop,’ rôp ik, ‘God skinkt witnis, in útwei út dyn finzenis,
Drink dy beker fan ferjitnis, ferjit dyn langst nei begear:
Swolgje, och swolgje ferjitnis en ferjit dyn hjit begear!’
Sei de raven: ‘Nea net mear.’

‘Profeet!’ sei ik, ‘of divelding, Jo fûgel fol ferrifeling! –
Oft Jo ferliedingsaffear binne of oanwaait yn stoarmgebear,
Yn dit lân sûnder fersoening, bestoarne lân fan betsjoening –
Yn dizze bedoarne bedoening – ik smeekje Jo diskear, –
Is der dan noch treast, freegje ik, nee, smeekje ik Jo diskear!’
Sei de raven: ‘Nea net mear.’

‘Profeet!’ sei ik, ‘of divelding – Jo fûgel fol ferrifeling!
By de himelbôge boppe ús – by ús beider Leavenhear –
Fyn ik, tryst en nearslachtich, fyn ik yn Eden fiermachtich,
Dy faam sa prûs en prachtich, myn Lenore, myn begear?’ –
Omearm ik dêr prûs en prachtich myn Lenore, myn begear?’
Sei de raven: ‘Nea net mear.’

‘Jo ha no Jo lêste wurd sein, fûgelgeast!’ Ik spatte oerein –
‘Flean tebek yn dizze hjerststoarm, wer nei Jo skiere skimesfear!
Lit gjin fear as bewiis benefter, gjin ien leagen hjir efter!
Lit myn iensumens tenefter! – mei Jo bin’k hielendal klear!
Nim Jo snaffel út myn herte, en krimmenear net noch in kear!’
Sei de raven: ‘Nea net mear.’

En de raven, noch eltse dei, sit stiltsjeswei, sa stiltsjeswei
Boppe op Pallas’ bleke búste as in ferstille fjildhear;
En syn eagen krije de benearing fan divelbekearing,
En’t lampeljocht in skakearing fan syn skaad mei alâld sear;
En myn siel bekomt út dat skaad, weidriuwend oer al dat sear,
De ivige rêst – nea net mear!

Boekwearde

In sympatike keardel, de man fan de boekwinkel by ús midden yn it doarp. In lange, kreaze man mei in slach yn it grize hier, alle dagen in donker dwersstrikje foar en mei elkenien in fleurich praatsje. Syn ljocht Brabânse tongfal makke dat er in wolbehagen oer him hie, fan net swier tille oan saken en besonjes. Hy wie in man fan djipgong, in man mei smaak. ‘In goed boek hat altyd mearwearde,’ hie ik him gauris sizzen heard, ‘dat kinne jo net yn jild útdrukke’.

Fan de iene op de oare dei, sa’n seis jier lyn, wie de winkel ticht. Wy seagen it wol oankommen. Syn jierren telden en dan hast op in stuit skjin genôch fan it hinne-en-werjen yn altyd deselde winkel en it tobjen oer legere omsetten en hegere kosten. Dat der kaam by ús yn de haadstrjitte tusken twa eardere kleanwinkels, de kapsalon boppe de shoarmasaak en de sliterij wer in winkel leech te stean. Mar sels oan dit gemis wennen wy en folle flugger as wy foar mooglik holden.

Freed twa novimber wie de winkel wer iepen en seach ik ús boekeman skarreljen mei krystkaarten foar it etalaazjerút en syn frou dwaande achter de toanbank. Yn de winkel mei lange lege muorren stiene tafels mei itensiedersboeken, reis- en berneboeken en, achter yn de saak, trije tafels mei keunstboeken. All the Art of Andalusia, foar 4,99. Koarting, koarting, koarting, lies ik op grutte giele stjerren en op de boeken sieten net te missen stikkers mei fan/foar prizen. Hjir wie dan de ramsj by ús yn it doarp, twa moanne lang opbierd yn de haadstrjitte, en it rûn stoarm.

‘Wy moasten wat. Dizze winkel is uzes mar wy kinne it net ferhiere en noch minder ferkeapje. Der is alhiel gjin fraach nei en dat sil der ek net mear fan komme. Witte jo, eartiids wie it sa dat de middenstanner perfoarst it pân yn eigendom ha moast. Stiennen, dan bist binnen, wie it. Mei de opbringst fan sawol de winkel as ús wenning wiene wy fan doel om yn Den Bosch in appartemintsje te hieren en dan stadichoan it jild mar op te iten. Mar in simpel flatsje mei ien sliepkeamer docht dêr tsjintwurdich mear as tolvehûndert euro de moanne.’

Ik kaam ôfrûne wiken alle freeds tsjin tolven, foar’t ik myn pûntsje kibbeling kocht, eefkes by de boekelju lâns. Beide telden se de dagen ôf. ‘Wy kinne merke dat wy âlder wurde, jûns hawwe wy gjin puf mear. Mar ik sil jo sizze, it bliuwt in feest om tusken de minsken te wêzen. Wy realisearren ús net dat wy sa’n goodwill opboud hiene. En dat der ûnder de minsken noch safolle fleurichheid sit wiene wy ek in bytsje kwyt.’

Op âldjiersdei, de measte tafels leech, de giele stjerren oprûme, wie der om healwei fiven gjin klanten mear yn de saak. Beide wiene dwaande om it restant fan boeken yn doazen wei te setten. ‘It hat moai west,’ sei er wat weemoedich, ‘it wie in hiele heikeraazje mar mear as de muoite wurdich. No earst in wike sliepe en takom jier sjogge wy wol wer.’

By Pierre Chocolatierre ha ik doe yn in opstiging in doaske bonbons kocht en bin doe nei syn winkel werom rûn. Ik tanke him. ‘Nee,’ sei er, ‘ík moat jo en alle klanten betanke.’ Ik joech him de sûkelaadsjes en syn oandwaning besmoare ús trystens.

