Lêze pake!

‘Lêze pake!’ Sietse pakt Jip en Janneke. Hy wol dat ik him foarlês. Foar de tredde kear hjoed. Altyd deselde twa ferhalen. Hy jout my it boek. Sietse klimt op de bank nêst my. Ik lis myn earm om syn rêch hinne.
Jip en Janneke boartsje tegearre.
Jip rûn yn de tún en ferfeelde him o sa. ’Ferfeelsto dy wol ris, Sietse?’ Sietse seit neat. Pake mei syn rare fragen. ‘Moatst nee sizze.’
‘Nee.’
Och heden, wat sjocht er dêr? In lytse iepening yn de hage. ‘Hawwe jimme ek in hage yn de tún?’
‘Lês no!’ Wat soe der oan de oare kant fan de hage wêze, tocht Jip. ‘No? Wat is dêr, oare kant de hage. Dat witsto al, of net?’ In paleis, in hek, in ridder?
‘Nee hè, pake?’
‘Nee hè, Sietse.’ Jip gie op de grûn sitten en seach troch it gat yn de hage. En wat seach er?
‘In noas, in mûle en twa blauwe eagen!’
‘Krekt!’ Dêr siet in famke. Sy wie like grut as Jip. Hoe hjitsto?
‘Janke!’
Janneke, sei it famke. Ik wenje …
‘Nee, Janke! Sy hjit Janke, Pake. Janke!’
‘O ja, dat is ek sa, Janke.’ Komst mei my boartsjen? Ik krûp wol troch it gat, sei Jip. ‘Sjonge, dy Jip dochs.’
‘Net dwaan, Jip! Net dwaan!’
‘Wêrom net, Sietse?’
‘Hy komt fêst te sitten. Dan moat er skrieme.’
‘Och, falt wol ta, juh. Sjoch mar nei it plaatsje. Dit is Jip en dat is Janneke, Janke, sorry. En dat is it gat yn de hage. In grut gat. In hartstikkene grut gat. Dêr kinne Jip en Janke wol tagelyk tegearre trochhinne. Of net dan? Hoe kin er dan fêst komme te sitten, Sietse?’
Sietse sjocht nei it plaatsje. Dan sjocht er my oan. ‘Jip moat earst in protte appels ite. En dan wurdt er sa dik, krekt sa dik as pake. En dan sit hy hartstikkene fêst. En dan moat er skrieme, hè pake?’

Sietse blêdet in pear siden fierder. Hy komt by it oare ferhaal. Pake fynt dat it aldermoaiste ferhaal. In kuorkefol appels foar pake.
No moatte jimme tegearre in kuorke appels nei pake ta bringe, seit Jip syn mem. Elk oan ien kant en it kuorke tusken jimme yn. En jim moatte pake mar fan mem groetsje.
‘Hoi, pake.’
‘Goeie Sietse.’ Wy klappe inoar in heul hege fiif. ‘Sil ik no fierder gean?’ Jip en Janke rinne mei harren kuorke de dyk lâns en in skoftke letter seit Jip…
’Der sitte reade appels yn en griene,’ ropt Sietse.
Ja, seit Janke, en de griene binne lekkerder.
‘Nettes,’ seit Sietse, ‘de reade binne folle lekkerderder.’
Eefkes priuwe, seit Janke. Se sette it kuorke del en Janke byt yn in read appeltsje. Sietse byt yn in grien appeltsje. ‘Hè, Sietse? Do bytst yn in grienen-ien.
‘Dy is lekkerderder, seit Sietse,’ seit Sietse.
Nee, dizze is lekkerderder, seit Janke. Mar dat is nuver. Net alle reade appeltsjes smeitsje itselde. Dizze appel sjocht der moai út, seit Janke.
‘En dizze noch folle moaier, seit Sietse,’ seit Sietse.
‘Wat in moai ferhaal, net Sietse?’
‘Ja, want se ite yn alle appels.’ seit Sietse. ‘Se ite fan alle appels in lyts stikje.’
‘Ja, mar dat kin dochs net, Sietse. Oeioeioei, wat sil dy pake lilk wêze!’
‘Nee, hear,’ seit Sietse, ‘pakes wurde net lilk.’
‘Nee, dat is sa. Sil ik fierder lêze?’
‘Fierder lêze.’
De groeten fan ús mem, seit Jip. En hjir binne in heule protte appels, seit Janke. Mar oeral is in stikje út, seit Jip. We hawwe se al preaun, seit Janke. En se binne beide hiel hiel hiel bang. ‘Foaral Sietse, dy is hiel bang foar syn pake.
‘Nettes!’
‘Want wat seit pake dan?
‘Dy appels binne no folle lekkerderder, seit pake,’ seit Sietse.
‘Krekt, Sietse, en no sille wy beide in lekkere reade appel ite. Want dy binne it lekkerststste, of net?’ Sietse lit him fan de bank glide. Hy wol in appel pakke.
‘Ho Sietse, pake moat noch it lêste lêze. Dat soe er hast ferjitte.’ As Sietse letter oan mem fertelt dat hy en Janke ûnderweis fan alle appels iten hawwe, dan seit mem: Pake is fierstente goed. Soe dat wier wêze, tinkst? ‘Wat tinksto Sietse, is dat wier?’
‘Appel ite, pake?’

‘Douze points’ foar Iran

‘The worst president, ever! Dy Trump hat de kloaten ferstân fan ynternasjonale polityk. Hy set de frede op it spul, is in grut gefaar foar de minskheid en boppedat draait er foar dy sneue Iraniërs de klok in flinke slach tebek.’ Auke wie lilk, mar prate nei myn oardiel wol mei ferstân fan saken om’t hy krekt werom wie fan fakânsje yn Iran. En as jo reizgje dan ha jo wat te fertellen. ‘En in ferline dat dy Iranieërs hawwe. Wat in skiednis! Hast noch noait sa’n treflik archeologysk museum sjoen as yn Teheran. In elk hat dêr mear kultuer en beskaving yn de lytse finger as dy Trump yn syn heule bealch.’

Auke en ik sieten tiisdei oan in tafeltsje yn in hoeke fan ús stamkroech mei in pilske, fjouwer oaren fan ús ploechje hongen mei de earmtakken op de bar tsjin Jouke oer de earste heale finale fan it songfestival te bekommentariearjen. Lokkich hie Jouke, sûnder al tefolle protest, op myn fersyk it lûd fan dy herje wat deldraaid. Der wie in hin oan it keakelen op de telefyzje. Dat makke foar Auke blykber net safolle út, dy hie it gemoed fol fan syn reis nei Iran.
‘Se hawwe dêr wol sa skjin genôch fan dat klerikale soadsje. Dy lju snakje nei frijheid en ferlichting as nachtflinters nei ljocht en waarmte. It binne krekt échte minsken, dy Iraniërs. En no hiene se it einliks in bytsje makliker en nofliker, de lêste tiid, komt dy ymbesile Trump der wer troch hinne fytsen.’
‘It is Trump net allinne, fansels,’ sei ik, om wat te sizzen te hawwen en út de fêste oertsjûging dat wy eins alles en eltsenien, sels Trump, nuansearje moatte. ‘Dy Trump is ek mar it setbaaske fan gruttere machten, ek al tinkt er sels dat er de grutste is. Of hat.’
Auke bûge him wat foaroer nei my ta. No wie der in frommes mei swiere boarsten en in soad falske noaten te genietsjen, teminsten neffens ús maten oan de bar. ‘En fan wa binne dy ayatollahs dan de setbaas? Fan Mohammed?’ Dêr hie er my. Ik ferjit hieltyd dat ik foarsichtich wêze moat as it giet oer religy, temear om’t ik der gjin ferstân fan ha.
‘Och,’ sei er, ‘it is wol sok alleraardichst folk, foaral de froulju dêr. De iene is noch kreazer as de oare. Witst net watst sjochst, mei de fleurichste haaddoeken ferskuorrend nonsjalant achter oer it swarte hier hinne, de opmakke lippen, dy blierkjende eagen. Trump soe wolle dat er dêr wenne. Hy soe se omraak yn it krús pakke en dêrnei de froulju yn kwestje in pear ton streekrjocht út de kontbûse betelje. Ek in foarm fan ûntwikkelingshelp, moast mar tinke, hiel wat oars as in grouwe muorre der omhinne. Dy man rint allegeduerigen rûn mei in rocket yn syn pocket.’
Der dûnsten twa mannen tegearre op it toaniel, Jouke seach it mei grutte eagen oan. Auke dronk it lêste flutsje út syn fluitsje.
‘Mei blierkjende eagen?’, frege ik, want Auke is oer it algemien net sa lyrysk en dy botte Me#Too opmerking tocht ik better te negearjen. Auke seach earst nei de mannen op it skerm, doe nei Jouke.
‘No ja, ik ha begrepen dat sa’n frijgesel as ik, ryp, ryk en rynsk, dêr in boppeslach meitsje kin. Ik sil der nije wike wer hinne, foar it te let is.’

Paul Eluard: Frijheid

Op myn skoalskriften
Op it klasseboerd en de beammen
Op it sân en op de snie
Skriuw ik dyn namme

Op alle belêzen siden
Op alle ûnbeskreaune siden
Stien bloed papier of jiske
Skriuw ik dyn namme

Op de fergulde bylden
Op alle soldateskylden
Op de kroanen fan keningen
Skriuw ik dyn namme

Op de rûchte op de leechte
Op de nêsten op de heide
Op it wjerlûd fan myn jeugd
Skriuw ik dyn namme

Op de wûnderen fan de nachten
Op de witebôle fan dagen
Op takommend wolbehagen
Skriuw ik dyn namme

Op al myn blaufeale fodden
Op de dobbe sinneferslein
Op de mar moannebelein
Skriuw ik dyn namme

Op de greidgrûn op de fierten
Op de wjukken fan de fûgels
En op de mûne fan it skaad
Skriuw ik dyn namme

Op alle fleagen fan de dage
Op de see en op de skippen
Op de dwylsinnige berch
Skriuw ik dyn namme

Op it skom fan de wolken
Op it swit fan swier waar
Op de rein ticht en myld
Skriuw ik dyn namme

Op de fonkeljende foarmen
Op de klokken fan kleuren
Op de libbensliiflike wierheid
Skriuw ik dyn namme

Op de finnige fuotpaden
Op de jammerlike leanen
Op de grôtfolle pleinen
Skriuw ik dyn namme

Op de lampe dy’t oanstutsen wurdt
Op de lampe dy’t dwêste wurdt
Op al myn huzen mei-inoar
Skriuw ik dyn namme

Op de fruchten dwerstrochsnien
Op de spegel en myn keamer
Op myn bêd leech slakkehûs
Skriuw ik dyn namme

Op myn hûn, roppich en fol tearens
Op syn opstekke earen
Op syn ferkearde hinkepoat
Skriuw ik dyn namme

Op de springplanke fan myn doar
Op de fertroude dingen
Op de stream fan hillich fjoer
Skriuw ik dyn namme

Op elk pear dat inoar ferseit
Op de foarholle fan myn freon
Op alle útstutsen hannen
Skriuw ik dyn namme

Op it rút fan fernuvering
Op dyn wekkere lippen
Heech boppe de stilte
Skriuw ik dyn namme

Op myn fernield ûntwyk
Op it pún fan myn fjoertoer
Op de muorren fan myn ferfeling
Skriuw ik dyn namme

Op it fuortwêzen sûnder langsten
Op de neakene iensumens
Op de triemen fan de dea
Skriuw ik dyn namme

Op de sûnens werwûn
Op it gefaar dat ferdwûn
Op de hope sûnder ûnthâld
Skriuw ik dyn namme

En mei de krêft fan inkeld ien wurd
Begjin ik myn libben op ’e nij
Ik bin berne om dy te kennen
Om dy te beneamen

Frijheid.

De ferbylding nei de macht – Dante Aleghieri

Tante Allegearre, oan it ein fan har karriêre beswiere troch in hiel soad wrâldske plichten en sûnden, moast fuort om ferlichting te finen, mar by de earste stappen bûtendoar, yn in tiidleas tsjuster wâld mei rûnom noed en nachtmerjes, ferskynde har earst in lilke panter, doe in wylde liuw en fuortdaliks dêrnei in hongerige jildwolf, dy’t trijeresom har tebekdreaunen nei it hûs dêr’t se niis ôfreizgje wie. Ik rûn har temjitte.

