Parade fan paradysfûgels

It floers fan in lange treurige mars sweefde tusken de beamtûken op ús beiden ta. My brocht it yn in mankelike stimming, dêrom liet ik my wat weikrûperich ûnderút sakje. Do lykwols gie stean om yn folle gloarje better te hearren of mear te sjen. Kaam opmarsjearjen in drumband, of showband -koesto it ferskil?-, yn bûntreadwite unifoarms, mei achter de tamboer-majoar in tal dûnsfamkes yn foar my fierstente koarte rokjes.

Do woest dêr, in meter boppe de strjitte yn ’e lijte fan it park op in terras oan it begjin fan de stêd, tegearre mei my de lang lyn oankundige optocht bewûnderje. Wy beide tegearre, want hjoed soe ommers skiednis makke wurde. Hiest it oer in life-changing event, in nije D-day, dyn dealofdatum. Dêr moasten wy neffens dy perfoarst in unison by wêze, dit mei ús beiden belibje. Underwyl sietst al oan dyn tredde prosecco. Of wie it dyn fjirde? Do swaaidest mei de ûnderkant fan de reinbôgestrik oer dyn reewillige bûk, om op de muzyk mei de mjitte te slaan of foar eltsenien oer op it drokke terras de grutte Jan út te hingjen. Hiest op it lêst in reputaasje heech te hâlden, do.

En wat seagen wy? Wy dêr tegearre? Nei de bombaarje fan it kopermuzyk kaam yn it gelid in hiele keppel keardels yn it swart, dy’t mei fûsten strak nei rjochts de ûnoerwinlike wierheid opeasken, dêrnei in hast ûneinige rigel trekkers mei minsken yn klompen dy’t fan rjochtswegen alle eigen tradysjes opeasken, doe hiele húshâldingen ûnder giele paraplu’s en sûnder mûlekapkes dy’t har foarmen fan generale frijheid opeasken, dêrnei de studinten dy’t in reedlike hûsfesting of überhaupt in dak boppe de kop easken, dan wie der ek de ME dy’t aardich wat mear wetterkanonnen en de luchtmobilebrigade dy’t flink wat mear fjoerkracht opeasken, Urker fiskers ûnder fennoatskip dy’t nije libbenkolkjend wetters op woene, in pear hûndert útpoepte operaasjekeamerferpleechkundigen dy’t no ek wol ris op fakânsje woene, in samling fan fiifhûndert miljeugroepen dy’t mei-inoar mear, watsei allinnich mar grienskip en bestindigens opeasken en dat fuortdaliks, in alderaardichst keppeltsje foardrachtskeunstners yn Pradagiel dy’t om Frysk woke te wêzen foar it folle wurk stean moasten…

En do, do stiest dêr njonken my ôfwikseljend applaudissearjend en strikjesswaaiend te wachtsjen oant no einlings in kear dyn ynnimlik LGHT-mienskip mei it folsleine rjocht op in erkende identiteit lânsmarsjearje soe. Mar earst kamen noch in soadsje bewenners foarby fan AZC’s mei it rjocht op in minskweardich bestean yn in fry lân fol demokrasy út de wetboeken fan it humanisme. Der wiene ûntsnapte CDA-konferensjegongers dy’t lâns kamen om it rjocht op libben op te easkjen en neo-liberalen dy’t mei útset lûd it baas wêzen yn eigen búk besjongen en net minder it rjocht op in selskeazen libbensein propagearren. Begjin en ein yn eigen hân. En do stiest dêr njonken my skreken mei dyn streepkesstrikje te pielen.

Ik wist it wol, hie it al folle langer yn de gaten. Do woest it leafst Let’s Get High Together wêze mei dyn keunstbroeders en Facegenoaten. En doe’t sa lânskamen, doe’t se yn grut tal en fol blier libben ús foarby kuieren yn it folle rjocht om dei út dei yn feest te fieren, doe stutst in fisherman’s friend ûnder de tonge, wie it ajuus paraplu en sprongst gruttich en dochs ek aaklik linich oer de balustrade myn libben út, lang om let dyn paradys fan feestlike frijheid temjitte.

Ik seach om my hinne. Kâld wie ik en allinne, it hiele terras wie keal en leech. Wat soe ik no? Achter dy klibers folk oan om te trompetsjen dat ik ek leafst wat beskut bliuwe woe of moast ik dan mar à la Foppe as lêste ljocht op ierde de knop omdraaie en op hûs ta? Mar it wie al gjin dilemma mear. Thús hie ik ommers noch gedichten te lêzen, fol mei prachtich taalguod.

Festival Maxmania

Bestean der hjoed de dei noch mieningen sûnder foaroardiel? Net by oare minsken, tink ik soms, foaral op mominten as ik in min sin ha of al oeren yn ’e skiterij sit, sa as fanmoarn. Foarbyld: it is by ús yn de Bollestreek werklik machtich moai en gewoanlik bysûnder rêstich wenjen, mar guon yn Fryslân bliuwe mar tinken dat it der by ús gâns oars hinne leit. Dy assosjearje de Rânestêd mei altyd drokte, oeral TaTa-eftige ljochtfersmoarging, in nea ophâlden fan in protte poeha en allegeduerigen lompe opfettingen oer wêrom alles yn Hollân fan natuere wichtiger en weardiger is as yn de rest fan ’t lân. Bitterheid út identiteitstinken, dêr moat ik dus hielendal neat mear fan ha sûnt Riemersma my op de fingers tikt hat.