De boekebus en it grutte foarlêsboek foar de âlderein

Der stiet dizze wike op wei nei Athene in kapotte en no ôfskreaune bus te rustkjen lâns de Autobahn. Dy bus hat gjin bestimming mear want it doel is fuort. De flechtlingen yn de Grykske opfangkampen kinne en meie en sille en moatte ús kant perfoarst net op. Sa hawwe de hegere goaden, it needlot en in hoemannichte bestjoerders mienskiplik beskikt. Dy flechtlingen ferkommerje dêrjinsen mar moai, hiene se mar net flechtsje moatten. Wir haben es nicht geschafft.

Mar dêr stiet dus earne in stikken autobus. Kinne wy wat mei dat feit? Jawis! Wy sette dy gammele bus op de trailer fan omke Bertus en helje him, de bus dus, foar neat dizze kant út. Ik wit yn Jonkerslân in betûfte lettersetter anneks standbouwer dy’t foar in skaplik priiske de bus fan binnen wol oanpasse kin -banken derút, boekekasten en in kofje- en teehoeke deryn- en dy’t fan bûten de bus gaadlik opfleurje kin mei fotofolie fan de nijsgjirrichste boekekaften. Boeken fan Fryslân! By Steven Sterk op de Gerdyk sammelje wy alle Fryske boeken út syn ûnbidige ramsjfoarrie en sjoch ús fleanen, wy hawwe de weropstanning fan de provinsjale boekebus. Op in trailer as metafoar.

Mei dy bus, nee, mei dy trailer ride de Skriuwersbounleden, alle 484, ferplicht om beurten alle dagen de merken yn Fryslân ôf. Nei in moanne of fjouwer hawwe wy alle himrikken, om- en útbuorren wol hân en begjinne wer gâns fan foaren ôf oan. Of wy steane op Oerol. Of op sa’n iepenloftkonsert yn de Overtún op It Wâld. Kultuermanifestaasjes binne fan alle tiden en ek it takom jier by it soad. Overload.
Dy iene dei yn de fjouwer jier dat de hegerein yn it provinsjehûs peteart oer de takomst fan de Fryske kultuer stiet ús trailer mei opbou fansels ek tsjin it politburo oer. Foar’t safier ik wit wenje der yn Amsterdam der ek in pear skerpe Fryske skriuwers, dy kinne de boekebus dêr hinne helje. Binne der Fryske skriuwers yn De Haach en omkriten? Melde jimme!

Gjin subsydzjes! Dit moatte wy as Skriuwers ûnder inoar sels regelje. As it moat troch de wei fan cloudfunding. En as dat net slagget, crowdfunding. It iennige dat wy de gemeentlike oerheden fersykje is tastimming om mei aardich wat konsideraasje de trailerbus op of by in merk te pleatsen. Troch hiel Fryslân hinne. Wy Skriuwers sykje de potinsjele Fryske lêzers op. Wy nûgje harren de bus yn. Wy skinke kofje en tee en se krije der in stik oranjekoeke by. Fergees. It Skriuwersboun hat genôch jild yn de ponge. Hokker Fries wol gjin fergees plakje oranjekoeke? Wy jouwe lektuer yn smeudige taal mei en ynformearje it publyk yngeand oer de tastân fan de hjoeddeiske Fryske literatuer. Oarsom kin ek.

En no wy it dochs hawwe oer de lek- en literatuer: fan ’e wike wie der samar út de Afûk wei ‘in oprop oan skriuwers om foarlêsferhalen, gedichtsjes en ferskes te skriuwen foar al wer de twadde ferzje fan It Grutte Foarlêsboek.’ Dat sil heve fansels, mar wêrom gjin (foar)lêsboek foar folwoeksenen? Ik ha fernommen dat der ferlet is fan moaie, hiel koarte ferhalen om de âlderein foar te lêzen. En dan wolle je wolris wat oars as alle kearen wer Rink van der Velde. Der moatte dochs aardige stikjes by de rûs wêze yn de Fryske skriuwerij om yn partsjes fan 500 oant 1000 wurden in ryk ferskaat oan proaza byinoar te prikkesykjen? Dêrom kommen jier: It Folwoeksen Foarlêsboek.

Berjocht fan bûten de mienskip

It is hjir keal en kâld en lyts. In bêd, doaze, stoel, tafel en in ferskuorrende iensumheid. In plestik beker, ien tekken, ien handoek, ien waskhantsje, in stikje sjippe en in barstende leechte. Gjin waarm wetter. De TL-lampe hinget los oan it plafond. Dêr ha ik it wol mei beskreaun. In doar dy’t ik net iepenje kin. In rút mei traaljes. Fierders sit it hjir fol mei wat der net is. Gjin noflikheid, gjin waarmte, gjin muzyk, gjin stimmen, gjin libben. Gjin leafde. Keale muorren. Neat dat fan my is. Gjin ferbining mei de bûtenwrâld, mei dat wat ik hie. Ik ha yn dizze stille romte inkeld mysels, myn ferline en myn grut tekoart. Wat in bak, net?

Ik bin in effen man, wol graach om lyk. Ik haatsje rûzjes en konflikten. Ik, in man fan de letter, krekt as ús heit. Lyk en rjocht. Neat weagje, de holle del, doch mar gewoan. Wêrom sit ik hjir dan? Hoe koe it sa fier komme? Boete dwaan, betsjutte myn rjochtshear fan skuld. Kom ta ynkear.