En ik, Vergilius, sei: ‘om dizze bruten te mijen moatte jo in oar paad berinne en my folgje, want ik kin jo fan hjirwei frijliede troch in gebiet dat ivich is, mar dêr’t it moartsjen fan wanhoop te hearren wêze sil en dêr’t ûndergeande geasten ôfgryslyk raze en roppe en skreauwe oan de himel, biddend en smekend foar in twadde dea om út it lijen ferlosse te wurden, yn de falske hope dat se by einbeslút harren noch by de loksilligen jaan kinne.’
Dochs gie de reis oan, want gelokkich is sy dy’t leare wol de ûnûntwynbere ûnderlinge gearhing fan alles yn te sjen.

Lit alle hope farre, jo dy’t hjir yn giet: mar wy rûnen lâns elkenien dy’t gjin ferlichting kend hawwe; wy rûnen troch in fan suchten triljende lucht lâns al de sloppelingen, al de jaknikkers en de flaaibekken, lâns de fuortsjoggers, de kriemerigen, de striemannen, de koartsichtige narsisten en al dy’t harren troch driften en begearten oermeunstere lieten; lâns alle opstokelers en al de ûntkenners rûnen wy, lâns de lefferts, de ikmannen, de ferrifelers, de opportunisten en de profiteurs, dy’t alle kearen wer ferdronken yn streamen fan siedend bloed. Wy rûnen dy hiele stjonkdobbe troch.

Wy seagen poerneaken lijers, beroerdelingen en libbende liken, oan ien tried wei stutsen troch mûnstermiggen en wapsen, it bloed opsûge troch wjirmen sa grou as ankertou, wy seagen in smoarge brij fan liven, drôchbylden yn dridze, gûlende skepsels yn in gribus fan fiersaaiende flammen, finzen geasten yn ivichduorjende merakelse tamtaasjes, wy hearden fan alle kanten sûnder ophâlden it kreunjen en it tsjirmjen en it skrille gjalpen fan smerte, wy seagen deadske slykpoelen en gleonhjitte flakten mei traach marteljende en ûnúteachbere flammenreinen, wy seagen sljochtsinnigen en mishipte wanskepsels dy’t as beesten wiene. Alles te gryslik om te beskriuwen.

Noch fierder rûnen wy, fierder en djipper de delgong yn, troch de kring mei de ferkrêfters fan rjocht en minsklikheid, de kringen troch mei de ferbline ambisjeuzen, de ligers en bedrigers, de machtsmisbrûkers, de ferlieders en de ferrierders, de tirannen en de diktators út alle tiden, de minskesmokkelers en de slavedriuwers, de korrupten en de hypokriten, de ûneinich protte falske riejouwers en twadrachtsaaiers en boalen en rasisten en psychopaten, om úteinlik, yn de lêste en djipste en fjoerigste hellekring ûnder it direkte tafersjoch fan Lusifer, de wrâld oan de meast trochtrape smychten te finen: de fanatisy en de terroristen fan dizze tiid. Dêrnei seagen wy de stjerren.

Tante, mear sis ik jo net en mear antwurdzje ik net, want no begjint foar jo it beklimmen fan de lotteringberch, dêr’t jo fan josels wer suver te doele komme kin.
Frou Merkel glimke fyntsjes en sette doe, ferbliid en yn it folste fertrouwen dat se slagje sil, de earste stap de himelshichte yn.
En ik, Vergilius, tocht: fata viam invenient. It needlot sil in útwei fine.

De ferbylding oan de macht – Václav Havel

‘Wy libje yn in besmet fermidden. Wy waarden moreel bedjerre om’t wy omstean leare moasten dingen te sizzen dy’t wy net mienden. Wy learden nergens mear yn te leauwen, wy learden om inoarren te negearjen en om allinne foar ússels te wêzen. Konsepten as leafde, freonskip, meilibjen, nederigens of ferjouwing ferlearen djipte en diminsje; foar in soad fan ús fertsjinwurdigen se allinne mar psychologyske eigenskippen of liken se op mispleatste ideeën út eardere tiden, dy’t wat bespotlik wiene yn it tiidrek fan kompjûters en romteskippen.
Mar inkelden fan ús wiene by steat lûdop te roppen dat de hearskjende machten net almachtich wêze mochten, dat de spesjale buorkerijen dy’t ekologysk suver iten fan topkwaliteit inkeld en allinnich foar de machthawwers produsearren, harren produkten fansels nei de skoallen en nei bernetehûzen en nei de sikehuzen stjoere moatte soenen. It foargeande rezjym – wapene mei arrogânsje en in yntolerante ideology – brocht de minske werom ta in produksje-ienheid en de natuer ta in produksjemiddel. Sa wie dat rezjym troch alles hinne tsjin har eigen wêzen en ûnderling ferbân en fertrouwen. De foarige machthawwers feroaren tûke en autonome minsken, dy’t yn harren eigen lân betûft oan it wurk wiene, yn de bouten en moeren fan ien of oare meunsterlike, grutte, lawaaiïge en stjonkende masine, wêrfan de wurking foar gjinien dúdlik wie. It koe net oars as dizze masine ferslite stadich mar wis himsels en al syn bouten en moeren.’

‘As ik it haw oer in besmet morele sfear, dan haw ik it net oer de hearen dy’t organysk griente ieten en net troch de ruten nei bûten seagen. Ik haw it oer ús allegearre. Wy allegearre wiene wend rekke oan it totalitêr systeem en akseptearren dat as in fêststeand feit en holden it sadwaande yn stân. Oars sein, wy hawwe allegearre – mar fansels de ien mear of minder as de oare – ferantwurdlikheid foar dy totalitêre masine; gjinien fan ús is der inkeld mar it slachtoffer fan: wy binne allegearre har meiskeppers.
Wêrom sis ik dit? It soe tige ûnreedlik wêze it treurich erfskip fan de ôfrûne fjirtich jier te sjen as wat ûneigens, dat ien of oare fier famyljelid ús neilitten hat. It is krektoarsom, wy moatte dit erfskip oangean as in sûnde dy’t wysels, tsjin ússels, begean hawwe. As we it sá oangean, dan sille wy begripe dat it ús eigen ferantwurdlikheid is, en allinne dy fan ús, om der werklik wat oan te dwaan. Wy kinne de foargeande hearskers net oeral de skuld fan jaan, net allinnich om’t dat net wier wêze soe, mar ek om’t it de plicht weinimme kinne soe dêr’t elk fan ús hjoed de dei mei konfrontearre wurdt, nammentlik de plicht ûnôfhinklik te hanneljen, frij, reedlik en fluch. Litte wy ússels net foar de gek hâlde: de bêste regearing yn de wrâld, it bêste parlemint en de bêste presidint kinne op harsels net folle berikke. En it soe ek ferkeard wêze allinne fan harren in totaal remeedzje te ferwachtsjen. Frijheid en demokrasy betsjut partisipaasje, en dus ferantwurdlikens fan ús allegearre.
As wy dit beseffe, dan sille alle ferskrikkingen dy’t de nije Tsjecho-Slowaakse demokrasy erfd hat net mear sa freeslik lykje. As wy dit beseffe, keart de hope werom yn ús herten.
Yn it besykjen saken fan algemien belang rjocht te setten, hawwe wy eat om op te lynjen. De ôfrûne perioade – en benammen de lêste seis wiken fan ús freedsume revolúsje – waard it enoarme minsklike, morele en spirituele potinsjeel en de boargerkultuer dúdlik, dy’t slomme ûnder it optwongen masker fan apaty. As der immen kategoarysk bewearde dat wy dit of dat wy dat wiene, brocht ik der hieltyd tsjin yn dat de maatskippy tige mysterieus is en dat it net ferstannich is allinne it gesicht te fertrouwen dat it sjen lit. Ik bin bliid dat ik it net verkeard hie.’

‘Oeral op ’e ierde freegje minsken harren ôf wêr’t dy makke, fernedere, skeptyske en skynber synyske boargers fan Tsjecho-Slowakije de bjusterbaarlike krêft fûn hawwe om binnen in pear wike en op in fatsoenlike en freedsume manier it totalitêre jûk ôf te skodzjen. En litte wy ússels ôffreegje: wêr helle de jonge minsken, dy’t nea in oar systeem kend hawwe, harren langst nei frijheid wei, harren leafde nei frij tinken, harren politike ideeën, harren boargermoed en boargerwiisheid? Hoe koe it wêze dat de âlders – deselde generaasje dy’t as ferlern besjoen waard – harren sa fûl by de jongerein joegen? Hoe is it mooglik dat safolle minsken fuortdaliks wisten wat se dwaan moasten en dat gjinien fan harren rie of ynstruksjes nedich hie?…
Masaryk basearre syn polityk op moraliteit. Lit ús de kommende tiid op in nije wize besykje dit politike konsept wer foarm en ynhâld te jaan. Dat wy ússels en oaren leare dat polityk in útdrukking of in langstme is dat der ta docht foar it gelok fan de mienskip, yn stee fan in ferlet om te bedriigjen of te skeinen. Dat wy ússels en oaren leare dat polityk net allinne de keunst fan it mooglike wêze kin, foaral as dit de keunst ynhâldt fan spekulaasjes, berekkening, yntriges, geheime ôfspraken en pragmatyske manoeuvres, mar dat it sels de keunst fan it ûnmooglike wêze kin, nammentlik de keunst om ússels en de wrâld te ferbetterjen.’

‘Der komme no nije ferkiezingen oan, mei in echte ferkiezingskampanje. Litte wy net tastean dat dizze striid it oant no ta skoane oansicht fan ús sêftmoedige revolúsje wer ûngedien makket. Litte wy net tastean dat de sympaty fan de wrâld, dy’t wy sa fluch krigen hawwe, net krekt sa hurd wer ferlern giet, om’t wy ús ferlieze yn skermutselingen om de macht. It is op dit stuit net echt wichtich welke partij, club of groep de ferkiezingen aansens winne sil. Wat wol wichtich is: dat de winners yn it morele, boargerlike, politike en profesjonele de bêsten fan ús wêze sille, likefolle wat harren politike foarkar binne. It takomstich belied en it prestiizje fan ús steat sil ôfhingje fan de persoanlikheden dêr’t wy op stimme en dy’t wy letter kieze as ús ôffurdige.’

‘As lêste soe ik sizze wolle dat ik in presidint wêze wol dy’t minder prate en mear dwaan sil. In presidint dy’t net allinnich troch de ruten nei bûten sjocht, mar dy yn it foarste plak altiten oanwêzich wêze sil ûnder syn meiboargers en ek nei harren harket.
Jo meie freegje nei it soarte republyk dêr’t ik fan dream. Lit my dêr it folgjende op antwurdzje: ik dream fan in ûnôfhinklike, frije en demokratyske republyk, in republyk dy’t ekonomysk bloeit en ek sosjaal rjochtfeardich is; koart sein in minsklike republyk, dy’t yn tsjinst stiet fan it yndividu en dy’t dêrom de hope yn him hat dat de yndividu de republyk tsjinje sil. Fan in republyk fan breed ûntwikkele minsken, om’t it sûnder harren ûnmooglik is ús problemen op te lossen op sawol minsklik, ekonomysk, ekologysk, sosjaal of polityk mêd.
Myn earbiedwurdige foargonger begûn syn earste taspraak mei in sitaat fan de grutte Tsjechyske learaar Komenius. Stean my ta myn earste taspraak ôf te rûnjen mei myn eigen omskriuwing fan deselde ferklearring: minsken, jo regear is by jo weromkommen!’

De ferbylding oan de macht – Don Quichot

‘Lit dy net troch kueren liede. Litte de triennen fan de earmen begrutsjen by dy fine, mar net mear rjocht dwaan as it pleitsjen fan de riken.
As it kin, steapelje net alle strangens fan de wet op de misdiediger, want de rop fan in strange rjochter is net better as dy fan in rjochter dy’t meilydsum is. Ast bytiden de roede fan rjochtfeardigens bûgest, dan moat it net wêze om de presintsjes, mar út barmhertichheid.
Lit dyn drift dy net ferbline yn in oar syn saak, want dyn dwalingen sille meastentiids net te ferhelpen wêze, en binne sy dat wol, dan sil dy ta skea wêze fan dyn goede namme en sels fan dyn besittingen.
Dy’tst kastije moatst mei dieden, tamtearje him net mei wurden.
Beskôgje de beskuldige dy’t ûnder dyn rjochtsgebiet falt as in ûngelokkich minske. As it mooglik is, toan dysels yn sokke gefallen ynskiklik en ferdraachsum, want foarsjen fan genede is mear ferheven as hanthavenje fan rjocht.
Asto dizze lessen en foarskriften folgest, Sancho, dan sille al dyn dagen ferlinge wurde en dyn rom sil ta yn ivichheid duorje.’