En no hawwe se dit wykein yn Zandvoort ek noch ien of oare autorace, dy’t trouwens fansels better op har plak wêze soe op de heide ûnder Assen, te sjen oan al dy begrutlike rêchstreekfroaskjes en sângerskrûperkes dy’t dizze dagen yn de dunen it ûngenedich ôflizze moatte tsjin karteroalje en de aërosolen fan trije kear sa’n santichtûzen überhitzich fanatike Verstappenfans.

Us Bollestreek dus, ûnder Zandvoort. Yn de fierte kin ik de fleanmasinen nei en fan Schiphol wol sjen mar se meastentiids moai net hearre, it gif fan de bolleboeren waait yn ’e regel strak de oare kant út (dy fan Zandvoort wol ik leauwe) en it is hjir fier genôch fan Fryslân ôf om de rare perikels op it thúsfront mei passende distânsje te beskôgjen. Nee, gewoanlik hearre jim my net klagen.

Mar dan myn buorlju. Sokke nochteren, sokke gewoane minsken dy’t, as se net mei pensjoen binne, miskien wol minstens krekt sa hurd wurkje as jimme dêr yn Fryslân. John siet yn it ûnderwiis mar hat no trije grutte hobby’s om de tiid troch te kommen; it op foarrie hâlden fan syn samling wyn yn joekels fan klimaatkasten mei meardere temperatuersônes, ride yn syn nijste Renault mei flink wat fermogen én de Formule 1 autoraces. Hy hat kaartsjes, hy wol, dy mazzelkont. Dan hawwe wy Rob mei twa hobby’s, te witten yn ’e wykeins sa folle mooglik bysûndere Belgyske bieren drinke (hy hat der in spesjale app en it liif foar) en it Formule 1 barren. Foar syn hiele famylje hie er kaartsjes foar De Race, mar him treft krekt de tsjinslach fan ien op ’e trije dat er fan dit útrette regear úteinliks net nei it sircuit yn Zandvoort ta mei. Takom jier better. Machiel, myn buorman oan de rjochter kant, hat foar’t safier ik wit ek twa hobby’s: it yn it riden hâlden fan syn ûnbidige samling Märklin treintsjes op it souderemplacement fol nostalgysk Beierske berchspjalten en alles sammelje, mar dan ek werklik alles, dat mei in Max Verstappen te meitsjen hat. En dochs gjin kaartsjes. De helte fan alle oare minsken oan ús pleintsje ferhiere foar grou jild dit wykein de wenning, wylst se sels yn harren caravan of camper de oare kant út ride. Opswetse oer de fertsjinsten fan jins eigen caravan en de ûntsachlik frijheid dy’t dy kringen meibringe is oars oer it generaal te uzes ek in yntinsive hobby. Dat is by jim yn Fryslan grif oars, jim hawwe ommers de romte en de frijheid, de rêst en de stilte, de tsjutting en de tiid om sûnder wolfeartsknobbel achter jim bolides yn alle gemoedsrêst en nei eigen befrediging hinne en wer te tuffen.

Dy Rob hat achter it rút fan syn bestelwein in flachje fan Max oan de spegel hingjen en op racedagen hinget der in gruttere flagge op it dak fan syn túnkeet anneks lounge-mancave. Syn âldste soan giet fan dizze wike ôf nei de grutte skoalle om foar automonteur te learen. Dizze simmer hat it jonkje alle dagen mei syn broerke op it parkearpleintsje foar it hûs boarte mei syn radiografysk bestjoerber raceautootsje dêr’t syn heit mini-Max flachjes op skildere hat. Lesten wiene der op in bepaald stuit sels fjouwer fan dy rotautootsjes op it pleintsje oan it duveldeitsjen.

Ferline wike sneontejûn hiene wy ús wenstige strjitteBBQ om it ein fan de skoalfakânsjes te fieren. Ik tocht Lomme tocht ik, kalm oan, bist op jierren, moatst better witte: Zen, fernear it, bedaarje dy wat, lit it ta, elk syn meuch. Moatst mear iepen stean foar de wrâld om dy hinne, ferpleats dy yn dyn meiminsken want ek dy hawwe rjocht op harren ferdivedaasje en oars wol op it gemak fan in eigen foaroardieltsje. Mear as wat sympaty is ommers net nedich, in bytsje respekt smyt in soad goodwill op en boppedat, nei trije wiken frettenjaan oan dy twa net-kastrearre katten fan Rob hast mear as rjocht op hiel wat fan syn lekkere bierkes.