Ik bin in mearkeman. Mei graach myn pakesizzers foarlêze. In goed, moai ferteld ferhaal en myn dei is goed. Dy bern om my hinne en de dei is geweldich. Hoe’t dy beide fan noch gjin fjouwer alle wiken wer wat nijs kinne, hoe’t se de ûnskuldigens sels bliuwe. Lêze, pake! Moaier is der net. Ik besykje sels wol ris ferhaaltsjes te skriuwen, ek foar de bern, mar folle soeps is it net. Krekt, it sil ek nea wat wurde. Hoecht ek net. Ik bin in lêzer, gjin skriuwer, der binne safolle bettere. Ik bin mar in pakesizzersferhaaltsjeferteller. Goed genôch. Ik hâld fan wat ienfâldich is, dúdlik en oprjocht. Mar alle minsken hawwe in achillessine. En tink der goed om, yn dejinge dy’t sels seit dat er sa gewoan is, sa ynteger of sa leaf is, ûnder dy falske beskiedenheid húsmannet altiten de duvel. De achillessine fan my is it idel pronkjen mei myn útsinnige krystferljochting.

Ik mis safolle. Ik mis myn Japanske kearsestanders op de kast nêst de telefyzje. Dy strakke swarte, elk mei trije healrûne poatsjes yn in fragyl, mar folslein lykwicht. Foar in pear euro kocht yn in omrinwinkel. Ik hâld fan it ljocht, fan kearskes. It flikkerjen fan flamkes. Kalme eachlûkers yn it skimer fan de jûntiid. Ik sjoch noch it ammerke mei wytsân by de krystbeam doe’t ik in opdonderke wie. It beamke út de tún mei de klút yn de emalje amer en in stik of tsien smelle wite kearskes rjocht oerein yn grize kniperkes. De ljochtsjes yn heit syn krystbeam baarnden beide dagen op syn heechst twa oerkes. It útblazen fan dy kearskes wie de weemoed fan myn bernetiid.

In dikke tritich jier lyn wenne ik in setsje yn Amearika. De Adirondacks, Upstate New York, yn de omkriten fan Lake Placid. Mei krysttiid steane doe de tunen en foaral de hûzen dêr yn it stedsje tusken de besnijde bergen fol mei in wûnderwrâld oan bûnte ljochtsjes. De iene strjitte noch oerfloediger as de oare, de rindieren en de belsliden fleanen alle kanten op. Dy fleurichheid en dy feestlikheid, it boartlike en dat bliid bestimmingsfolle, hohoho, dat moast en soe ik mei weromnimme nei Fryslân. Dy earste kear, yn fiifentachtich, ha ik de foartún fan ús heit en mem yn It Wâld behimele en ferljochte. Dy fûnen it mar neat. Mar it libben is al sa tsjuster, mem, ik moat it draachlik meitsje. Yn Haarlim, en letter yn Hillegom, ha ik ûnder wankel protest fan de frou ús tún alle jierren wer mei regaad omtovere ta in ljochtsjend boadskip fan wille en wolkom. Alle jierren stadich foar in diel wat mear en alle jierren wat earder.

It ferline jier hie ik alles klear op fiif desimber. De hiele tún: foar, efter en op ’e side. Yn de hoeke, op it bêste sichtplak fan de strjitte ôf, stie de grutste rykste folste bûntste kryststâl fan tusken Haarlim en Leien mei de hiele bibelske mikmak. Fan ús hûs op de muorren, de kezinen, it dak: oeral ljochtsjes. Boppe op de skoarstien hie ik mei de heechwurker fan in omkesizzer de grutste strieljende stjer ynstallearre dy’t ik op ynternet fine koe. Noch mear kleuren, noch mear omheech sweevjende rindieren as de foarige kear, in machtich skouspul fan fernimstigens en deagewoan bûnte bliidskip. It ferline jier, op woansdei seis desimber, middeis om fjouwer oere, ha ik yn it selskip fan buorlju en guon bern út de buorren de tiidklok aktivearre om de ljochtsjes oan te stekken en alles dat rôlje en ride koe yn beweech te setten. As fan âlds klonken de oooohs en aaaahs my as muzyk yn de earen. Klearebare idelheid, neat minsklik is my frjemd. De nije buorlju, dy fan nûmer seis, wiene der net by.

De oare deis, moarns ieretiids, die bliken dat wy koartsluting hiene. Dat de snoeren trochknipt wiene. Alle snoeren. Alle fjirtich snoeren om it hûs hinne. Doe ha ik de elektrisien der byhelle en dy hat oeral omliedingen makke. It hat him nei in protte war in hiele dei koste en my trijehûndert euro. En in pear tientsjes foar trije webcams, ien fan foaren en ien op ’e side en ien op de achtertún. Om healwei fiven baarnden wer alle ljochtsjes, beweegde wer alles dat bewege moast. Dy heule nacht ha ik mei de klean oan troch it hûs ware, fan foaren nei achteren, hinne en wer, yn it tsjuster ha ik withoefaak ta alle ruten útsjoen.

En noch wie ik te let. Om kertier oer fiven floepten de digitale sifers fan it klokje by de telefyzje út. Ik fleach it hûs út, mar ik ha gjinien sjoen en bin doe mar op bêd gien. Slept ha ik net. Dy freeds ha ik mei myn neiste buorman de opnamen bestudearre. De bonkige figuer tusken de ligusters mei de tange yn de hannen koe allinne mar de keardel fan nûmer seis west hawwe. Dat kin net misse, seine wy tsjininoar. Ik ha de ljochten ferline jier net mear oanstutsen. Ik bin skytskoarjend op him ôfstapt en ha him beskuldige fan fernieling. Hy lake my yn it gesicht út.