De hartoch en hartoginne wiene wol sa bliid en optein oer hoe’t se Sancho de ôfrûne nacht te fiter nommen hiene, doe’t er blyndoeke op it houten hynder siet – saneamd op wei nei it him taseine eilân -, dat se besleaten om noch eefkes troch te gean mei grapjeien. Se ynstruearren earst harren tsjinners en fazallen yn it stedsje fierderop en dêrnei fertelde de hartoch Sancho dat er him no fluch klearmeitsje moast om gûverneur te wurden, want de bewenners fan it eilân longeren al like bot nei him as nei reinwetter yn maaie.
Doe’t Don Quichot hearre wat der op tou setten waard en hoe hastich wol net Sancho nei syn gûverneurskip ôfreizgje soe, naam er him mei ynstimming fan de hartoch mei nei syn keamer om syn skyldfeint rie te jaan hoe’t er yn dat amt stean moast.

‘Uneinich tank ik de himel, freon Sancho, dat it lok dy tsjinnet noch foar’t dy mei my is. In soad minsken spanne gear, falle lestich, bidde en smeke ier of let, skoaie, eamelje en driigje en berikke net dat dêr’t se sa nei stribje; en in oarenien komt en, sûnder te witten hoe en wat, him falt samar it begearde amt ta. Do, fierhinne de grutste okse dy’t ik ken, bist samar ynienen gûverneur fan in eilân, krekt as wie it neat, sûnder betiid fan ’t bêd te kommen, sûnder ienige ynspanning of muoite en alhiel sûnder beroering fan de hillige azem fan it doarmjend ridderskip.
Dit alles sis ik dy, Sancho, meidatst dizze krigen geunst net oan dyn eigen fertsjinsten taskriuwst, mar tank seist oan de himel en myn doarmjend ridderskip. Asto no klear bist om dit te leauwen, wês dan, myn soan, opmerksum op dyn hear en master, dy’t dyn liedsman wêze sil.’

‘Tenearsten myn soan, moatst God freezje. Twads moatst dyn eagen fêstigje op dat watsto bist, besykje dysels te kennen. Dy selskennis sil as gefolch hawwe datst dy net opblaast as in kikkert dy’t syn likens meitsje wol fan de okse; want ik wit datst eartiids de wylde bargen hoede hast.’
‘Dat is sa,’ antwurde Pancho, ‘mar dat wie doe as feintsje; doe’t ik in bytsje man wurden wie wiene it de guozzen dy’t ik hoede en gjin bargen. Mar ik mei stjerre, as dit wat te krijen hat mei myn oankommend gûverneurskip, net elk dy’t regearret hat blaubloed.’
‘Krekt,‘ ferfette Don Quichot, ‘en dêrom moatte persoanen fan net-adellik komôf de deftigens fan it hege amt dat se besette útdrage mei oannimlikheid. Pronkje, Sancho, mei de nederigens fan dyn ôfkomst en ferjit nea te fertellen datst fan boerebloed bist, want as se sjogge datst dy der net foar skammest sil net ien dy útskelle. Moatst dy klearmeitsje om folle mear in nederich en braaf man te wêzen dan in hofeardige sûnder. Untelber binne dejinge dy’t út de ûnderein weikomme en opklommen binne ta in pauslike of keizerlike weardichheid. Sjoch Sancho, bloed is erve mar deugd is bemachtige en jildt foar dy persoan allinne.’

‘Wat it bestjoeren fan dyn persoantsje en it hûs oanbelanget, myn bêste Sancho, it earste wat ik dy oplis is datst tige skjin op dysels bist en datst dyn nagels knipst.
Rin net mei losse klean en iepen gulp, want sloardige klaaiïng ferriedt in suterige siel.
Berekkenje ferstannich dat wat dyn amt dy opleverje kinne soe en dyn tsjinstfolk, asto dy hast, moatst fatsoenlik mar sunichjes betelje.
Yt gjin knyflok of sipels, want dan rûke se dyn doarpsheid.
Rin stadich en praat dimmen, mar net sa as it liket datst nei dysels harkest, want elke oanstellerij is mâl.
Moatst middeis net folle ite en jûns noch minder, want de sûnens fan it lichem wurdt makke yn de wurkpleats fan de mage.
Bliuw yn de mjitte mei it drinken en betink dat te folle wyn noch geheimen bewarret, noch wurd hâldt.
En boppe-al, Sancho, moatst yn dyn petearen net safolle sprekwurden en siswizen brûke. Do skuorrest se der sa faak mei de hierren by dat it gauris mear ûnsin liket as wiisheid.’’
‘Dat kin God betterje, ‘antwurde Sancho, ‘want ik ken mear sprekwurden as boeken en der hingje my, as ik praat, safolle tagelyk foar yn de mûle dat se mei-inoar fjochtsje om derút te kommen.’
‘Tink derom,’ sei Don Quichot, ‘asto net goed regearrest, sil de skuld dines wêze en de skande mines. Myn treast is dat ik dy, yn alle earnst en sa goed as ik kin, myn bêste rie no jûn haw.
God sil dy liede, Sancho, en dy bestjoere yn dyn bestjoer en Hy sil my de eangst benimme dy’t my bybliuwe sil asto der mei it hiele eilân ûnderstrûpst. Dat soe ik oars tefoaren komme kinne troch de hartoch te fertellen dat it grouwe mantsje datsto bist inkeld bestiet út in sekfol sprekwurden en siswizen.’
‘Ho Hear,’ sei Sancho, ‘as Jo tinke dat ik net geskikt bin foar it gûverneurskip dan giet it hielendal oer, want ik sil as Sancho mei brea en sipels like goed yn myn ûnderhâld foarsjen, as mei patrizen en kapoenen yn myn gûverneurskip. En as Jo fan betinken binne dat de divel my helje moat om it gûverneurskip, dan wol ik leaver as Sancho nei de himel ta dan as gûverneur nei de hel.’
‘Allemachtich, Sancho, sei Don Quichot, ‘inkeld om dizze lêste wurden oardielje ik datsto gûverneur wêze moatte soe oer wol tûzen eilannen. Do bist in man mei karakter, wat mear is as alle wittenskippen byinoar.’

(Miguel de Cervantes Saavedra: Don Quichot de la Mancha, haadstik 60 – Gûverneur oer tûzen eilannen)

Rokjesdei yn de omrinwinkel fan de oksepripper

Ik rûn efter jo oan nei boppen ta
Yn de omrinwinkel fan de oksepripper
Triem foar triem haw ik jo besnuve
Willich as in loene lotbeskikker

Och, wat rûkte jo lekker, mefrou
Nei krintebeamkes en franjekrûd
Nei fioeltsjes en flewielen kjessens
Yn de omrinwinkel fan de oksepripper

Ik wie tige op jo stal fixeard
Jo droegen suède skuon sa giel as sân
Fjouwer smelle skouderbantsjes
En in trouring oan jo rjochterhân

Wat rûkte jo dochs lekker, mefrou
Nei finesse en fonkeljend hurdfjoer
Nei glânzigens en folle glêskes konjak
Yn de omrinwinkel fan de oksepripper

Boppe stiene jo foar in steande spegel
Ik haw jo doe temûk beglûpe
En tute jimme beide yn gedachten
In twilling yn dûbelbleate simmerjûpe

Och, wat rûkte jo lekker, mefrou
Nei bedêstheid en blêdegriene nútsjes
Nei ûntjoude bluossems en stikeme tútsjes
Yn de omrinwinkel fan de oksepripper

By ’t opskikguod pakte jo in sulverkaaike
Jo beseagen it yn wytgleon neonljocht
Uteinlik keazen jo in gouden doekspjeld
Ik tink út skaaieskarrel libbensnocht

Wat rûkte jo dochs lekker, mefrou
Nei fakânsjewille en Spaanske strannen
Nei dreamidylle en mankelikens
Yn de omrinwinkel fan de oksepripper

By de platekast dikere ik jo bloeske
Op ’e linkerboarst dy iene inkelplak
Ik soe wat sizze, ik woe wat dwaan
Mar dat wie altefolle ûngemak

Och, wat rûkte jo lekker, mefrou
Nei blijmoedichheid en klûntsjebôle
Nei frijmoedichheid en kraaltsjeblommen
Yn de omrinwinkel fan de oksepripper

Ik rûn foar jo fuotten de trep wer del
Mei in kopy fan in Russyske ikoan
Och hearkes, wat woe ik jo oanbidde
En wat fûn ik dat deagewoan

Wat rûkte jo dochs lekker, mefrou
Nei abrikoazen en fruchtesûker
Nei appelroazen en greidefarske bûter
Yn de omrinwinkel fan de oksepripper

By de boeken bûgde jo fier foaroer
Om in rige reisferslagen te besjen
Jo namen dêrfoar wakker de tiid
Sa haw ik my yn Chanson d’Amour ferlern

Jo rûkte sa opfrettend eksoatysk, mefrou
Jo betsjoene my mei dix-neuf hertstocht
Troch jo feintsjelok haw ik de himel fûn
En dat kaaike foar in kwartsje kocht

Rabelais: Gargantua en Pantagruel – hoe ’t Jehannes de wyngerd fan de abdij behoede

Wat gie it mâl ta by it roovjen en stellen troch it kriichsfolk fan de fijân, ûnderweis nei de abdij fan Souillé. Húskebylâns klaaiden sy de manlju en froulju neakend út en tôgen alles wei wat se yn de klauwen krije koene: gjin hûsrie wie harren te hjit of te swier. Hoewol de pest yn hast alle wenningen hûze, rûnen se oeral yn en út en plonderden alles wat se tsjin kamen sûnder dat der ek mar ien fan dy keardels syk waard. Dat wie dochs wol hiel bysûnder! Wylst de papen, de sielehoeders, de sikebroeders en de prekebroeders, de hielmasters, de sjirurginen en de baardskeerders dy’t de siken opsochten en fersoargen, hielen en fermoannen, tapreken en treastgen allegearre oan dy besmetting stjerden, hie it ûnk hielendal gjin fet op dy duvelske moardners en dieven. Hoe kín dat sa, Hege Hearen? Prakkesearje dêr mar ris oer, bid ik jimme.

Nei’t de stêd útplondere wie, sette de fijân tjirgjend en mei grut trelit op de abdij ta, mar dy fûnen se stevich skoattele en sletten. It grutste part fan it kriichsfolk marsjearre doe fierder nei Gué de Vede, linkerkant de Loire, útsein sân findels fan fuotfolk en twahûndert speetsdragers dy’t efter bleauwen om de ringmuorren fan it abdijhôf yn stikken ôf te brekken, de wynrispinge te fernielen en de hiele wyngerd mei de grûn lyk te meitsjen.

De earme duvels fan muontsen wiene sa ûntset dat se net wisten hokker fan harren hilligen se oanroppe moasten. Tsjin hope op hope waard de klokken let, ad capitulum capitulantes, om de oersten fan it riedkapittel lûdlêstich ta beslút te roppen. Dat besleat om in sa steatlik mooglik prosessy te rinnen, optuge mei allerhanne preuveleminten, gebeden, lêzingen, litanien en swietlûdige oanroppingen fan alle hilligen contra hostum insidias en sprekkende wjerwurden foar de leave frede.

No wie der doetiids by de abdij in muonts ynbêde mei de namme fan Jehannes de Houwer: jong, fleurichop, fris, feardich, dryst en in flinke weachhals, in goederlaakse lange skraalhâns mei in sa’n brede mûle dat er gatten ticht prate koe; in brave moarnsmisbabbeler en trochslieper fan wachtstûnen mar bang foar duvel noch boarstrok; koartsein yn ien wurd, nea hat der in oprjochter muonts west sûnt it muontsenskip muontsen muonnike: boppe-al wie er, as it op brevierpreuveljen oankaam, in kleasterling ta hakken en teannen út.

Doe’t Jehannes yn de wyngerd fan it abdijhôf it gerôp en geraas fan it wylde kriichsfolk hearde, stapte hy bûtendoar om te sjen wat dêr te dwaan wie en sa seach er dat se de wyngerd al plonderden mei alle druven dy’t de muontsen hiel it kommen jier yn de drank hâlde moast.