Ik der hinne en ik my koes hâlde. Fuortdaliks kaam it praat op de races yn Zandvoort en op it masterskip fan Max syn talinten. Ik hearde fan eltsenien dêr oanwêzich, dat wol sizze fan de measte manlju ûnder de sechstich, hoe merakels gewoan it publyk by sa’n race wol net is en hoe folle better yn fergeliking mei normaalwei it soadsje ûngeregeld by fuotbalwedstriden. Ik ha neat sein, neat ha ik sein oer mooglik humoreske fluitkonserten rjochting Hamilton, ik ha myn buorlju counseljend oanheard, goed trochfrege ha ik, ik ha ynstimmend konsideraasje betoand en wilens flink trochsûpt. It waard ien fan de noflikste BBQ’s fan de lêste jierren.

In foaroardiel is in miening sûnder oardiel, ha ik earne lêzen. Ik leau dat dy útspraak fan Voltaire komt, dy man hat it blykber ek dreech hân. Myn allergy foar sokke akkefytsjes as de F-1 hat net allinne te meitsjen mei de idiotery fan it idolaat wêzen (as eltsenien achter deselde held oanrint rin ik it leafst in strjitsje om), mar ek in behoarlike afersy om myn siel en silligens (en net te ferjitten myn sûnens) op te hingjen oan eat dat bûten myn berik leit en dêr’t ik fan myn libbensdagen gjin kontrôle oer ha.

Mar ik mei fan de frou net elitêr wêze. Nei’t ús prins charming, de ûnderkening fan it cyclysk fêstguodymperium, snein de flagge swaait foar it begjin fan twa oeren baantsjestrekken, sil ik miskien, hiel miskien om it kertier dochs efkes de stân fan saken besjen op Teletekst. As net yn it foar dan wol tusken de bedriuwen troch wol ik bêst my oprjocht in soarte fan oardiel foarmje om ta in trochtochte miening te kommen oer alles dat yn ús maatskippij bestindich oars en gever wêze moat.

Dy gedachte ha ik trouwens mei te tanken oan Anne Wadman. Doe’t ik by ien fan myn jamsessies fanmoarn wat langer tahâlde op it húske, hie ik in e-book fan de byb yn de hannen, -in jongkeardel dy’t it each op de takomst hat is ommers op alles tariede-, te witten Anne Wadman syn Mei Abraham fûstkje (oantinken, ferhalen, kritiken). Op in side dêr’t ik noch 40% fan it boek lêze moast (sidenûmers kin ik nea fine yn it e-bookwêzen) kaam ik dit prachtich prottelproasa tsjin:

“Ik soe sa ferdomde graech wis fan myn saekjes wêze, lykas langer elkenien, yn polityk, wittenskip, kunst, erotyk en iepenbier omgong. It leit jin lam. It betsjut: net meidwaen kinne oan begelyks al dy reboeljes en opskuorren, rellen, skandalen, revolúsjes en iepenbiere oanklachten en knokkerijen en publisiteiten en grutte bekken. Heelhwat loftse idéen binne my fan herten sympathyk, ja út ’e siel grypt, mar as se it ta kreet brocht hawwe, en dat dogge se allegear, hwant de wrâld is stiiffol kréative kreetmakkers, en ik der foar de dyk op, dan tink ik: weg weze, mijn naam is haas. Dan bekrûpt my twivel en ûnmacht en ik fiel my lyts en lef en skurf en rjochts (….). De parlementaire wei rint dea. Ynspraek moat der wêze. Strjitstiennen en barrikades en molotovkokteels en polysjes peste, dat giet der mei. Ik wit it allegear wol hoe nedich as it gesach nei de miter moat en de kapitalistise ekonomy kapot, en myn hert is mei harren dy’t der nei stribje en libje en demonstrearje mei burd en hier en transpiraesjegeur en al, en ik hoopje dat Gods genede ek mei harren is, mar ik tink: Och leave Jezus, hwat jutte se harsels en elkoar op, hwat blaze se heech fan ‘e toer, de krete-makkers, de skilderij-makkers, de seksboekjemakkers, de aktuële-muzykmakkers en al dat diskussiëarjende, protestearjende en provosearjende folkje. Al dy roppers en skoppers, foar iepenheit en ynspraek en kunstbilied en meisizzenskip en tsjin establishment en tsjin de reginten en de polysjes en de bazen en de ûnderbazen en de ûnderûnderbazen en tsjin de universiteit en de Akademy en de stavering en de Tsjerne. Lang libje Fidel en Dubcek en Theodorakis. It giet allegear om hwat goeds. Ik kin it allegear wol ynsjen en ik bin ek echt net to biroerd om in poat út to stekken. Der is in heel soad yn ‘e wrâld dat skeef sit en better kin. En dêr binne tûzenen alle dagen foar yn ’t spier, ministers en maetskiplike wurksters, keamerleden, monteurs en nutsbistjûrders, boargemasters en boppemasters, sosialisten en sa stadichoan, al hat it 50 jier duorre, ek net-sosialisten, sels pausen en professoren en fakbounsbistjûrders en jeugdlieders en polysjes en reklassearingsamtners en offisieren b.d. en fan justysje en wegewachten en fûgelwachten, iisklubbistjûrders en Feijenoord-supporters, sakelju en strjitmakkers, atoomgelearden en skoarstienreagers….” (Haadstik 12).