Fansels ha ik oanjefte dien, mei it filmmateriaal dat ik hie. Earst wie it in pear kear dat se der mei dwaande wiene, letter, yn maart, dat it seponearre waard fanwege in tekoart oan bewiis. Steltsje hufters. En dy mispunt fan nûmer seis wol mei âld en nij fjoerwurk ôfstekke, en net te min! It gie mar troch, oant healwei trijen oan ta. En in kabaal! De oare deis wie myn kryststâl oan barrels, Joazef lei yn de groppe en Maria wie ik kwyt. Alle buorlju klagen. Nijjiersmoarn wie de hiele strjitte in rampsenario út in oarlochsfilm. En dy hufter hat neat fan syn smoargens oprûme, dat hawwe wy dien. It like of it measte troep yn myn tún lei. Guon beamteguod hie skea en twa rindieren ha ik net werom fûn.

Dy hufter, wrakguod! De earste tiid negearre hy my straal, ik en de frou bestiene net yn syn eagen. De alfaman dy’t syn territoarium ôfbeakenet. Oan it ein fan de simmer makke er de earste opmerkingen oer krysttiid. In narjend delheljen, de wrokker seach my dan spytgnyskjend út de hichte oan. Ik fielde my alle kearen neatiger wurden. De grimmitige smycht krige yn de rekken dat er my as in njût mûske yn de bûse hie.

Fan it jier ha ik, fansels fansels fansels, wer alles optúge. Mar net te bot. Ik ha de helte fan it jild útjûn, alles wat mear útinoar, krekt wat minder heech en oermjittich, rêstich oan. Wat ik wol dien ha is mear en bettere webcams ynstallearje, en mei help fan in befreone ICT-er der in deeglik softwareprogramma oan ferbûn. Fan oktober ôf oan hawwe wy alles rjochte op de tún fan meneer de buorman, op syn garaazje en syn túnhûs en op it paad achterom. Fan begjin novimber ôf kaam der in stadige stream fan wite bestelbussen foarby. Mânske bestellingen der yn en wat wiken letter hast alle jûnen mannen mei auto’s dy’t de iene nei de oare doas ynladen. Op Meld Misdaad Anoniem ha ik twa wike letter oanjefte dien. Ik ha net murken dat der wat mei dien waard. Mar de leveringen gie mar troch, it gie mar oan, it hold net op. Ik ha se teld, de bestellingen, de auto’s, de klanten. Ik ha it bewiis!

Ofrûn fiif desimber, jûns om sân oere hinne, ha ik myn rjocht en fredichheid hifke en mei sabeare wissichheid yn eigen hannen nommen. Ik seach dat se op nûmer seis yn de wenkeamer oan it pakjefieren wie. Ik rûn achterom en ha in lange lont fan bûten út troch it ûntluchtingsroaster in pear meter de garaazje yntreaun. Doe ha ik it oanstutsen en bleau noch in tel of trije stean om te sjen hoe fluch it fjoer it lont beslikke. It soe nei myn ynskatting minstens in minút of fiif duorje foar’t de saak yn de fik fleane soe. Mar ik hie it mis, der barde neat. Om in oere of tsien bin ik der wer nei tarûn om it lont, of wat der noch fan oer wie, troch it roaster foarsichtich wer nei bûten te lûken.

De klap kaam pas de dei dernei, om alve oere hinne, doe’t lokkich hast alle minsken yn de buorren net thús wiene. Ik stie krekt yn de tún om myn krystshow foar de safolleste kear te ynspektearjen. Ik waard fjouwer meter de lucht ynsmiten, tsjin it túnstek oan. In harsenskodding, twa ribben knieze, de linkerpols brutsen en in bulte blauwe plakken. Ik hie allemachtich gelok, seine se fan de plysje. Seine se ek yn it sikehûs. De ravaazje wie ferskriklik, yn in omtrek fan hûndert meter alle ruten kapot, tsien minsken hiene lichte snijwûnen. De buorman hawwe se oppakt. Myn krystshow dit jier giet net troch en sil ek net wer weromkomme. Ik ha skjin myn nocht, fan my gjin bliid en ljochtsjend boadskip fan wille en wolkom mear. Se kinne opsoademiterje, dat kinne se.

Dit jier sit de frou mei krysttiid oant nei âld en nij by de dochter en de beppesizzers yn Haarlim. Ik sit sûnt juster yn dizze sels keazen retrête, in lyts kleaster yn de Ardinnen. Hjir sit ik dan, twa wiken lang, mei mysels, myn dieden, mei myn skuld en myn skamte. Myn grut tekoart. Myn brutsen selsbyld. Myn neatichheid. Myn stupiditeit. De plysje hat fuortdaliks doe by my alle films opfoardere, ek de film dêr’t ik yn folle gloarje de lont yn it krûdfet stuts. Twa lange dagen ha ik fêst sitten, op beskuldiging fan wat? Ik wol it net witte. Takom jier moat ik foarkomme, foar de rjochtstsjinners fan skuld.

Ik wol dizze dagen hjir wat skriuwe. Oer mysels, oer wat goed is en kwea. Wat ferhaaltsjes, wat mearkes. Om se letter foar te lêzen oan dy beide lytsen of oars om mei te nimmen it grêf yn. Ik miende dat skriuwen inkeld it bestindigjen fan wurden wie, mar no wit ik better. It is in weromkearend sykjen nei wat wêzentlik en wier is, it is in bliuwend besykjen nei bestindigens fan mysels.

In aai nei Peaske

Hie ik it net tocht! Myn pakesizzer fan trije komt ek hjoed wer fuortdaliks oan mei syn favorite printeboek. In moanne lyn wie syn moaiste boek Knipperke fan Lida Dykstra, dizze lêste pear wiken is it Charlotte Dematons har Sinterklaas. Hy kin werklik net wachtsje om nêst my op de bank te klimmen. Syn broerke fan amper oardel reaget er sûnder pardon oan de kant. Foar de âldste is it lêzen mei pake manljuswurk en dêr kin er, stiif tsjin my oan, dy lytsjonge mei syn taastende hantsjes en wyld swaaiende earmen net by brûke.