Hy stapte yn hûndert hasten werom nei it koor fan de tsjerke ta, dêr’t alle muontsen fernuvere en sa wyt om de noas as klokkejitters drokdoggerich gûlden of oan it kleastersjongen wiene im, min, pe, ne, ne, ne, tum, ne, num, num, ini, mini, co, ho, ne, no, o, o, neno, ne, no, mi, i, se, e, re, re, vi, vin, o, o, rum, no, o, stro, stro, ro, ro, rum, a, fu, fu, ro, re, e, o, ru, rum, li, be, e, ra, a, no, nos, do, o, mi, i, ne, ne, ne.
Jehannes koe dit do, o, mi, ne, ne mei gjin mooglikheid langer oanhearre. ‘Dat sjonge jim no wol lazerich moai,’ sei er breinroer, ‘mar dát der hjir noch sjongen wurdt, blikskaters. Wêrom sakramintsje jim net: oant sjen druvekoeren, it wynfet bliuwt ivich sûnde leech en hol? Helje my de dreechste Dútse dûkers as se al net no yn ús hôf ûnder ús druven en wynstokken sitte te húshâlden, en wol sa, by God syn hiel hillich bonkerak, dat der foar ús de earste fjouwer jier hielendal neat mear te krintsjen falt! By de dikke pampsak fan Sint Jakob, wat sille wy earme slokkerts ûnderwilens dan drinke moatte? O Hear fan Hearskaren, da mihi potum, jou my in goed potsje drank!’
‘Sakkerloaten tûzen duitsjeblêddieven,’ rôp de abt, ‘wat moat dizze minne dronkemansprater hjir? Hy dy’t ús hillige tsjinst komt fersteurjen, smyt him fuortdaliks de tsjerke út en de tsjerker yn!’
‘Ja ja,’ sei Jehannes de Houwer, ‘mar dan moatte jimme wol sá trochgean mei dizze hillige wyntsjinst, dat dy daliks net fersteurd wurde sil troch it rebûlje oare kant de muorre. Fan al ús wyndrinkers binne jó, hear abt, sels de grutste en de grouste leafhawwer (…). Dus harkje, alle jim hearen dy’t sa poer mei ús wyn binne: as de soademiter, kom mei jimme! Want Sint Sixtus sil my myn skouders skroeie as der hjir in keardel is dy’t no neat docht om de wyngerd te ûntsetten en ús wyn te redden mar aansens wol in romer wyn skinke sil. Godsakraminten, it is goudguod fan de Tsjerke! Sels Thomas de Ingelsman woe de deale der sels de dea foar yn. As ik sneuvelje om deselde reden soe ik dan ek net in Hillige wêze? Mar safier sil it net komme, blikstiender. Ik sil eigenhannich dy duvels dêrbûten om ’e nekke bringe.’
By dizze wurden smiet hy earst syn swier pijgewaad oer de flier en pakte doe fan it alter de lange krússtêf dy’t fan oestich hurd en poerbêst hûnebeibeamehout makke wie, in stêf sa lang as in lâns en sa tsjok as in fûst en keunstich beskildere mei leeljes dy’t al in hiel ein hinne ôfsliten wiene.

En sa draafde hy nei bûten ta, sûnder kap en kovel mar yn syn skoane wapenrok, syn pijgewaad as in sjerp om it middel en de stêf fan it krús yn syn knûsten. Ferheftich stode hy op de fijân yn, dy’t ûnoardelik, findelleas en sûnder tromme en trompetten yn de wyngerd oan it druvesykjen wienen, want de faandrichs en de hoarnblazers en de banierfierders hienen harren findels en hoarnen en banieren lâns de muorren weisetten; de trommelslaggers hienen de trommels oan de boppekant iepenskuord om dêr de druven yn te dwaan, de hoarnblazers sjouden mei de wynranken dêr’t de blêden en de alderlekkerste druven noch oan sieten, al mei al wie der gjin slachoarder en gesach en rûn it rosmos dwylsinnich alle einen en kanten op. Jehannes pakte se sa dryst en rûch oan en sa hommels dat hy se as bargen deastuts wylst er neffens de alâlde skermkeunst as in wylde om him hinne maaide.

Guon bruts hy de earmen en de skonken, oaren sloech er de harsens yn, guon hufte hy sa’n oplawibus dat harren de kop finaal ferkeard op it liif siit, oaren joech er in alderivichste reis dat se troch harren ribben seagen as in dief troch de traaljes, wer oaren sloech er de noas ôf of de eagen út, spjalte kaken, mepte tosken út de bek, plette skouderblêden yn de pleuris, pletste poaten oan barrels, stjitte heupen út de kom, fergruzele nieren en ferplettere in mannichte speakbonken en piipbonken wol sa ûnhjimlik dat se omsoalden as gêrs foar de seine.
As der ien weikrûpe woe tusken de wat grouwere wynstokken, dan ferbrizele Jehannes de rêchbonke en slachte him ôf as in hûn mei gleone eagen.
As der ien flechtsjendewei it ferlerne liif rêde woe dan kliuwde er de bargesnút oan barrels mei in betûfte beuk op de bilnaad.
As der ien foar de feiligens yn in beam kliuwe woe, dan riuwde hy him op syn turks troch it fûndemint oan syn krússtêf.
En as ien fan Jehannes syn âlde maten rôp: ‘asjebleaft broeder Jehannes, âlde makker bêste freon, ik jou my oer,’ sei er: ‘dat silst wol moatte jonge, mar skink dyn siel dan tagelyk oan de divel,’ en weefde dan fuortdaliks mei him ôf.
En as der ien sa oerstom en domdryst wie dat er Jehannes tsjinwar dwaan woe, koe er pas wurklik de krêft fan syn spieren sjen litte en stjitte er lyk ta, dwers troch boarst en hert hinne. By guon mikte hy ûnder de ribben troch om in groulik gat oan de mage te smarren dat se op it plak sels ferrekten.
Oaren drevele hy mei sokken dûst de nâle yn dat harren de termen as pudding skytkrekt op de fuotten barsten. By noch wer oaren ierslette er mei sjirurgyske krekten troch de kloaten it bealchsein. Jimme kinne der fan op oan dat dit it ôfgryslikst gesicht wie dat in minske ea op ierd sjoen hie.
De iene rôp Sint Barbara oan, in oare Sint Joaris, in oare Santa Hoattelstoat, in oare Us Leave Frou fan Fifelefoars, fan Lorette, fan it Bliid Boadskip of fan it Omhingend Krânskip. Guon bidde om help ta de Hillige Hilbran, oaren ta it hillige switdoek fan Chambéry, wer oaren ûnthiten Sint Jannes fan Amiens, Sint Mismis fan Chinon, Sint Jedokus fan Jeruzalim of tûsen oare leave lytse hillige skepseltsjes sûnder wryt of slyt.

Guon krepearren sûnder te praten, oaren praten sûnder te krepearen. Guon krepearren ûnder it praten, oaren praten ûnder it krepearen. Wer oaren raasden lûdop: ‘bychtsje, de bycht. Ik doch belidenis yn jo hannen.’ Sa alderraarst wie it tsjirmjen en gnirjen fan de ferwûnen dat de hear abt en syn gânsklike kliber fan skeerde muontsen doch mar ris nei bûten kamen. Doe’t sy oeral yn de wyngerd al dy earme stakkerts kapothoud en heal deaslein lizze seagen, hearden guon fan de prysters harren de bycht. Mar de jongste muontskes draafden allegearre op broeder Jehannes ôf om te freegjen hoe’t se him it bêste helpe koenen. Dêr’t er op antwurde dat se dy luzige liddichgongers mar sa’n bytsje ôfmeitsje moasten. Doe smiten de muontsemûskes harren tabernakelse pijgewaden oer de earste de bêste druvebeammestaak en gongen oan de minsken dy’t al deadlik ferwûne wiene de halzen út te snijen en ôf te slachtsjen. Witte jimme mei hokfoar wapens? Mei fan dy moai lytse healstikken meskes dêr’t ús berntsjes de wâlnuten mei iepenje en partsje.

Guon muontskes namen de findels en banieren mei nei harren sel om der hoasbannen fan te meitsjen. Mar broeder Jehannes stapte ûnderwilen mei syn krússtêf op it gat dy’t de fijannen makke hienen ôf om dy te sluten. Dejinge dy’t bychte hiene en troch it gat nei bûten de frijheid ynstappe woene houde Jehannes dochs mar de dea yn mei de wurden: ‘dizze minsken hawwe bychte, se hawwe berou en se hawwe ôflaten betrachte, dus sille se streekrjocht nei it paradiis ôfreizigje, watsei?, sa rjocht as it bêste paad nei Rome.’

En sa wie it dat troch syn moedich dwaan al it kriichsfolk dy’t de abdijwyngerd plondere woene ynmakke waard, trettsjintûzen seishûndert twaentweintich yn tal, útsein fansels de froulju en de bern, dat seit himsels.
Sels de magiërkluzener Mâlegreef, fan wa ferhelle wurdt yn it epos oer de fjouwer Hiembern, hat mei syn pilgrimstêf lang sa moedich net op de Sarasenen ôfstuorme as dizze muonts mei de stêf fan it krús tsjin de plonderers.

(Boek 1, haadstik XXVII)

It lêste liet fan de ierde

Toaniel: Sjike hotelkeamer. In grut twa-persoansbêd, kleankast oan ien fan de sydkanten. Oare kant ruten. Kapstok by de doar mei ien jas. Lessener mei partituer. Twa fauteuils mei tafeltsje, buro mei stoel. Minibar. Doar nei baaikeamer ta. Achterkant toaniel is in wand dat ek projeksyskerm is.

EARSTE AKTE

Lorraine: (leit mei klean oan op bêd as der op ’e doar kloppet wurdt. Se stiet muoisum op, rint nei de doar en iepenet dy. OP Christa, mei ien reade klaproas en in porslein faaske) Maestra! Come in. Ik ferwachte dy al, Christa.

Christa: Thanks, Lorraine. (twa luchttútsjes by de wangen) Fansels koest my
no ferwachtsje. Here you are, dear. Ik ha ek in faaske meinommen, fan de resepsje wei.

Lorraine: Dat stel ik op priis, Christa. Dit moat fuortdaliks yn it wetter. (nimt roas en faaske mei nei baaikeamer en komt werom mei blom yn faaske -bytsje wetter-, set dy op tafeltsje by feauteuls. Undertusken rint Christa nei lessener en nimt boppeste partituer yn de hannen)

Christa: Das Lied von der Ierde, it part Von der Schönheit… Ja Lorraine, dêr wie it wat minder, hè?

Lorraine: Dêr hasto it timpo te heech, heger as alle oare kearen. Dat sei ik dochs, fanmiddei.

Christa: Gjin sprake fan, Lorraine, gjin sprake fan! Deselde tempi as ferline jier, yn Petersburg, yn Moskou. Wêrom koesto it niis gewoanwei net bysloffe?

Lorraine: It timpo hast heger as alle foarige kearen. Sa kin dat net, sa kin ik it net goed beärtikulearje, dat is dochs net mooglik? Dan wurdt it brobbeljen, bliksem!

Christa: Lorraine, hoe faak hast Das lied von der Ierde wol net sjongen? Tweintich kear? Tritich kear? Wy tegearre yn alle gefallen al fiif kear.

Lorraine: Ja, ja, sokssawat. Achtstjin kear wol ik…

Christa: Do hast dit stik dochs folslein yn ’e macht? Oant yn dyn fingertoppen ta? Mar hjoed hiesto it timperamint krekt net, hiest de timing krekt net, it timpo wie gewoan net goed. Bist siik, Lorraine? Dan soe ik dat hiel graach witte wolle.

Lorraine: Ik siik? Ikke? Hasto my wol ris siik sjoen? Mei myn sjongen, mei myn stimme, dêr is hielendal neat mis mei. Hast it heard, neat mis mei! Mar do, do setst de sokken deryn as wolst de marathon ûnder de twa oeren rinne. It moat in stokje stadiger, Christa. By it earste part fan Von der Schönheid. (pakt partituer derby) Hjir, by dit stik: Sie zerstampfen jaeh im Sturm, die hingesunk’nen Blüten…

Christa: Do tinkst datsto mý noch dirigearje leare moatst? Meist dan de diva fan de aria wêze, Lorraine, mar ik, ik bin de maestra op de bok! You should know that! Ik doch gjin konsesjes, dat witst. Gjin konseksjes, gjin inkeld dirigint docht dat. Hast it achtsjin kear magistraal dien, de njoggentjende kear silsto krekt like sublym wêze!

Lorraine: Ik hie hjoed tink myn dei net sa bot. Mein Herz war etwas müde.