Oranjebitter: iis- en iiskâld weistopje ûnder yn de klimaatkast, de hiele hannel fersleutelje en de kaaie weismite tusken de sângerskrûpers.

Man fan de klok

Sels fyn ik it in net sa’n min autistysk trekje: it ferlet om jûns kertier foar alven op bêd te lizzen en net in minút letter. Dat jout my tsien minuten om klear te kommen. Tsien minuten om der nei ta te libjen. Konsintraasje is alles, idere kear wer, om in moai momint fan de dei foldroegen yn fokus te krijen. Myn freon kin sa’n oanstriid amper begripe, of eins hielendal net. Skyt der mar op, seit er faak heal gnyskjend, mar nei safolle jierren tegearre witte wy beide blinders goed wat syn ôfwaaid praat te betsjutten hat. Myn kornút fan sûnt jier en dei, hy hat in net te sêdzjen liif, genôch om him nacht út nacht yn oan te krûpen en fêst te hâlden.

Dan lis ik dêr te lizzen, oan myn kant fan it bêd, wylst myn freon (hjoed wol ik him hjir K neame, de K dus fan kornút, of fan kaaiman, of fan klontsje, fan kolossale kollektant, myn kachelmantsje, kûltsjeknikker en kakaokadetsje, hy dy’t libben mei beide hannen oannimt, hy dus dy’t myn man is), wylst er jûns let oars net as nei praatprogramma’s sjen wol om it nijs fan alle kanten noch ris ta him te nimmen, myn spûnske, myn krûpweiboaterke. Dan lis ik al yn ús sliepkeamer fan fiif by fjouwer, earst in minútsje op ’e rêch yn zenposysje, oant it net-tinken my ûnder fuotten hellet en ik yn gedachten troch de dei draaf. Wêrom moatte dat altyd myn minnichheden wêze, de foutsjes en myn fersinnen, de flaters en al it flau gedoch? Hoe’t ik hjoed it jûnsiten ferprutste, my yn de fingers snie, om neat lilk waard op de buorfrou mei har kabaal fan de gft-kontener, hoe’t ik by de super wer de pinkoade ferjitten wie, hoe’t eefkes letter in groteske hûn myn mieltsje fisk yn de fytstas opfrette woe en hoe’t myn ûnferwachts hurde skeet troch in fierders lege bieb galme.

It is acht foar alven as ik my betink dat wy, it folk, de massa, de kloften fan sûnt begjin de tiid net folle mear binne as plankton yn ’e weagen fan de oséaan. Komt der in weach, dan weagje wy mei, komt der in walfisk, dan fret dy ús op. Neat net dat wy der oan dwaan kinne. It libben oerkomt ús, wy jouwe it al of net troch, wy driuwe wat op en del en dat wie it dan. Myn man, dy dwaze Kollumersweachster hynstestrûper, op kommisje wol hy dy walfisk wêze.

Sân foar alven. Ik bin in wânlúsk. Ik lis op ’e linkerside, de rêch nei myn noch net dellizzende freon, de eagen eksakt op deselde hichte as de opljochtsjende digitale nûmers fan myn swarte wekker. K altyd mei syn go with the flow. Fan him moat ik safolle, moat ik it reid wêze dat meiswypt yn alle winen, meibûget yn de stoarm. Go with the flow ja ja, tajaan en meikrije, no ris ynskikke dan wer opsjitte. Spylje toaniel seit er, meitsje dy langer ast bist, skouders nei efteren en kin omheech. Opkomme en trochnaaie, heech Sammy, pak it libben by de lurven.

Myn konservator en kabalist, hy hat oeral in miening oer, wol dy ek hieltiten kwyt. Maklike en wiere wurden, dy’t lykwols by my gjin ûnderdak fine.

Seis foar alven. Yn gedachten tel ik werom fan sechtich nei nul. Nul!

Fiif foar alven.

Dêr stiet it, in minút lang. Myn minút. Digitale sifers dy’t yn in folslein lykwicht opljochtsje. Symmetry fan spegeljende identiteiten. Ikke dus. Sa’t ik wêze wol. In minút lang ha ik skoft mei de notiid, yn myn eigen romte hjir en no. It is goed sa, langer moat it net duorje.

Myn keardelswurker mei syn knûstfol moederaasje swypket om 1:11 ús bêd yn. Ek in moaie tiid, mar lang sa moai net. Hy draait him fan my ôf, ik draai my nei him ta. Mei de mûle yn syn nekke en tútsjes tusken ús yn siket myn linkerhân oer him hinne syn singeliere fêstichheid. It is goed sa. Wer in dei foarby.

 

Festival Oranjewâld

In read fytske, in trochtraper sûnder remmen mei houten blokjes op ’e trapers en in pakjedrager dat inkeld mei ien moer fêstsitte wol. Op ’e dyk hâldt grutte broer de fyts oerein en ik klim der op. Hy seit fytse do dy kant mar op en dêr fyts ik hinne. Rjochting Tjaarda. Remje doar ik net, der is gjin ho te hâlden. Ik wit de wei. Fjouwer kear linksôf en ik bin werom foar it hûs. Dêr stean se te wachtsjen. Grutte broer is boas, mem skriemt en heit heint my op. Ik kin fytse.