It is in prachtboek. Trettsjin mânske printen oer twa siden, sûnder tekst, mei in allemachtich soad grapkes, mei ûntelber Swarte Piten dy’t faaks sa ûndogensk binne as er sels graach wêze wol mar dat fan mem net mei. Och, wat is der in bulte te sjen. It moaie fan sa’n detaillearre en realistysk printeboek is dat wy, mei-inoar oparbeidzjend, stadichoan ús eigen ferhaal opbouwe. In ferhaal dat alle kearen langer en moaier wurdt. Noch in kear, pake! Wy wize inoar oan wat ús opfalt en ik freegje myn lytse keardel wat er sjocht en wêrom dat sa is. No binne dat wer oare saken as de foarige kear. Oer wat er opmerkt hat er sa syn eigen gedachten. En hy sit yn de ‘wêrom’fase! Soene alle pakesizzers sa tûk wêze as dy fan my?

Fan ’e middei petearen wy wat oer de swarte kleur fan dy mannichte piten, want der sitte ek in pear kleurepiten tusken. Dat seagen we pas nei tich kear trochblêdzjen. Swarte Pyt, antwurde hy, is fansels swart om’t it no krekt syn namme is. Snap dat dan ek, pake. En hjit er dan sa om’t er swart is? Ja. Net om’t er troch skoarstiennen krûpt? Nuvere fraach. Dat kin dochs net, pake? Soe er ek Wite Pyt hjitte kenne? Nee, Sinteklaas syn hynder is al wyt. Grien fynt myn pakesizzer gjin moaie kleur. Swarte Pyt is Swarte Pyt en dat is wat it is. Prachtboek, prachtkeardel.

Niis ha ik thús dy Charlotte Dematons ris googele. Dit boek blykt in hiel bekend en populêr sinteklaasboek te wêzen, de yllustrator hat der tsien jier lyn de Gouden Penseel mei wûn. It is net mear te keap, yn alle winkels finaal útferkocht. Foarrich jier hat se har útjouwer, Lemniscaat, de opdracht jûn om gjin werprintingen mear te meitsjen. Se woe der net mear op oansprutsen wurde om dé illustrator fan Swarte Pyt te wêzen. Op skoallen waard se hieltiten mear útmakke foar rasist. Skjin har nocht hie se fan har ferhaal dat sa mei har oan de haal gie.

Op Boekwinkeltjes.nl stean twa eksimplaren te keap, foar respektivelik 100 en 65 Euro. Bol.com freget 125 Euro en op Marktplaats wat de gek der foar jout, te begjinnen mei 45 Euro. Minstens. It is dúdlik, hein? Fryske skriuwers moatte de merk op mei moai en ambachtlik yllustrearre proaza foar bern. Earst noch wat mear pakesizzers de wrâld ynskoppe en dan binne der fierders de Charlotte Dematons en de Lida Dykstras dy’t my pedagogysk stypje mei myn materieel erfguod.

De giele geuzen

Giel! Giel! Giel! Dit is it begjin! Hiel Fryslân giel! No! Hjoed! Moarn as it moat, hjoed as it kin! Giel! Giel! Hiel Fryslân giel!

Wy, fan de giele heskes, sille moarn de strjitte op! Fan Moddergat oant Makkingea, fan de Kompenije oant Kimswert, alle alve stêden lâns! Hearre jimme dat, magistrale lamsekken en plússittende patrisiërs, ynstitúsjonele stjonkerts, selsbefruchtsjende bilbonkende bline bestjoerders, trochtrape egomaniakken en megalomane selsferrikers? Us folk earst!

Wy hawwe skjin ús nocht fan alle hege prizen, fan temin wenningen, fan tefolle folksferlakkerij, fan jimme politisy yn ivoaren tuorren, fan foaral Rutte mei syn samling tevlon maskers, skjin ús nocht fan alles dat trochleard is, djoer en rjochtferkeard is, fan elitêre kultuer en alledeiske jildfergriemerij. Moarn de strjitte op! Sûnder geweld, jawis, mar as de plysje deryn slaat, no, dan rame wy ek derop yn! Kneppelfreed! Knep-pel-freed!

De wrâld moat better! De macht werom by it gewoane folk. Gjin ynkommelingen. Gjin Afrikaantsjes, gjin flechtlingen, gjin earmoedlijers. Gjin wenningen foar al dat frjemdfolk. Wy wolle ús pinsjoen mei 65, leaver noch mei 60! Wolfeartbestindinge pinsjoenen wolle wy. Wy hawwe der bliksem lang genôch foar bealge. It iepenbier ferfier moat fergees! Soarch foar de sûnens moat fergees! Wy wolle Swarte Pyt en wy wolle kompensaasjes. Kompensaasje foar Kok syn sosjalistyske kwartsjes, fan de Dútsers dy’t op âlde pake syn Fongerfyts der útnaaiden, fan de Frânsen mei harren egalitêr fretternisme en wy wolle, nee, wy easkje kompensaasje fan de Spanjolen wat dy ús tachtich jier lang oandien hawwe! Soademiterje op mei skjinpraatsjende ekskuzen: jild wolle wy sjen! Gieltsjes! Giel-tsjes!

Wy hawwe skjin ús nocht fan de klauwen en de kloeren en de krimmenele akkefysjes fan alle bankiers en hotemetoten, fan de korrupsje, fan it húskeguod, fan it nepnijs yn de kranten en de agitaasjes op it sjoernaal. Wy hawwe skjin ús nocht fan fassistyske antismookferboden en trochslaande miljeubefoarderlike maatregels fan skoalmasterige skjinswilers. Gjin turbines yn ús achtertún! Rêd de Grinzers, stopje mei ierdgaswinning. Wy wolle it griene gers werom yn ús grandioaze Fryske greiden en gjin ferplichte faksinaasjes. Kómpensaasjes! Kóm-pen-saas-jes!