Christa: Wat? Müde? Müde?! Oh, to hell with it! Wy binne allegear müde, kom net oan mei dat soarte fan shit. In flutargumint, hoe doarst it te sizzen, Lorraine, en dat tsjin my!

Lorraine: Christa, Christa…

Christa: Don’t you ChristaChrista me! Wy binne professionals, Lorraine. De grutste, de bêste, de elite yn dizze wûndre wrâld. Ich bin müde… Noblesse oblige, Lorraine Hunter! Dat witsto dochs! It giet hjir ek oer myn reputaasje, ja! Hearst dat, frou Müde Hunter! …Ich bin müde… Hear dysels dochs praten, shit, wat ís dit?

Lorraine: Komt goed, komt goed, maestra! Witst noch, dat konsert yn Petersburg, dat wichtich konsert doesto yn de…

Christa: Stop it! Don’t sidetrack me! Elts konsert is wichtich, Lorraine, mar dit, dit konsert oaremoarn, hjir yn Brussel is supermega. Hûndert jier ein Earste Wrâldoarloch, Lorraine. The Big War! In once in a lifetime happening, streekrjocht worldcoverage! Seisenfjirtich lannen, and counting! Fjouwer presidinten, twa keningen, twa keninginnen. And counting! En de Bundeskanzlerin! Dêrom ek woe ik krekt dy hjir ha! Do mei dyn deeglikheid, do mei dyn betrouberheid, do mei dyn machtich moaie stimme, de waarmste mezzo-sopraan yn minsketiden. Wy, froulju, tegearre. En foar it earst in froulike dirigint, hin, Lorraine! Ik! Mei ús beide soene wy al dat manfolk wat hearre litte. Of net dan? Müdemüdemüde… Do wurdst my dochs net siik hè, nee hè!

Lorraine: Moarn is it better, Christa. Moarn stean ik der, alhielendal!

Christa: You better, Lorraine, you better! It orkest hat it yn de fingers, komselden sa’n goed orkest ûnder de stok hân, de akoestyk is machtich, alles leit klear om ús ûntsjerlik te spyljen. No do! Fokus, dear! Kon-sin-traasje! Krekt lyk as altiten. Do, do…

Lorraine: (lit Christa út) Christa, do, do, do bist geweldich. Wa altyd stribbet en der muoite foar docht, dy sil ferlosse. Faust. Faust op de bok, Christa. Komt goed, sis ik dy! Fertrouwen. (OF Christa. Lorraine slacht mei fûsten op de muorre, raast it út. Pakt it faaske mei de blom, hellet de blom derút en smyt de faas kapot tsjin de muorre) Damnit! Damnit! Damnit! (rint mei blom de baaikeamer yn, komt werom mei de wc-boarstelhâlder, smyt de boarstel op de grûn, en set ‘faas’ en blom op de grûn nêst de baaikeamerdoar. Skoot mei foet stikjes porslein nei de muorre ta.) Damnit! Damnit! Damnit! (rint muoisum de baaikeamer yn.

It ljocht dimmet. Tsjin de achtermuorre filmbylden fan fjochtsjen yn, en de
gasgranaten oan parasjutes boppe de sjitfuorgen fan de Earste Wrâldoarloch.

 

TWADDE AKTE
Der wurdt kloppe op de doar. Lorraine komt OP út de baaikeamer wei en rint
nei doar -docht sichtber har bêst om aansens wurgens net sjen te litten- en
iepenet dy.

Margje: (OP, rok, bloes, jas oan, rolkoffertsje, bos blommen yn sellofaan) Laurenske!

Lorraine: Margje! Margje, Margje. (Omearmket Margje, hâldt dan Margje op ôfstân mei har hannen op Margje har skouders). Lit my dy sjen. Famke, famke, do hast not changed a bit, not how’d you call it, not a bit of a sprout? (Margje set koffertsje rjochtop en leit blommen der boppe op)

Margje: Gjin sprút bedoelst? No, no, no… bin bang fan wol. En do, wat sjochsto der… kreas út. Fersoarge. A lady, Laurenske, krekt lyk as doe!

Lorraine: …Feemerke…(rint om Lorraine hinne en besjocht har fan alle kanten; fan de weromstuit rint Lorraine om Margje hinne)

Margje: …Ljouwert, woansdeis de keallen, mei ús heit… (Margje knypt Lorraine lichtsjes yn it wang, Lorraine jout Margje in klets foar it bil)

Lorraine: …Unbelekke waar, do bist noch altiten ûnbelekke waar…

Margje: (Margje skuoddet mei it efterwurk)…Goede waar priizget harsels… (beide froulju falle inoar wer laitsjend yn ’e earmen)

Lorraine: As fanâlds, Margje, as fanâlds! Yes! (wurdt wat dwyl, moat ergens tsjinoan stean)

Margje: Wat is der, Laurenske. Bist net goed?

Lorraine: Nee, nee, it giet wol. Allinnich mar in bytsje licht yn ’e holle, wat dizzygizzy Margje, giet oer, giet wer oer. Laurenske, och gut. Dat haw ik yn ieuwen net mear heard. Mar litte wy it op Lorraine hâlde. Laurenske is wol sa allemachtich tweintichste ieus, fynst ek net? Moaie blommen, Margje, hartstikke moaie blommen! Really beautiful! Hartstikkene, seine wy dochs? Hartstikkene…

Margje: Hast in faas? Sil ik se weisette? Se moatte wol yn it wetter, hear!

Lorraine: (Margje docht jas út en hinget dy oan kapstok by de doar) Der stiet wat op de grûn, dêr ergens, mei noch in blom deryn. Blommen. Witst datst dy yn Amearika hast noait sjochst? Dy binne dêr wol se hartstikkene djoer.

Margje: (begjint blommen út it sellofaan te heljen en yn de ‘faas’ te setten – rûkt der efkes oan…) Hjir leit diggelguod en wetter!

Lorraine: Hin? Ja, der is in faas fallen. Ik ha noch gjin tiid hân om…

Margje: Ik rêd it wol op. Hast in doekje of in fegertsje of sokssawat?

Lorraine: Ik soe it net witte, dear. Sjoch mar ris yn de baaikeamer. As der wat is, dan moat it dêr wêze. Ik sjoch ús heit noch mei de gripe dahliawoartels út ’e grûn wei opdollen. Dahlias…, it begjin fan de hjerst, dochs? Dy moaie, waarme donkere kleuren, hjerstmis… Hjerstmis, al sa’n moai wurd.

Margje: (út de baaikeamer wei, teart de mouwen op). Kin neat fine. Ik doch it wol mei it húskepapier. Mar, Lorraine, do krigest dochs faak blommen nei ôfrin fan in konsert? (op knibbels, faaiendewei) Moatst dyn hûs faak fol stean ha mei de moaiste en grutste boeketten. Hiest dy thús ek yn de húskeboarstelhâlder?

Lorraine: Watsei? Dy blommen, en dat op in hotelkeamer en oaredeis mei it fleantúch nei wer in nije stêd ta? Nee dear, sa’n boeket is simpelwei in geste foar de public en de relations… Ik joech dat boeket altiten oan de earste de beste froulike orkestlid… Watsei, dat sei ús heit hieltiden. Watsei en watguod, och heden Margje, dat komt allegearre wer nei boppen ta. Wat bin ik bliid datsto hjir bist!

Margje: (klear mei feegjen, komt oerein en sjocht Lorraine goed oan) No, oars ik wol. Wêr bliuwt ús Regina no, se moast niis noch in rige appjes lêze, sil daliks wol komme, tink. Lorraine, bisto wat bleekjes, of liket dat mar sa?

Lorraine: Bleekjes? Ikke? Wat wolst, november yn Brussel, grau en griis waar, al dagenlang gjin sinne sjoen. Mar wat moai dat jim Regina hjir ek is! Begryp ik dat sy op it konservatoarium sit yn Amsterdam?

Margje: De akademy foar klienkeunsten. Performing arts, soene jimme sizze. Ferdivedaasjekeunsten neame se it ek wol, no ja wat sy dan docht.

Lorraine: Ferdivedaasjekeunsten? Wat binne dat foar keunsten? Dat kinst dochs net serieus nimme?

Margje: No, mar sy wol! En hoe! Dea-serieus!

Lorraine: En dat wurdt dan toanielspiler? Shakespeare? Cat on a hot tin roof, dat spul? En dat neame se tsjintwurdich ferdivedaasje?

Margje: Nee, sa moast it net sjen. Sy is mear fan it kabaret, fan de … (klopjen op de doar) Dêr silst har ha. (rint nei doar en iepenet dy)

Regina: (jas oan, koffertsje, rêchsekje oer ien skouder, tradisjonele swarte Pyt masker op) OP, stekt laitsjend har holle om de hoeke en pipernútstruit) Goeie!

Lorraine: Regina! My girl! Queen of all heavens! En swarte Pyt, for crying out loud! (lûkt Regina de keamer fierder yn en omearmket har, hâldt dan Regina har holle yn har hânnen en jout dikke tut rjochts, dan links en stoppet dan, wylst Regina noch in tredde tút ferwachtet)

Regina: Mem, se hawwe hjir ek Sinterklaas! (docht masker ôf) En de swarte piten binne hjir noch sa swart as de nacht. Wat is it hjir moai! En grut!

Lorraine: Do bist ek grut. En sa stoertsk moai. Ek as swarte pyt.

Regina: Moai net? Dizze masker ha ik bûten op it plein kocht. Dit sil in museumstik wurde, letter, as ik sa âld bin as jim.

Lorraine: Hoe dat sa?

Regina: Swarte piten meije net swart mear wêze, tsjintwurdich. Dat is rasistysk, dat is denygrearjend, dat is diskremenaasje.

Lorraine: No, dat is ek sa, kollega! Dus jo sille letter ek it toaniel op!

Regina: Hat mem dat tante ferteld? Ja, wis! Sjonge en dûnsje, yn musicals spylje. Ik wol kabaretiêre wêze en stand-up comedy dwaan. Ik ha al in set lietsjes skreaun en wy binne begûn mei in eigen Kletzmerband en ik wol noch…

Lorraine: Hup matzeballenbrij en ik sil dy wol krije…

Regina: noch folle… Tante!

Lorraine: Sorry, Regina. Dyn ferdivedaasjekeunsten as swarte pyt wurkje wat op myn lachspegels. Mar do hast lyk, leave, do hast der mar in moaie stúdzje oan. Genietsje derfan, leave, do sitst fol fan talint en mooglikheden. Die blühen auf im Lenz und grüne aufs neu, alle jierren wer.

Margje: ‘De leave ierde alhielendal, bloeit maaitiids en grienet opnij! Alhielendal en ivich, blauich ljocht’ de fierte!’

Lorraine: Watsei? Margje!?

Margje: Das Liet von der Ierde, net Lorraine? Op dyn repertoire hjir yn Brussel. Ik haw it oersetten, ferline wike. En ek de Vier Letzte Lieder.

Lorraine: Margje, Margje, wêrom?

Margje: Húswurk. Ik bin learares Dútsk, witst noch? Mar foaral om it better te begripen. Do en dyn Lieten. En dy ferskriklike earste Wrâldoarloch, hoe slim it wie. Ik ha sels in gedicht oersetten, út it Ingelsk wei, fan ien fan de War Poets.

Lorraine: Wat bysûnder fan dy, Margje! Dat wol ik lêze. Ik haw myn lieten noch nea yn it Frysk sjongen, noch nea. No ja, sinterklaas ferskes as bern. Mar wol sa’n bytsje yn alle oare talen. Regina, dat is ek sokssawat! Moatst op de bühne dyn talen kenne, fanke, tink derom, hear! Floeiend, sûnder aksint. Oefenje, oefenje, oefenje! En yn elts optreden alle dagen wer moast it alder-, alderbêste út dysels peure. Gjin ferlechjes. Wurch wêze mei net, wir sind niemals müde, al ús libbensdagen net, net as wy optrede moatte.

Regina: Ja ja, dat wit ik hiel goed, tante. Dat is ús op de earste les yn it earste jier al ynpepere. The show must go on! Oars gjin pipernuten. En dat hat mem ek fakernôch sein, hè mem? The show must go on. Altyd altiten.

Margje: Nee, gjin ferskil tusken amateurs en divas, hin? By ús op de toanielferiening is it bytiden ek op it kantsje ôf of it wol trochgean kin.

Lorraine: Wat aardige rollen hân, Margje, de lêste tiid?

Margje: No nee, der binne net sa folle ‘aardige’ rollen foar de ripere frou. En ás se der al binne, dan geane dy oer kwaaltsjes en hoe wreed it libben is.