DJS. De Jonge Spartaan, gymnastykferiening. In oare sport is der net. No ja, in iepen swimbad en de skaatsbaan yn ús taaltsje mar beide binne net foar alle dagen. Wetter te kâld en ik ha ommers sloppe ankels. Woansdeitemiddeis tegearre nei de Krukmansleane, myn broer en ik, hân yn hân wol ik ha. Fûgelnestjes yn de ringen, mâle fratsen op de lykwichtsbalke, kopkedûkelje op de lange matte. Dat slagget kreas, mar in ratslach bliuwt in brêge te fier. Sport is net oan my bestege.

De Albertina Agnesskoalle. Hege ruten, hurde banken, haaiemaaie op it skoalplein. Freedtemiddeis tekenjen, sneontemoarns foarlêzen. Ien kear yn ’t jier om beurten nei dokter Werkhoven, de skoaldokter. Sy wennet foar ús oer, nêst Wolthers, kantonrjochter fan kneppelfreedreputaasje. Juffrou Werkhoven hat altyd lekkere suertsjes foar de bern op de buorren, fan dy hurde reade boltsjes yn oan puntsjes draaid sellofaan. Op skoalle by har yn de leararekeamer moat ik op de pols blaze. Sy sjocht dan flechtich yn ’e ûnderbroek. En alle jierren wer dy stippeltsjeskleuretest dêr’t ik neat út meitsje kin. Moatst dochs ris kleur bekenne, jonge.

Peaskemerke by Tjaarda achter op it fjild. De opbou is it spannendst. Wy derhinne, broer en ik, op ús splinternije fytsen. Blau en wyt en nijerwetsk mei hânremmen dy’t alle amerijen los reitsje sille. Heit kriget der de hannen fol oan. Sûnder tasicht binne de fytsen dêr achter Tjaarda sa maklik delsetten dat in frachtwein oer broer syn fyts hinne rydt. Heit poer, broer sneu, mem treastget. Ik poater.

In pear jier lyn wolle wy nei de Overtún, in oerke kuierje yn it park, in bytsje genietsje fan âlde mânske beammen en simmersteatlike leanen, wer tûmelje yn ’e nostalgy fan myn bernejierren. Dêr wêr eartiids De Tinte stie en letter de Gaastras fan Batavusreputaasje wennen, hâlde lykwols drokte en alderaardichste jongkeardels ús tsjin. Se stjoere ús werom om’t wy gjin kaartsjes hawwe. Kaartsjes?

Blykber kinne se dit jier de kaartsjes net kwyt. Logysk, wa siket yn dizze faaie tiid de drokte op? De lêste wiken om it oere op Classic.nl reklame foar it Oranjewoud Festival. Elke oere krij ik wer it Oranjewâld fan doetiids foar eagen. De pleats fan Meine, Hakze dy Bakt ze, Jan Mankes syn Wâldsterwei, de Belvedêre toer, it Switsersk hûske tusken it grien. Truusje en Tropenfauna. Bylden fan hoe it wie. Och, alles went. Utsein in event.

 

 

 

 

Wake-up call

‘Sies jonge, skink nochris yn, ik ferrêdzje my fan toarst. As dyn hearren der noch ta docht sil ik dy myn lêste fabel fertelle, de alderlêste. Nim der sels oars ek mar ien, want de wrâld giet mei alle skelmske streken lang om let foargoed nei de bliksem. Dat hast wis sels ek yn it nijs fernommen, of net dan?

Moatst witte, in fearnsjier lyn ha ik by oanskaf fan myn nijste Tesla in net min begnibbele hotelbon kado krigen en dy ha ik de ôfrûne twa wiken moai inkeld foar mysels fersulvere yn dat bûtenpleatshoteltsje dêr yn Beetstersweach. Myn dochter fan achttjin wilens lavearret tusken de koroanakontroles troch mei trije fan har freondinnen yn myn bolide op in maidentrip yn Frankryk. In aardichheidsje moatst mar tinke, bytiden moatte je yn fertrouwen de jongerein de kâns jaan om ferantwurdlik yn it libben te stean. Soks hjit loslitte, en och it is private lease hein, in dûk of in kraske mear of minder makket op it totaalplaatsje tsjintwurdich ek gjin sprút mear út. Alhoewol, alhoewol, de foarige kear hat myn eks fuort de earste dei yn de omkriten fan Vogelenzang in splinternije Landrover Defender oan smots riden, doe’t ien fan de seistûzen en noch wat deimen út de Amsterdamske Wetterleidingdunen har foar de wielen kaam. Sy hat it jammer genôch oerlibbe en no is it foar madam in aardige ferhaaltsje foar op de soos moatst mar tinke. En yn dizze selfietiid moatst in betûfte ego-anekdoate útdruklik net ûnderskatte.