It Europa fan hjoed is it Dútslân fan de tritiger jierren. Sjogge jimme it faai teken dan net, blyndoekjeboartsjende molwrotters? Sjogge jim it opleine fallisemint net fan de demokrasy, hearen skytsikers? Wy wolle klearrichheid! Gjin polderjend geëamel, wissichheid! In sterke man, dat wolle wy! Abe foar presidint! En witte jimme wa’t wy binne? Wy binne twa op de trije Friezen! Twa op de trije! In grouwe mearderheid! En mei it oare treddepart ferheegje wy de diken. Wat dogge wy mei de boekelêzers, mei de proazafretters, mei de lektuerkritisi? Bedobje dy melodramatyske hannel en oars op ‘e brânsteapel!

Moarn de strjitten op! Tsien oere sammelje by Us Mem yn Ljouwert. Flaggestokken mei! En ferjit de bivakmûtsen net. Paulusma seit dat it dizze winter troch alles hinne âlderwetsk ferskuorrend kâld wêze sil! Wy wolle wer in Alvestêdetocht! Moarn as it moat, hjoed as it kin!

Suver ynsest is ek sawat

Nei de lange drûchte fan dizze simmer foel der fan ’e wike alwer in Ensafh op de doarmatte. It artikel fan Oene Spoelstra oer it toaniel (Wat bliuwt?) is nei myn behyplik oardiel deeglik en bysûnder nijsgjirrich. Wenne ik no mar yn Fryslân, dan hie ik der yn april by west, by it pinfiskjen. Oars hie ik dan ek al lang in kursus of in goeroe folge om te learen wat no eins in goed gedicht is. Thús ha ik allinne RIXT foar mysels.

En no ha ik jimme! De oardel leafhawwer fan de Fryske taal. The diehards, de trochklikkers, de ûnfergonklike ‘knapste koppen fan myn generaasje’. Ien smûke famylje fan betûfte tinkers, dat allegearre like fleurich ien en deselde saak foar eagen hat en dat is fansels de oanhâldende promoasje fan it Frysk yn alle fasetten, lit it literatuer of lektuer wêze, yn it bestjoer of op skoallen, yn Fryslân of yn de fierste úthoeken fan de wrâld. Ik ha yn de gaten dat jim leafhawwers sels oant yn Kanada, Sina en de Filipinen ta sitte.

Ik doch jim witte: justerjûn om in oer of tsien hinne krige ik in app fan myn dochter. Mei man en myn beide pakesizzers ferbliuwt se in wike yn in fakânsjebungalow yn America, Limboarch. Sy praat gjin wurd Frysk, ferstiet it wol aardich, kin it fansels net skriuwe en Frysk lêzen hat se noch nea dien. Myn skriuwerij falt folslein bûten har eachweid. Mar justerjûn wie se hielendal út ’e skroeven. Se lei dêr yn America foar it hurdfjoer slop fan it laitsjen mei in Frysk boek yn de hannen!

Sy en har man hiene op dat stuit dêr op it heechpoalich skiepewollen Ikea-tapyt ek in tredde pakesizzer op priemmen sette kinne, mar nee, dat lêst in Frysk boek! Dan moat it dochs wol wat bysûnders wêze. En dat is it. Se fergrieme har om it boek De humor yn fan in Jan Schokker. Yn dit boek sjocht Schokker werom op syn libben, syn wurk en de skriuwerij en leit dêrby de klam op bysûndere ûnderfiningen en aparte situaasjes. Foar’t it boek publisearre waard, ôfrûne sneon, stie der al in boekbesprek yn de annalen fan de Schokkerdynasty dat ik jim net ûnthâlde wol:

De humor yn heart in bytsje as ‘Help; de dokter verzuipt’, mar is folle better. De Toon Kortooms fan Fryslân lit sjen dat alle flaters grappich binne as it mar in oarenien oerkomt. Humor is op’t lêst de wiere graadmjitter fan it echte libben en Schokker wit dat it de tragyk fan it libben timperet. Yn alle gefallen makket hy klear dat flaters fan foarhinne de bêste ynvestearrings binne foar in âlde dei.’

Wiere wurden! Lês oer ‘pientere’ pookjes en de fratsen fan de ferneamde cartoonist Cork (Cor Hoekstra – ‘dy dwerse aap’ fan De Strikel) as skoalmaster op It Wâld en hoe’t er letter dizze singuliere Schokker de humor yn dreaun hat, lês teffens oer it kuorbaljen, hoe’t Jeen van den Berg de jonges en famkes fan Blauw Wit ôfbealge en noch folle mear. No foarút, in lyts stikje. Schokker yn syn hoedanichheid fan monteur by in ynstallaasjebedriuw:

‘Der wie koartsluting yn de âlde liedingen fan de stâl by in boer op de Gaast. Njoggen oere wie der kofje en wy dienen de overal út, mar dat hie net hoegd. Wat in binde yn it hûs. It kaam der net sa krekt. It hiele oanrjocht stie fol smoarge boarden, healfolle pannen, skalen en potten. Seis of miskien wol tsien katten libben dêr, in hûn, in pear bern dy’t nei de berte ek net mear skjinmakke wienen en der siet in fiis âldman oan de tafel. De frou hie in grutte floddertrui oan, dêr’t twa machtige boarsten alle frijheid hienen om yn om te dûnsjen. Se rausde ien fan de bern fan in stoel en dêr moast ik sitte. (…) De âldman siet sûnder gebit yn syn koeke om te haffeljen en flibere de kofje nei binnen. De kofje mei geitemolke smakke apart en doe krigen wy noch in bakje en gie it ferskriklik mis. Trui luts de kopkes nei har ta, batste de kofje der yn, geat der molke by en dielde de kopkes wer út. Foar my net it slimste, ik krige it kopke fan Barteld, mar myn maat dat fan de âldman. Ik sjoch noch de ferbjustering op Barteld syn gesicht.’