Lorraine: En ik alle kearen ek mar sjonge oer de dea. Dat, en de leafde, fansels. No, après nous le deluge, ladies. Oh, my God, hjir stean ik, mar ik moat wat oars. Nei it húske ta. Toilet meitsje. (Lorraine OF)

Regina: Wat moai hjir, net? Luks en grut. Yeah!… (ploft del op it bêd)

Margje: Spyt it dy, datst net yn dit hotel sitst?

Regina: No, ja en nee. Ik wol alles hearre wat tante Lorraine te sizzen hat, mar net de hiele jûn. Ik wol jim ek jimme tiid tegearre hawwe, hear. For old times sake, soe se sizze, tante Lorraine.

Margje: Wat fideel fan dy!

Regina: Mem, ik tink dat se oan de kokaine sit.

Margje: Ah nee, hoe komst der by?

Regina: Se is drok, praat in protte, sjocht sa wytsjes en hat grutte pupillen.

Margje: No, dat hasto ek wol ris.

Regina: Ja, mar ik kin it hawwe en sy net. Grapke…

Margje: Wat?

Regina: Grapke! Snap dat no! Hâld ris yn de gaten hoe faak se nei it húske moat. Dêr lizze se de lientsjes meastentiids.

Margje: Ik leau der neat fan.

Regina: Mem wól it net leauwe. Read my lips en sjoch yn har eagen. Koke.

Margje: Harrejakkes, dêr wit ik hielendal neat fan ôf. Ofgryslik spul. It begjin fan ôftakeling. De ûnderwrâld. De doar nei de dea.

Regina: No, no, no mem, sa harrejakkes is it ek wer net. Best wol lekker spul, op syn tiid. Wy artysten kicke der op. Oars kinne wy de stress net tackelje, mem. Dêrom hawwe wy de lúkse fan fjouwersterrende hotels sa slim nedich. Wy, artysten. En sjoch ek mar goed ta op har drinken, kokesnúvers sûpe in soad. En dát is net sa harrejakkes, hè mem?

Margje: Net sa pystich, jongedame. Sa kin it wol wer.

Regina: Wat oars. Ik ha nei it iten in date!

Margje: Regina! Hoe hasto dat se gau regele?

Regina: Tinder, Facebook, de nije media, mem!

Margje: (sjocht Regina ynkringjend oan) En?

Regina: In bassist.

Margje: Watguod?

Regina: In bassist! In striker.

Margje: In streaker?

Regina: (docht it strykjen op in bas nei) De bassist, mem! Net sa flau dwaan.

Margje: Ah, in musikus! Fan it orkest dat Lorraine begeliedet?

Regina: Yes! In mu-si-kus, mem. John J. Armstrong hjit er, in Amerikaan. Hat in hiele protte prizen wûn. Sjoch, dit is syn profyl. (lit har mem it op it byldsje fan har mobyltsje sjen)

Margje: Wat! Hy is hartstikke swart! Sorry… Hoe âld? Aardich âlder as dy, soe ik tinke.

Regina: Mem! Net sa flau. Aardige kearel, man mei standing, mem, stan-ding! Nivo! Hat wat fan de wrâld sjoen. Man mei ambysjes, mem. Krekt wat foar my. Krekt wat foar dy, moat mem sizze. (Lorraine OP, komt frijwat enersjyk út baaikeamer wei en heart it petear tusken mem en dochter oan)

Margje: Krekt wat foar dy, ja wis, leave, fansels, fansels. Dochtst it mar wat bêst, net? Genietsje der mar fan, soe ik sizze. Fan dyn John J. Undertekene: dyn mem. Dy treinen silst fannacht wol net hearre.

Regina: Brussels, here I come! Your queen of the night! Yessss!

Lorraine: Dat mei ik hearre! Ja, dat mei ik hearre, Regina, Queen of heavenly nights! Silst ris yn it waar sjen, aansens? De hort op en de bar yn?

Regina: Yip! Mei in sterke man oan myn earm.

Lorraine: Tsja, in man, in man. Noch stees ûnmisber hin, tsjintwurdich. Meist dy liede litte, fanke, mar net twinge, tink der om, blikstiender. Ik ha se meimakke, de manlju yn myn fak, yes me too. Blikstiender, och wat is dat Frysk in moaie taal! Ik fyn dit mei jimme wol sa moai! Alde tiden yn de holle, moaie minsken om my hinne, allinnich mar goeie dingen. (slaat earmen om Regina en Margje harren skouders en tutet beiden)

Regina: It is wol in machogedoch, hè tante, de muzykwrâld…

Lorraine: In moaie én in hurde wrâld. Wolkom yn de keunsten, Regina. In bulte hurde lessen binne it, dy’t leare moast.

Regina: Ja, ja…

Lorraine: Moast egosentrysk wêze, egoïstysk sels. En tagelyk oparbeidzje kinne mei oaren. Dat is ien ding. Want se sjitte dyn kop sa fan it liif, as’t dy der eefkes net by hast. De skerpskutters en de skerpslipers. It is in striid, ja, it is in striid.

Regina: It liket wol dat tante it oer in oarloch hat…

Lorraine: (sjocht Regina strang oan) Krekt, Regina, do seist it, sa is it. De bühne is in fjochtgroppe.

Margje: No, no. skilderest do no net in hiel swart plaatsje, Lorraine?

Lorraine: (stadichoan emosjoneler) Wat witsto der fan, Margje? Wat witsto der fan?

Margje: No ja…

Lorraine: Ien misslach en se hawwe ús op ’e kerrel, bliksem, ien misslach mar. Dit is gjin blijspultsje achter it doarpshûs, hin? Dit is megabusiness, miljarden giet der trochhinne. De ympressarios, de producers, de jildsjitters, de resinsinten. Big business en wy útfierenden binne it kanonnefjoer. Kanonenfutter, wie sie wissen, Frou Oberlehrerin Deutsche Sprache.

Margje: Gut, gut, ich ferstehe es.

Lorraine: Do snapst it? Moai! Mar snapt dyn dochter it ek? Regina, wy wurde allegearre rücksichtslos ôfrekkene op tekoartkommings en foutsjes. Wy moatte eltse kear ús ûnmooglikste bêst dwaan. Wy moatte alle kearen wer fierwei útspringe boppe ússels. Nea op de automatyske piloat, Regina, noaitneanever fan dyn libben! Kon-sin-traasje! Want oars bist wei. Sjoen. Fuort, blikkende stienders! Yn Amsterdam én wis hjir yn Brussel. En dan meist noch sa kreas en skoander en sûn wêze, dan meist noch sa’n reputaasje hawwe, noch sa folle lauwerkrânsen en prizen en status en konneksjes hawwe, se pakke dy! Se strûpe dy út de hûd wêr’st by stiest. En no moat ik ferdomme wer nei it húske, merde! (OF, nei de baaikeamer)

Regina: Hallo! The show must go on. Allemachtich, mem, dy tante Lorraine. Wat moat ik hjir mei?

Margje: (is oanslein) En wat moat ík hjir mei? Dy skat, se is aardich oerstjoer, net? De tol fan te hege pieken? Soe se siik wêze?

Regina: Koke en drank, mem, koke en drank. Yn de gaten hâlde! (pakt har mobyltsje en checkt har berjochten) Ik ha fyftsjin appkes! En ek fan John! (giet yn in fauteuil sitten, noflik mei de fuotten oer de leuning en bliuwt drok dwaande mei har mobyltsje)

Margje: (rint rûn yn de keamer, pakt Regina har jas en hinget dy oan de kapstok, set Regina har rêchsek en koffertsje út de wei -net yn de buert fan de jassen-, rûmet pipernuten op en yt dy op, bliuwt stean by lessener mei blêdmuzyk, rint nei har kofferke ta, pakt papieren út it foarfakje en leit dy op de lessener, stoareaget wat foar har út, sjocht sa no en dan nei de baaikeamer, rint nei de doar fan de baaikeamer) Lorraine? Lorraine? Hoe giet it? Kin ik dy helpe?

Lorraine: Helpe? Hoe komst dêr sa by? Nee, hear. (OP) Wêrom tinkst datst my helpe moatst, op it húske, nota bene? (sjocht glimkjend nei Regina mei har mobyltsje) It is dochs wat, tsjintwurdich, mei dy mobyltsjes, fynst net? Wêr’t wy ek binne op de wrâld, oeral skynt itselde byldsje. Dat wurdt noch wat, de takomst yn. Hoe is it mei dyn Durk?

Margje: Oh, hy is wer ris op reportaazje, yn Texas, of all places. In item oer frustearre wite Amerikanen dy’t gewearen leech sjitte yn tsjerken. Mynhearke sei dat hy er net folle nocht oan hie. Tefolle drokte, tefolle koartsichtigens, te fier fuort, sei er. Tsja, foar him is business business, hin!

Lorraine: Dat is wol myn lân, hin, dêr’st it oer hast. Mar yeah…, the show must go on!

Regina: Mem, tante, ik gean net mei te iten, hear. John noeget my út om my him te iten. Yn Bistro De Mus, in hiele goede, seit er.

Lorraine: No, dan moatte wy ek mar ris, hè Margje. Just the two of ús.

Margje: No? Dan moat ik earst de hannen waskje. (OF, nimt har kofferke mei)

Regina: (komt oerein út de fauteuil wei) Tante, mei ik tante wat freegje?

Lorraine: Ja wis bern, fansels! Freegje mar raak, hear.

Margje: Snúft tante koke?

Lorraine: Watsei?

Regina: (seit neat, sjocht Lorraine inkeld oan; seit dan freegjend sûnder lûd noch ris ‘koke?’; as Lorraine, wat ferbjustere, neat seit, behoarlik lûdop:) KOKE?

Lorraine: Koke? Och leave, of ik.., of ik koke snúf, fregest my? Koke? Hastó dat wol ris brûkt, Regina?

Regina: Wis wol! Mar mem net. En dat moat mar sa bliuwe, fynt tante ek net?

Lorraine: Soa, famke, bisto dyn moeder’s hoeder?

Regina: Tante is aardich fier hinne mei dat snúfjen, hin? Ik ha it wol yn de gaten!

Lorraine: Tûk fan dy, hartstikkene tûk fan dy. Ik hie it witte kinnen, hin? Amsterdam, ferdivedaasjekeunsten…, dêr wurdt in jongedame tûk fan.

Regina: Mem fynt drugs it portaal nei de dea ta.

Lorraine: Krekt! Krekt! Bliuw der fier fan fuort, famke! Don’t you ever use snow! Ik sil it dy sizze, Regina dear, net dwaan! Net dwaan. En ík moat ek gjin line nei de dea. En ek net mei it libben. For that matter. Ik ha it net nedich, Regina, ik ha it net nedich, ferdomme. En wêrom? Wêrom? Omdat ik it op eigen krêft doch, Lorraine. Alles, myn hiele libben al moat ik my de longen út it liif sjonge. Foar de hiele wrâld oer. En dan dit noch, Regina: watst net kenst, kinst ek net witte! Hearst it! Witst der neat fan, neat, damnit!

Regina: (dimmen) Ja, tante…

Lorraine: Kom hjir ris, leave. (spriedet har eamen en Regina lit har omearmkje) Do snotnoas. Myn Amsterdamned lyts snotnoaske. (Regina makket har los en rint wat oerstjoer nei de doar fan de baaikeamer, nimt har mobyltsje mei. Kloppet op de doar)

Regina: Is mem klear? Ik moat sa nedich.

Margje: (komt út de baaikeamer OP, klear om nei it restaurant te gean; Regina OF yn baaikeamer)

Lorraine: Bist der ree foar, Margje?

Margje: Ik wol, ja. Do ek?

Lorraine: Och, iten…

Margje: Hast gjin honger?

Lorraine: (laitsjend) Honger? Honger, Margje?

Margje: Oh ja, dat is ek sa…

BEIDE: ‘…Honger? Dat hiene wy yn de oarloch. Jimme witte net wat honger is…’

Lorraine: As fanâlds.

Margje: As fanâlds. Lorraine, ik woe dy noch wat freegje.

Lorraine: Oh nee, hè.

Margje: Hiest ynfloed op it gearstallen fan dit programma?

Lorraine: Wat tinkst? Fansels net. Sels Christa Goldschmidt, ús ferneamde diriginte net. Mar sy hat der wol foar soarge dat ik hjir bin. Sy wol it froulike…

Regina: (OP út baaikeamer wei) Brussel, de hort op!