Ik sil dy fertelle, Sies, wat haw ik in pear noflike wiken hân yn dat hoteltsje dêr midden yn Fryslân tusken de kreas beklauwe beamwallen. Poerbêst iten, in lekker bêd foar oerdeis, bûten âlderwetsk ritich waar, binnen moaie minsken dy’t de dei troch it libben smeitsje, gjin geëamel oan de kop en boppe-al in treflike betsjinning. Alle nachten efkes foar twaen krige ik in wake-up call om de Olympyske Spullen live te besjen mei wat piltsjes en pûden sjips fan myn provider foar de hân en om healwei sânen hinne in ûntbleate moarnsmiel tusken in tefolle oan kessens op it kingsizebêd. Wat hiene wy it dêr yn it smoute Japan wer kreas foar inoar, net? No, ik woe mar sizze. It docht in minske goed om mei rjocht en reden en sûnder prakkesaasjes wer ris frij deagewoan grutsk te wêzen op ús romroftich faderland. Ik sil dy sizze, it kaam my juster suver raar oer it mêd dat ik coldturkey samar fan dat prachtich platfoarm fan patriottysk joechei ôfstappe moast. No sil ik my dei út dei yn wer bekommerje moatte om de treurigens fan de minsken om my hinne, present company excluded fansels. Dus Sies jonge, jit my der noch mar ien. It kin lije, wy binne beide noch net alhiel fuortspield.

Werom yn it deistich bestean moat ik hjoed ôf oan wer tige woke wêze, neffens myn dochter dan. Fynsto dat ek? Fertel my dan hoe’t wy ek al wer soks dogge en wêrom en hoedatsa. Dat fan dy froulju op de Spullen yn har fierstente eroatyske klean is fansels in opleine pandoer. Oer trije jier yn Frankryk eltsenien yn boesgroenen mei lange mouwen en boksen fier oer de knibbels. Klear. Mar dat Astrid Roemer de priis fan de Nederlânske Letterkunde net krije mei fanwege har politike opfettingen is in gospe. Kinst it mei har iens wêze oer wat sy fan Desi Bouterse fynt of net, mar soks hat neat út te stean mei har kwaliteiten as skriuwer en har betsjutting foar it literêre lânskip fan Suriname. Se is op ’t lêst gjin politika. O sa. Also sprach Sarah Troelstra, ik nim noch ien fan dy. Hoe stiet tusken ús no de stân fan saken?

En dan hawwe wy ek noch it rapport fan it klimaatpaneltsje. Hiest fansels, Sies, al yn de gaten dat myn fabel dêr hjoed by einbeslút op útdraaie soe. Wat tinkst, soe ik op myn eks noch staasjejild barre kinne? Dat tegearre mei wat ik mei de tiid op myn Tesla werom krije kin soe ik in bestindich driuwend deakiste keapje wolle om as lêste Fries oer de Ingelsmanspleat it seegat út te dobberjen. Sies jonge, we nimme der noch ien, foardat ûnder de ûnomkearbere lêste sûndfloed de helhûnen by úzes it ljocht útdogge.’

 

 

 

Ik ha in blog, seit se

Yn in iepening tusken it beamkeguod lâns de sleatskant mei útsjoch oer in greide grôtfol blierkoppen sit in meagere man op in klapstoel rjochtop en ûnferweechlik nei de kij te koekeloeren. Kommentaar fan in ferslachjouwer komt út krekt sa’n âlderwetsk transistorradioke as dy’t myn âldste broer begjin sechstiger jierren op syn brommer Dútslân út smokkele, in swarte Nordmende. Wer wurdt der in olympyske medalje oankundige, dit kear blykber fan in pear manlju dy’t in lytse 42 sekonden lang op in hurdfytsbaan yn ’e rûnte gisele hawwe. Tiemen Groen hat it doetiids fêst langer útholden.

‘Goud! Yes, wy hawwe wer goud! Blinders! Moai net?’ Hy hat it tsjin my, hy moat it wol tsjin my hawwe, want de frou dy’t op it flonderke flak foar him langút op’e bûk leit besjocht har bleate earmtakke fol einekroas en jout totaal gjin bliken fan meilibjen foar syn opteinens.

‘No, lokwinske,’ sis ik behoarlik entûsjast foar myn dwaan, ‘dat hawwe wy mar wer moai foar inoar. Sa bliuwe wy moai yn de toptsien fan it medaljeklassemint.’ It sportgebeuren yn al har fergonklikens kin my net bysûnder yntrigearje, mar op dit stuit fiel ik dochs de behoefte om te akkordearjen mei de man syn heitelânsgrutskens. Fan myn frou moat ik my tsjintwurdich wat mear in keardel fan de wrâld toane. Yn har eagen ynteressearje ik my tefolle inkeld foar dy pear saakjes dy’t ivichheidswearde hawwe en ‘dan komst der gau yn om.’ Soks seit sy dan, mei sy graach sizze, wylst ik ynsafier’t ik wit oars bepaald gjin ûnderlizzende kwalen of mankeminten ha.