Keapje dat boek. It sil jimme, wêr dan ek op de wrâld, wat kleur en fleur by it kloatdrûgjen skinke.

Jan Schokker: De humor yn
ISBN 978 946365 096 0
Utjouwerij Elikser, Ljouwert
Euro 14,50

 

By de dea del

Otto wie hjoed wat stiltsjes en hy is al net sa’n prater. Wylst de oaren fan ús groepke hurdfytsers by de BBC tsjûge wiene fan wat Theresa May yn it teäter fan it Legerhûs oer de Brekshit te ferkundigjen hie, frege ik Otto oan ús stamkroechtafeltsje of der mooglik wat bysûnders wie. Hy knikke ja en kearde him ôf fan ús telefyzjematen. It wetter stie him yn de eagen, doe’t er syn glês Spa Read omheech hâlde.

‘Op it libben, Lomme. Earjuster hiene wy samar de ambulânse foar de doar. Witst, de frou en ik, wy tochten beide dat wy beide sa goed binne as it mar kin. Ik mei myn fytsen en it omskarreljen yn de tún, sy mei har kuierjen en de gymnastyk en har yoga. Gjin klachten, helder sûn, noch mar seisensechtich, fleurich libjend de takomst yn, soest sizze. Forget it, ferdomme. Se wie al wat dwyl de lêste dagen en ynienen lei se oer de flier. Samar. Yn de keuken. Allemachtich! Klam op de foarholle, pine yn’t liif, koartamich, amper oansprekber. Ik wist it fuortdaliks, dit is net goed. Ik 112 belje. En dat duorre mar, en dat duorre mar. In kertier, bliksem, in hiel kertier foar’t se der wiene. Se hawwe dit mei har dien en se hawwe dat mei har dien, ik ha it allegearre net sa meikrigen. Mei de sirene is se nei it sikehûs rekke. Ik der achter oan mei ús eigen autootsje. Dan giet der fan alles troch dy hinne, kin ik dy sizze. Ik wie yn gedachten al dwaande mei wa in roukaart hawwe moast. Nuver net? Wat seit dat oer my? Of myn leafde foar har? Doe’t ik myn Pytsje lang om let werom fûn hie op de fiifde ferdjipping hearde ik har op de keamer achter it gerdyn rêstich praten mei in ferpleechster. No ja, se libbe dus noch. Uteinlik foel it o sa mei en ik ha har fan ’e moarn wer meinommen nei hûs ta. Mar dit ha ik der wol fan oerholden: it moat oars. Ik moat better. Wat hie ik in ferlet fan har, dizze lêste pear dagen. Doe’t ik sa allinnich wie en sa stumperich ûnbekwaam yn myn helpleazens. Hoe sit it, Lomme, komt leafde fuort út pine yn it liif foar it allinnich wêzen? Ik wol mysels net better meitsje as ik bin, ik ha Pytsje nedich. Wit ik no. En ik mei hoopje dat se my nedich hat. Hoe faak lit ik leafde sjen? Dit moat oars jonge, dit moat better. Ik bin al begûn mei in fleske Spa Read te bestellen en gjin pilske. En no stop ik mei ouwehoeren. Ik moat nei myn Pytsje werom. Doch de jonges dêr de groetnis en sis mar dat ik thús wat út ein sette moat.’

 

Frederic Charles Lee: brief fan it front; 21 juli 1916

Leave mem,

Mei in tige swier hert sit ik hjir om mem dizze pear rigels te skriuwen. Wy binne krekt út it bosk fan Delwood weromkommen en sitte no in pear kilometer achter de linys. Nei fiif dagen fan ûntsachlike ferskrikkingen is myn maat Angus Brown sneuvele. Hy hat trije oeren freeslik lit. Syn beide fuotten wiene der ôfsketten troch in granaat op 18 july.

Kin mem dit syn âlden witte litte? Ik seach Angus krekt nei’t er rekke wie. Hy wie noch goed by besef en hartstikke flink. Hy frege my sels noch om in sigaret. Ik haw him wat wetter jûn en syn klacht wie inkeld op dat stuit My God, Fred, it docht sa sear en dêr kinne se neat oan dwaan. Doe bin ik nei in tichteby medyske post draaft en ik haw dêr de dokter safier krigen dat ik wat morfinepillen meikrige. Mar doe’t ik weromkaam wie er al ferpleatst en tsjin de tiid dat ik him werom fûn hie wie er al hast dea. Ik haw him noch sizzen heard ik woe dat dy granaat my fuortdaliks deamakke hie. Ik koe net langer wachtsje want ik moast fuortdaliks werom nei de frontliny, wêr’t alderheislikst dêromta gie. Angus wie in wiere held, ik tocht yn it earstoan dat er it wol helje soe; hy wie noch sa fleurich. Doe moast ik efkes hiel hurd gûle, mem, ik koe it net helpe.

Doe’t wy it befel krigen om ús werom te lûken, wie alles wat der fan ús kompanjy oer wie 29 man. Fan de hiele Súd-Afrikaanske Brigade dat de striid yn gie, 4000 man, wiene der sawat 300 oerbleaun, en fansels wie hast eltsenien ferwûne. Der binne gjin offisieren mear. Kapitein Jackson en kapitein MacLachlan en twa luitenanten binne sneuvele en twa oaren ferwûne. Gjin inkeld offisier fan it tredde rezjimint is oant no ta it bosk útkaam. As soldaat earste klasse bin ik noch de heechste yn rang. Sa kin mem har mooglik foarstelle wat wy meimakke ha en dat allinne foar in stikje bosk.