Lorraine: …it froulike elemint heech sette, tsjinoer alle manlike masjinaasjes om ús hinne. De lieten? Witste, Margje, wy keunstners binne it gewisse fan de tiid. En wy sjongers de trûbadoers fan alle tiden. Want as de leafde in stimme hat, en de dea ek, dan moat it libben foaral besjongen wurde. Kom op, let’s go eat, Margje, yn it restaurant, hjir ûnder. Dinnertime!

Margje: No, Regina famke, genietsje mar, soe’k sizze, fan dyn Amstrong. Appst my noch, leave, letter?

Regina: Jaaaa!

Alle trije OF. Regina nimt har jas mei. It ljocht dimmet. Tsjin de achtermuorre
propagandafilm fan IS dy’t opropt om te fjochtsen foar it Kalifaat en/of
oanslagen te dwaan yn de westerske wrâld.

 

TREDDE AKTE
(OP Lorraine en Margje. Margje hat tefolle dronken, is wat besnústere, en duort no ek mear. Lorraine is wurch)

Lorraine: Ja, mar de kat siet dy mûs achternei oant yn ’e tinte ta en dy koe fansels gjin kant mear út en ….. (giet fuortdaliks sitten yn in fauteuil)

Margje: en tocht doe dat er my de piama ynkrûpe koe. Och heden, wat skrok ik! En wat wie ik bang! Bin noch hieltyd skitende benaud foar dy misbaksels. Aaklike kringen binne it, mûsen.

Lorraine: (faait swit fan de holle) Ik hear dy noch skrieming, hoe hjit dat, gjalpen. Sprongst echt in gat yn de lucht.

Margje: Nea mear kampeare wollen, neat foar my.

Lorraine: Dat ha ik murken, ja, doe yn Amearika. Durk en Regina woene wol mei my de natûr yn, mar do net.

Margje: Tsja Dirk, Dirk dy woe en dy wol fan alles, mar as it der op oan komt sil en kin er neat. Suertsje! Hy kriget neat mear foar inoar.

Lorraine: (koartôf) Ja ja, dat wit ik no wol. Dêr hawwe wy it oan tafel al genôch oer hân. Hjir biste by my. Dy Durk fan dy kin gearstome down dêr yn Texas, wat dat oangiet. En do, akseptear no ris datsto hjir fannacht by my sliepest!

Margje: Ja mar…

Lorraine: Neat gjin ja mar. Ik wol dy no hjir by mý hawwe.

Margje: Och Lorraine, en do, do draaiste der hjoed alle kearen wer in kont oan, ferdikkeme. (knibbelet foar Lorraine oer en leit de earmtakken op Lorraine har knibbels) En dat sit my hoe langer hoe mear yn de wei, datst dat dochst, Lorraine. Sis it dan, sís it dan, do bist siik, hin?

Lorraine: (skoot nei puntsje fan de stoel, jout har foaroer en leit har hannen op de skouders fan Margje) Siik, ikke?

Margje: Sjoch dan hoe’st der by sitst. As in dweil!

Lorraine: (sjocht Margje wat langer yn de eagen) It sit my yn ’e lea, famke. En it wurdt al mei de wike slimmer. A.L.S.

Margje: A.L.S… dus gjin kanker? Sorry…

Lorraine: Ja kanker, dát soe moai wêze, dat soe hiel moai wêze. Kanker hat teminsten noch medikaasje, mar A.L.S. net. Mei kanker meist noch hoopje, net dan? Yn it begjin. Mei A.L.S. net. It bin fûnise, Margje, en finished! Se jowe my noch trije, fjouwer, fiif jier. Dan ist es schluss! Over and out. No mei ik myn lieten sjonge oer myn eigen dea. En oer God, dy’t ik no o sa nedich ha. En dy’t ik mar net fine kin. (Margje leit har holle op de knibbels fan Lorraine, dy’t har oer it hier striket) Witst wat it is? Siik wêze dochst net allinne. Kínst net allinne dwaan. En as ik God net fine kin, myn leave skat, dan ha ik dy nedich. Ik bin skitende benaud. Foar de shades of night. Foar it ferdwinen fan this endless light. No bin ík skitende benaud, Margje. Das ich mich nicht verirre in dieser Einsamkeit. Hoe hast dat oersetten, leave, fan ’e wike?

Margje: Dat ik mar net ferdwaal yn dizze iensumheid.

Lorraine: O weiter, stiller Friede, so tief im Abendrot.

Margje: O wide, stille frede, sa djip yn’t jûntiidsrea.

Lorraine: Wie sind wir wandermühe, ist dies etwa der Tod?

Margje: Wy binne it swalkjen sêd, is dit sawat de dea?

Lorraine: Ich muss pinkeln. Die Natur moat har gerak ha.

Margje: Ik moat pi…, och hâld op, ju. (komt oerein en is sichtber emosjoneel)

Lorraine: En dan bin ik klear om op bêd te gean. En der nea wer ôf te kommen. Ik bin it swalkjen wol sa sêd. No al. (OF nei baaikeamer)

(Margje faait triennen út ’e eagen, stoareaget nearne hinne, rommet ynhâld
koffer yn de kast, leit nachtguod op tafel om it aansens mei te nimmen nei de
baaikeamer. Leit I-pad op tafel. Dan drinkt se wat fan fleske út har koffer.
Untdekt minibar en pakt/iepenet fleske alkoholysk, drinkt dat steande út de
flesse wylst se de doar fan baaikeamer yn de gaten hâldt. Der wurdt oan de doar
kloppe. Margje ferstoppet flesse en docht doar iepen. OP Regina.)

Regina: Ik wie myn koffer en rêchsek ferjitten. (snúft en rûkt alkohol) Wy hawwe hiel lekker iten, John en ik. Hiel lekker. Stoofkarbonaatsjes yn bier. Grimbergen bier, dat is it lekkerste, seit John. Wêr is tante?

Margje: Dy is wurch, dy wol sliepe, dy is siik, dy is hartstikke siik.

Regina: Hie’k it net tocht?

Margje: (flústerjend mei it each op de baaikeamer) A.L.S.

Regina: A.L.S, dêr ha ik wol ris wat fan heard, ja. Dêr swimme se foar, dochs. Yn de grachten fan Amsterdam.

Margje: In hiel slimme sykte, se hat noch heechút fiif jier.

Regina: Mem! Oooh, wat freeslik! Och dy tante. Mar mem, John sit op my te wachtsjen.

Margje: Wêr? Hjirre? Wêr is er, ik wol him sjen.

Regina: Under, yn de lobby. Alles op syn tiid, mem. Wy sille no nei in coole party! Doch tante Lorraine de groeten, de skat, ik sjoch har moarn wol wer. Dan krijt se in dikke hug fan my. Doeidoei! Net téfolle drinke, hear! (OF, mei kofferke en rêchsek; Margje rint nei it raam en sjocht út oer de strjitten. Pakt dan flesse mei drank en papieren mei oersettingen, iepenet I-Pad en docht as sjongt sy As with rosy steps the morn. Drinkt no en dan streekrjocht út de flesse.
Wylst it ljocht dimmet heart it publyk As With Rosy Steps The Morn út de opera
Theodora, mei de stimme fan Lorraine Hunt Lieberson. LINK

As with rosy steps the morn,
     Advancing, drives the shades of night,
     So from virtuous toils well-borne,
     Raise Thou our hopes of endless light.
     Triumphant saviour, Lord of day,
     Thou art the life, the light, the way!

Allinne de muzyk, net it byhearrende filmke. Op it projeksjyskerm bylden fan jezidyske flechtlingen op in berch. Fryske oersetting fan As With Rosy Steps The Morn ûnder de bylden fan it filmke oer de flechtlingen

 

FJIRDE AKTE
(OP út baaikeamer wei Lorraine, yn nachtklean en ochtendjas. Margje ferstoppet flesse en hâldt beskamsum op mei sjongen. Ljocht bliuwt dimme. Sûnder wat te sizzen rint Margje nei Lorraine, omearmket har en rint dan fierder de baaikeamer yn = OF. Lorraine rint nei de lessener en lêst Fryke tekst fan As With Rosy Steps The Morn lûdop foar (as aktrise goed sjonge kin, sjongt se de tekst akapella).

Lorraine: O sa roazich stapt de moarn
Nei foaren, driuwt it skaad mei nocht,
Want út deugdsum skaai hiel skoan,
Jow Jo ús hoop’ op einleas ljocht.
Almachtich heilân, Hear fan dei,
Jo bin’ it moed, it ljocht, de wei!
O sa roazich stapt…

Oh Margje, Márgje. Dit rint fan gjin kant. (ferskuort it papier in pear kear en lit it op de grûn dwarrelje). Prutswurk! Wiest dronken, doe’st dit oersette? (sjocht streekrjocht it publyk yn) From virtuous toils well-borne. Ut deugdsum skaai hiel skoan… Sa set Margje it oer. Ik wit noch dat Margje en Regina by my wiene, upstate New York, trije jier nei it autoûngeluk fan Peter. Regina in jier of sân, acht? Om ús hinne de bergen fan de Adirondacks. En op in hiel waarme dei, bloody hot wie it, riden wy tegeare, Regina en ik, fjirtich myl de bergen yn, nei Indian Lake. Dêr hawwe wy swommen. Skinnydiving. In the middle of nowhere hast gjin swimpak nedich. It wetter wie kritende kâld, mar Regina wende der fluch oan. Och dat famke, se koe sa goed dûke en ûnder my troch swimme. Se wie al sa moai, Regina, sa linich, sa ljochtsjend. From virtuous toils well-borne. Ja wis! Dat moat ik doe perfoarst tocht hawwe. Sa fry, sa stoertsk moai en gjin poeha. Nature at her best, sa hie ik it yn ’e gaten. Ik tink dat ik dy dei myn libben wer oppakt ha, dat ik dy dei as fansels wer bliid wêze mocht. Ik ha doe, dêr, yn de Adirondacks, de dea ynpakt en fierwei fuortsoald! En ik koe wer sjonge! (yn de fierte begjinne syrenes, dy’t stadichoan tichterby komme) Regina, yn dat wetter dêr. (Lorraine bliuwt noch efkes stilstean, wylst Margje OP. Margje hat in piama oan, lengte krekt boppe de knibbels, koarte mouwen)

Margje: (Pakt stikjes papier op fan de flier, no is ek it wjerskynsel fan blau swaailjochten te sjen) Is it sa min, myn oersetting?

Lorraine: Ehhh, ja. Te houterich. No is dy Ingelske tekst ek net sa briljant fansels.

Margje: Te stiif? It Frysk is sa musikaal.

Lorraine: Kin wêze. Mar dit net. Ik bin tink tefolle wend oan de Ingelske ferzy.

Margje: De psalmen yn it Frysk binne machtich moai.

Lorraine: Hoe komst dêr sa by? Kenst dy dan?

Margje: Ik mei God dan al lang kwyt wêze, mar ik ken myn klassikers, hear. Set de psalmen yn …

BEIDE: lit de trommen hearre
by de tamboeryn
want de moanne is rûn
Dûnsje troch de jûn
jong en âld tegearre

Lorraine: Yn ús fak moat it ék net sasear fan de teksten komme. Mear fan de melody, en foaral fan it sjongen fansels, fan ús sjongers.

Margje: Wat ís dat dochs, al dy sirenes!? (sjocht út it raam) It stikt dêr fan de plysjeauto’s. (pakt har mobyltsje fan de tafel en besiket Regina te skiljen. As der gjin gehoar is dan sjocht se Lorraine ferheard oan) Se nimt net op. Oh jee.

Lorraine: Och kom, net fuortdaliks it slimste tinke.

Margje: Tsja, in mem, hin.

Lorraine: Dyn dochter, Margje, út deugdsum skaai sa hiel skoan, dy rint yn gjin sân sleatten tagelyk, hear! Dy kin swimme as in wetterrôt. Ik tocht der niis oan dat it krekt Regina wie dy’t my doetiids dêr yn New York wer sjongen liet, nei Peter syn dea.

Margje: Hast har dat ek ferteld?

Lorraine: Nee. Nee, dat sil ik har moarn sizze. Hat se nóch in claim to fame.

Margje: Dy fertsjinnet se.

Lorraine: Ja. En ik bin fan doel om fan no ôf oan, en foaral nei it konsert, allinnich mar te sizzen en te dwaan wat ik sels wol. Dat tocht de dea mei dy, nou ja, mei my dan.