De man op syn stuoltsje komt te praten oer spesjaal preparearre karbonnen Kogafytsen foar in priis dêr’t je in handsfree Tesla foar keapje kinne, oer op maat makke fytsskuon, oer wynmijende helms en oer lytse ribbeltsjes op ferpersoanlike sokken, wylst de frou foar my oer op it stalt earst har earm ôfspielt yn it skjin reage donkere wetter, om dêrnei in selfie te meitsjen mei de egaal reade kij op ’e eftergrûn. It libben is ommers fergonklik en sok fee stiet treflik stil genôch foar de wrâld oer. Ik sis ús mem nei dat dy reade kij dêr yn de fierte net werklik echte kij binne, net wêze kin want ommers gjin Frysk stamboek. En ús mem koe it witte, as boeredochter moast sy op har tsiende al ûnder de swartbûnten. O sa. Och, ik ha it ek mar fan hearren sizzen, ferûntskuldigje ik my as de frou my erchtinkend op en del sjocht, as heale kleurebline bin ik nammers amper tarekkenber. Dan begjint de frou mei in ekstatysk ferhaal oer de wearde fan blierkoppen foar fleis en molke beide en it nuveraardich libben yn poldersleatswetters.

‘Ik ha in blog,’ seit se. ‘Dêr skriuw ik alle wiken oer myn wurk as biolooch. Ik kin der net genôch fan krije, ik kin der net genôch oer skriuwe.’ In wyt flinterke bedarret yn har donker hier en dy stekt sa ôf dat sels de man it yn de gaten kriget. Hoeden giet er stean om te besykjen it koalflinterke yn ’e hannen te krijen, dat fansels net slagget want sok libben falt net fêst te hâlden. In blog sei se. Dat is ek sa, ik sit goed besjoen al te lang mei de kloaten foar myn eigen blog. Hat soks no ek ivichheidswearde of net? Der is mar ien manier om dat gewaar te wurden.

In fergonklik fenomeen

Koeneman, de âldste pakesizzer fan hast seis jier âld, is al in skoft biologearre troch dinosauriërs, fulkanen en lavastreamen. Doe’t er noch lyts wie, jonger noch as syn bruorke hjoed de dei, wie er in draak, in echte draak, dy’t op hannen en fuotten efter de sitbank wei pake op ien middei wol tweintich kear in gryslike skrik om ’e lea jage. Mar tsjintwurdich wol er neat mear witte fan sokke saken as draken, no wit er alles fan plante-iters mei lange nekken, lyk as de plateosaurus -ken pake dy?-, en fan ûnbidige fleisiters as… en dan komt er in rigele ûnmooglike nammen dy’t pake mar net ûnthâlde kin.

En stiennen. Hy hâldt al moannen o sa fan stiennen. Ut skoalle wei komt er thús mei wite en rûne stientsjes en bytiden mei in foech stikje semint. Hy sammelet se yn in skuondoaze op syn keamer, in skat dy’t pake by it oppassen alle wiken op ’e nij besjen moat. En dêr hat er pake mei, want pake is lyksa sljocht op stiennen. Hy hat se faak en folle kocht, op fakânsje yn Eastenryk of Noarwegen. Pake hat in fernimstige -fynt er sels- samling yn syn mancave op ’e souder, yn in glêzen fitrine dy’t er mar net ôfstofje wol, ek al seit beppe dat it nearne op liket en dat er him sa stadichoan wat skamje moat. Op ’e dolle rûs wit pake it goed te meitsjen. Hy seit tsjin Koeneman dat er de earstfolgjende kear by pake thús foar syn samling in moaie stien útsykje mei.

In pear dagen letter hat pake de hiele húshâlding thús te iten. Tafallich hat er wer ris in needsaaklik putsje foar syn skoansoan de HTS-er mei syn timmermanseach en twa rjochter hannen yn ivich opstrûpte mouwen. Koeneman is amper oer de flier of praat al oer pake syn stiennen. Wat in pake ienris tasein hat is yn bloed jitten en sa rinne pake en de beide jonges stiltsjes nei boppen ta, wylst harren heit op ’e knibbels yn ’e tún knikkerts út de kapotte wetterpomp fisket dy’t beide dogeneaten twa wiken earder ien foar ien út empiryske nijsgjirrigens der yn rolle hawwe.

De jonges steane op ’e stoel foar de fitrine en pake priizget syn samling stiennen oan. Koeneman lykwols kiest net foar de swarte lavastien fan Lanzarote, net foar dy platte glimmende stien út it Ertsgebirge en ek net foar dy iene ferstienne skulp fan Skylge, wol foar pake syn djoerste stien út Noarwegen dat wrachtsjes de prachtichste stien is dy’t ea yn it hol fan in man te finen west hawwe moat. Syn bruorke hat in lytser stien op it each, ien fol alderhande kleuren dy’t pake mei syn healgeare kleureblinens dochs amper ûnderskiede kin. De jonges strûze nei ûnder ta, optein en grutsk.

Pake fynt it mar in merakel hoe’t de bern tsjintwurdich de jas oandogge, fan plat op ’e flier omkeard ûnderstboppen sa oer de skouders. Dan seit pake fan o heden dat Koeneman syn stien, dy’t op de finsterbank leit te pronkjen, net ferjitte moat. It jonkje pakt syn stien en jout rinnendewei syn stien in tútsje. Samar in momint dêr’t pake fuortdaliks fan wit dat er dy nea ferjitte sil. Pake is pake en blykt net in bytsje grutsk op himsels.