Mem wit wol hoe’t in bosk der by leit as alles bloeit, no sa wie it doe’t wy harren foar de earste kear ferdreaunen. Sûnt dy tiid hawwe se ús ûnophâldlik bombardearre mei hûnderten en hûnderten kanonnen, en no stean der inkeld noch mar in pear stokken yn de grûn.

Juster krigen wy oan ien tried troch tsien oeren lang in bombardemint fan allerhande kanonnen -triengas, gasgranaten, ensfh. en guon Jack Jones dy’t meitsje datst tritich meter fierderop fleachst as se flakby dy delkomme-. Hoe’t ik noch libje, mem, ik soe it net witte en ik bin -ik skamje my net om it te sizzen-, ien fan de safolle dy’t bidden hawwe om delsketten te wurden, bin stikken en dwerstroch, twa dagen lang neat te drinken en te iten hân troch it fjûr-gerdyn fan de fijân, en in wikelang net sliepe. Ik sil my daliks deljaan, ik haw it wol fertsjinne soe ik sizze. Ik haw my yn trije wike net wosken of skeard en myn gesicht is sa ôftobbe dat ik wedzje dat mem my net werom ken as as ik foar ynspeksje foar mem oer stean soe. McCaffery hie in slimme wûne yn de nekke en oft er no al of net út it bosk kommen is, gjinien wit it.

Lit Gracie witte dat Rowe, oer wa’t ik in skoft lyn nei Vilma oer skreaun haw, ek sneuvele is. En mem moat Katie sizze dat ik frege haw nei har neef Fred en it doch bliken dat hy en noch in pear oaren ek kapot sketten binne troch de granaten. Mem, jou harren allegearre mar myn groetnis, en sis mar dat it my spyt dat ik harren net skriuwe kin, mar ik bin skjin op, kin de eagen net mear iepen hâlde.

Mei groetnis en in soad leafde,
Fred

http://www.delvillewood.com/bataille2.htm
http://www.delvillewood.com/lee.htm
https://historiek.net/het-duivelsbos/46270/

yn wurden bestindigje

dêr yn yndia seit simen hawwe se in mansheech stânbyld boud fan in lytse 182 meter heech dat ien of oare ûnbekend frijheidsheld foarstelle moat en of’t wy net fan betinken binne dat hjir yn fryslân foaral nei it eklatant sukses fan de frânske reuzen yn ljouwert en sjoen ús tal geitefokferieningen wy sokssawat feitlik eins folle better kinne moatte en bou in noch heger byld mar dan wol fan in bekende held? hy wol it mar efkes yn de groep goaie en tinkt sels oan swarte pyt yn de omkriten fan de jouwer en oars oan abe.

wêrom gjin obe, wol otto witte en hy seit dat simen net wiis is om’t wy dochs gjin minsken binne en wis gjin lân foar sok oerdwealsk megalomaan heech gruttich tinken! wy moatte seit er it dochs fan de flakten hawwe net dan? lis dy fint want it sil wol wer in keardel wêze moatte langút yn de greiden want dy hawwe tsjintwurdich sûnder blommen en sûnder fûgels en sûnder kij gjin inkeld wearde mear foar de plattelanner.

lea stiet derop dat der wol deeglik in frommes langút op it lân lizze moat en tinkt oan doutzen sûnder clownspak oer pak har beet oardel kilometer langút earne boppe frentsjer bleat mei de rjochter heupe omheech en de linker bedobbe en har kutsje as ludike yngong foar in serieuze sûpe-en-tsiis-shop mar it mei foar har part ek de rjochter heupe wêze dy’t yn de grûn begroeven leit.

harry de soan fan in mennistedûmny is fansels fan oardiel dat al dit praat en bleat gjin foech jout en tinkt mear rjochting in statement om it wurd yn it sintsje te setten mar wy sprekke ús mei-inoar út tsjin de tsjerken dy’t al tiden leech mar al sa heech boppe it boulân út rize en boppedat mei de klokken fan tiid ta tiid de omkriten lûdlêstich terrorisearje.

dan is it auke wer dy’t it kwartsje falle lit. it wurd seit er dan moatte wy tinke oan in manjefyk stânbyld foar de fryske taal. fan ús poëzy en benammen fan it fryske proaza, want dêr is o sa’n grut ferlet fan docht bliken. wat makket dat wy sa frysk binne? dat is dochs de optelsom fan taal, lân- en mienskip en dy trije kinne gearkomme yn mânske letters yn de iepenbiere romte a la iamsterdam.

ik moat ek wat sizze want oars tinke myn maten dat ik neat te fertellen ha. dat soe dan stean moatte sis ik wêr’t de minsken fryslân yn ride dus by de lemmer, oare kant drachten of op de kop fan de ôfslútdyk.

simen wol it lêste wurd ha want it is syn daaldersk foarstel. dy waarbestindige letters moatte mei de poaten yn de klaai of op de dyk stean seit er sadat trijekwart fan de letters boppe it meanfjild útstekke mar lykwols al fan fier te sjen binne en it moat de lju wat oan it tinken sette, ek de sinezen dy’t hjir hinne transportearre wurde moatte om’t se al nei in dei amsterdamned binne.

de hiele fierdere jûn prakkesearje wy oer hokker wurden dan bestindige wurde kinne mar dêr komme wy net foar rjochten út en sa komt it dat ik noch hieltyd gjin foarstel yntsjinje kin foar in essee oer hoe’t it frysk proaza better te ferkeapjen is mar dy komt er noch.