Margje: Nei dit konsert? (besiket wer Regina te skiljen)

Lorraine: Myn lêste konsert, Margje. Wat tochtst? En dat sil ferdomme noch in hiele toer wurde. Damnit. Dêrnei is it ôfrûn. En dus ek mei de shit en it moaiwaarjen. Gjin fratsen en ferlechjes mear. Dizze lêste jierren binne fan mysels. And my bucketlist. Foar oare saken ha ik gjin tiid mear.

Margje: (wer gjin gehoar, leit mobyltsje fuort en rint op Lorraine ta) Och Lorraine, it begrut my sa…

Lorraine: Gjin begrutsjen. Ik wol dyn leafde. Ik ha dy nedich! (pakt Margje har holle yn beide hannen en sjocht har yn de eagen) Yn myn earmen. Ik wol dyn earmen om my hinne, dyn antlit foar myn eagen, Margje. Ik wol burgen bliuwe. Yn dyn lijte.

Margje: (sjocht Lorraine setsje oan) Och heden! (makket har los fan Lorraine) En hoe hiest dat tocht? Do dêr en ik hjir? En Dirk dan?

Lorraine: Dy Durk fan dy is net folle soeps. Seist it sels. En dy sit fier fuort.

Margje: Wat ís dit? In soap? (hurde knallen bûten, lju gjalpe)

Lorraine: Holy shit! (efkes stil, dan lûdere sirenes, mear blauwe swaailjochten)

Margje: Regína! (besiket Regina wer te skiljen)

Lorraine: (rint nei it rút ta) Oei, dit is slim, Margje. Plysje, brânweer, ambulânses. Sjoch dêr, dêr drave minsken de oare kant op. Oh my God! (besiket troch it rút rjochts de oare kant op te sjen, de kant fan de seal út. Rjochts achter yn de saal ontploffingen út in lûdsprekker, toanieldamp út in ferstuver) Ai, dit komt ferrekte tichtby. Wat seit it nijs? Wat is der op de telefyzje? (rint hinne-en-wer) Wêr is dat ding? Is der ek gjin radio hjir? Wat is dit foar in shit hotel?

Margje: Gjin gehoar. Mar hjir, op de webside fan De Standaard… in ûntploffing, tinke se. In bomoanslach wierskinlik! Hjir, by ús om de hoeke! It metrostasjon. Lorraine! (rint nei it rút) Dat is dêr, dy kant út, nei it stasjon, de kant op fan Regina har hotel!

Lorraine: Oh my God! (stiet no ek foar it rút, nêst Margje)

Margje: Moat ik nei bûten ta? Har sykje?

Lorraine: Nee, hat gjin sin. Witst net wêr’t se is. En ik tink datst it hotel net iens út meist. Sels net út kinst.

Margje: Regina, Regina, Regina, wêr bisto famke…

Lorraine: (leit earm om Margje har skouder, sa bliuwe se in setsje stean) Wat sei ik niis, Margje? Dat ik dy sa nedich hie? (tutet Margje yn de nekke) Dat ik burgen wêze wol yn dyn waarmte? Aardich egosentrysk, net? Sorry, leave. Allemachtich! Dit moat skriklik wêze, dêrginder.

Margje: Sjoch, dy helikopter dêrre. En in sykljocht.

Lorraine: Se ha my warskôge, kunden yn New York. It is dangerous, seine se, in Europe. Mar net foar my, sei ik. It soe wol sa stom tafal wêze as it my treffe soe, sei ik. En sjoch no ris, damnit!

Margje: Do bist net iens in slachtoffer! Wy binne inkeld mar taskôgers, hjir boppe.

Regina, bélje no, ferdoarje! (we hearre draven op de gong, dan wurdt der earne op in doar bonke. Lorraine rint nei de doar en iepenet dy)

Lorraine: Soldaten! With rifles! Yn de gong. Se stappe de keamer hjir nêst yn. Oh my God, snipers. (docht de doar wer ta, ademet djip) Twa Snipers, hoe neamst dat? Skerpskutters? Mei sa’n teleskoop op ’e loop.

Margje: Ik klaai my wer oan. Hâldsto myn telefoan yn de gaten? (Margje OF nei de baaikeamer ta)

Lorraine: (lûkt ochtendjas tichter om har hinne; se rillet, pakt partituer, giet safier mooglik fan it raam ôf stean, achter it bêd, sjongt -of deklameart- stikje Dútske tekst út it lêste liet (Im Abendrot) fan de Vier Letzte Lieder)
Wir sind durch Not und Freude
gegangen Hand in Hand;
Das wir uns nicht verirren
in dieser Einsamkeit.
O weiter, stiller Friede!
so tief im Abendrot.
Wie sind wir wandermüde
is dies etwa der Tod?

Lorraine: (Margje har mobyltsje giet ôf -It liet fan de ierde as ringtone-) Margje? Margje! (Margje reagearret net, Lorraine nimt mobyltsje op) Regina? Lorraine. Regina? (stimme fan Regina is goed te hearren, mar in soad achtergrûn gelûden; Regina gûlt)

Regina: Mem? Mem? Ik bin…

Lorraine: Nee, ik, Lorraine. Dyn mem is…

Regina: Tante, freeslik, freeslik… Ik sjoch neat, allegear reek, minsken dy’t skreauwe, John, John (Regina praat troch mar dat is net te ferstean want Lorraine is nei de doar fan de baaikeamer en slaat op de doar en seit:)

Lorraine: Margje! Telefoan! Regina!

Regina: Bloed, allegear bloed, dea…, dea…

Lorraine: Wat seist, wat seist? (OP Margje út baaikeamer wylst se rits fan har rok heech lûket) Hjir is dyn mem. (jout mobyltsje oan Margje en bliuwt Margje skerp oansjen)

Margje: Regina, wêr bist… wêr bist?

Regina: Yn it metrostasjon. Allegear reak hjirre, ‘k sjoch neat. John leit hjir foar my. Hy is rekke, beweecht net. Der wurdt sketten, earne. It hâldt net op, mem. It hâld mar net op. Ik kin gjin kant út. Allegear bloed. Mem, bin sa bang! (Dan in lûde knal = ein ferbining, publyk heart toanen fan gjin ferbining; Margje bliuwt ferslein stean mei mobyltsje yn de hân. It blauwe ljocht fan swaailjochten. Beide froulju omearmkje inoar. Ljochten dimje stadichoan.

MUZYK: lêste strofe fan it lêste liet (Der Abschied) fan Das Lied von der Ierde mei Fryske ûndertiteling. FILM: kompilaasje fan ferskillende oanslagen fan de lêste tiid, ôfwiksele mei bylden Earste Wrâldoarloch.

Die liebe Erde allüberall
Blüht auf im Lenz und grünt
Aufs neu! Allüberall und ewig
Blauwen licht die Fernen!
Ewig… ewig…
Ewig… ewig…
Ewig… ewig…

‘Dat gaat er zuinig langs…’

Fan 1813 ôf fyn ik yn ús stambeam de iene nei de oare turfmakker. Sa wiene de sân soannen fan myn oeroeroerpake allegearre turfgravers.
Ik kom hjir op om ’t it dizze dagen hûnderttritich jier lyn is dat yn Appelskea de earste organissearre staking yn Nederlân wie, 22 maart 1888. Sa’n trijehûndert baggellju hawwe doe fjouwer dagen it wurk dellein. De maresjesee stie klear mar die neat. It wie in grut sokses, de measte easken fan de stakers waarden tastean.

Yn de turfmakkerij hiene de feanbazen alle macht yn hannen. Underinoar bepaalden se de hichte fan de leanen om konkurrinsje foar te wêzen. De bazen ferhierden de hutten dêr’t de arbeiders yn wennen, wiene eigener fan de winkels dêr’t de lju ferplicht djoer boadskipje moasten en se wiene ek noch de fergunninghâlders fan alle kroegen. Meastentiids waard alles administratyf ferrekkene en krige in arbeider gjin stoer op de hân.
Wêrom wie de staking sa’n grut sokses? Omdat de feanbazen skitende benaud wiene dat der in revolúsje komme soe. In pear dagen earder, op 20 maart, wie nammentlik Domela Nieuwenhuis, de foarman fan de sosjalistyske beweging, yn it oanbuorjend Skoatterlân keazen ta lid fan de Twadde Keamer.
Nei it sokses fan de staking en ûnder druk fan it sosjalisme waard der út De Haach wei folksenkêtes holden om de wurkomstannichheden en it lean yn de feanterijs, de fabriken en de wurkplakken yn kaart te bringen.

It ferhoar yn february 1892 foar de Steatskommisje Arbeidsenkête fan myn oer-oerpake Jan Alberts Schokker, âld 64 jier, turfmakker yn de gemeente Weststellingwerf ûnder Mildaam.
De foarsitter: By wien zijt gij als turfmaker werkzaam?
Antwurd: By Albert Otter.
F: Waar ligt de veenderij, waarin gij werkt?
A: Dicht bij mijn huis.
F: Hebt gij als turfmaker het grootste gedeelte van het jaar werk?
A: Nee, ongeveer van Mei tot November.
F: Hebt gij ’s winters nog wat te doen?
A: Neen.
F: Kunt gij dan geen ander werk vinden?
A: Daarvoor zijn wij niet grootgebracht.
F: Heeft de baas ’s winters geen los werk?
A: Neen.
F: Gij werkt zeker in den drukken tijd iederen dag, behalve ’s Zondags?
A: In het voorjaar wordt er ook wel eens ’s Zondagsmorgens gewerkt, doch
niet lang.
F: Is dit, omdat er ’s Zaterdags gebaggeld is?
A: Ja, anders bederft het.
F: Komt dit dikwijls voor?
A: In het voorjaar meest alle Zondagen.
F: Zou het werk zoo geregeld kunnen worden, dat gij des Zondags niet
gehoefde te werken?
A: Ja, wanneer er des Zaterdags niet gewerkt wordt.
De hear Van Alphen: Gij kunt toch de slik laten liggen om ze des Maandags
verder te bewerken?
A: Dan scheurt ze.
F: Maar gij kunt ze toch wel weer in orde krijgen?
A: Ja, maar dat kost dan veel meer moeite.
De foarsitter: Met wien werkt gij?
A: Met mijne vrouw.
F: Hebt gij geen kinderen?
A: Een zoon die getrouwd is.
F: Hoeveel roeden kunt gij met uwe vrouw in het jaar maken?
A: Krap 300. (in roede is 4×4 meter)
F: Werkt uwe vrouw altijd mede, of alleen te hooi en te gras?
A: Den geheelen zomer omtrent.
F: Hoeveel maakt gij wel in het jaar buiten vrije woning en zomerbrand?
A: Zoowat 300 gld.
F: Kunt gij daar behoorlijk van rondkomen?
A: Nu, het heeft er wel aan.
F: Hoe wordt gij betaald? Wordt bij het einde van het werk met u
afgerekend?
A: Ja, met herfstmis.
F: Hoe gaat het tot dien tijd?
A: Dan ga ik halen naar dat ik noodig heb.
F: Hebt gij eene goede woning?
A: Ja, tamelijk; het is één vertrek met een houten vloer.
F: Is dat vertrek redelijk ruim?
A: Ja, voor ons beiden is dat ruim genoeg.
F: Hebt gij goed drinkwater?
A: Ja, ik woon vlak tegen de Tjonger.
F: Als gij met den baas afrekent, blijft er dan nog wat over?
A: Een beetje.
F: Genoeg om den winter door te komen?
A: Ja, dat gaat er zuinig langs; als elk ’s winters werk had, ging het beter.
De hear Van Alphen: Als gij ’s winters geen werk hebt, duurt de tijd dan niet
schrikkelijk lang? Moet gij dan maar te bed blijven?
A: Dan houd ik mij bezig met kousen breien en zoo.
F: Heeft uwe vrouw ook zwaar werk?
A: Voor de vrouw is het het zwaarst.
F: Gij snijdt, nietwaar?
A: De vrouw ook.
De hear Van Alphen: De vrouw moet zeker alleen maar nasnijden; is de specie
nog al taai, zoodat gij zwaar moet trappen?
A: Ja.
De foarsitter: Is uwe vrouw ongeveer even oud als gij?
A: Zij is vier jonger jonger.
F: Is zij nog goed gezond?
A: Ja, zij is goed gezond.
F: Is het werken in de turf voor eene vrouw niet ongezond?
A: Neen.
F: Maar gij vindt het voor haar wel wat zwaar?
A: Ja.

Syn frou, Bontje Lap, stoar in heal jier letter. Syn ienige soan, Albert Schokker, ek turfmakker, hie tsien bern: twa fan syn soanen waarden maresjesee.