In wike letter hellet pake Koeneman op fan skoalle. Syn juf stiet yn de doar en lit de bern ien foar ien pas nei bûten rinne sadree’t se wit wa’t de opheller is. Koeneman draaft nei syn pake om te fertellen dat hy der wer in tosk út hat. Hy djippet út syn rêchtas in minislúfke foar ’t ljocht dêr’t syn juf in kleurich keunstwurkje fan makke hat. Pake -dy’t sechstich jier nei de Blitzkrieg fan tosketrekker Von Keeken út Ketlik midden yn in grouwélich lange weropbou fan syn eigen gebit sit- knibbelet foar syn pakesizzer en besjocht it toskje en it fytserek dêr’t dy weikomt mei wiidweidige belangstelling. It liket oft der noch in stikje fleis oan sit. Pake jout de tosk werom oan it jonkje. Foarsichtich tutet Koeneman syn toskje alear’t hy dy wer yn it slúfke pleatst. Dat tosketútsjen makket dat pake ynienen syn plak wer wit. Foar syn pakesizzer is hy inkeld in foarbygeand ferskynsel en sa moat it ek wêze. Hân yn hân rinne se op it jonkje syn hûs oan, dêr’t beppe de tee al brún hat. Foar beide hat beppe ek ien fan dy lekkere likkoekjes klearlizzen.

Jan J. Bylsma / Ut: It forsin

“Sil wy nou mar begjinne mei it offisiéle fraechpetear? Dan lit ik de bân rinne, hear.”
“Oké!”
Marcel skeakele de rekorder yn.
“Dou hast, Rienk O Nanninga, dit jier de Homme Hindrikspriis woun. Dat is in greate eare. Sjochst it ek sa?”
“Ja, eare! Hwat is nou eare? Sjoch, ik sil dy sizze dat ik fansels bliid bin mei it jild en greatsk dat ik as skriuwer nou de heechste priis yn Fryslân krigen haw. Mar it aldermoaiste fyn ik dat myn fijannen noch lilker op my wurde. Dat is prachtich.”
“Hast dan dyn fijannen nedich?”
“Dat hat elkenien om himsels better to begripen, mar ik ha tige forlet fan har, hwant sy ynspirearje my ta machtige siden proaza.”
“Is it net hwat heechmoedich om fan jinsels to sizzen, dat men machtich proaza skriuwt?’
“Né, hwerom? Hwa’t te biskieden is, fortsjinnet fortrape to wurden. Mei de underdog haw ik neat út to stean. Ast hwat skriuwst, moatst sizze doarre: dit is myn wurk, dit is it bêste oant nou ta en hwat’t it net mei iens is, dat is in kloatsek.”
“Dou doarst it wol to sizzen.”
“Omdat ik wit dat ik gelyk haw. Hwa’t net foar syn eigen wurk ynstiet, kin wol ophâlde mei skriuwen. Dan is de kunst net tsjinne.”
“Dan fielst dy dus wol kunstner?”
“Ja wis en wrichtich wol! Hwat bin ik oars?!”
“It hat der nochal om spand datstou de priis krije soest. Kees fan Bier hie’m krekt like goed fortsjinne.”
“Kees is in goeije skriuwer en hy hie de priis om my ek wol hawwe mocht. Mar ik haw’m sels leaver fansels. En Kees fortsjinnet genôch.”
“Hwat fynstou fan Kees syn wurk?”
“Flot, en goed forteld, mar syn problemen binne to maklik. Hy jowt himsels der net yn. Ik leau ek net yn dy simpele haedpersoanen yn syn boeken. Dat binne fierstento domme minsken. Domme minsken bestean net, naïve wol.”
“Dat bigryp ik net, Rienk?”
“Dat kin ik ek net neijer forklearje. Yn alle gefallen hoechst gjin boek to skriuwen oer domme mantsjes. Boppedat, as Kees oer seks bigjint, is hy fierstento gau útpraet. ’t Is krekt, oft hy dêr in bytsje binaud foar is en dat bigryp ik net.”
“Dat bistou alhiel net.”
“Né, dat is wier, hwant neffens my binne seks en de godstsjinst it wichtichste foar elkenien.”
Underwilens wie Gryt wer súntsjes de keamere ynkommen en gie oan ’e gong mei wat forstelwurk.
“Ik kin my yntinke dat in hiele protte minsken har net safolle bikroadzje om ’e godstsjinst, Rienk.”
“Dat binne dan barbaren dy’t it wûnder fan it libben net bigripe en mei sokke lju haw ik neat oan ’e pet. Sokken ken ik net en wol ik ek net kenne.”
“Dat is nochal diktatoriael.”
Rienk wie wer dwaande in swart sjekje to draaijen, syn safolste yn koarte tiid.

It forsin, roman /  Drukkerij en Utjowerij Laverman N.V. , Drachten 1967, side 56-57

It lange skaad fan Lincoln

Wylst myn Amerikaanske maten op Martin Luther King Jr Day hoopfol wachten op de impeachment fan harren o sa geniale presidint wa syn namme wy net mear neame wolle, seach good old Lincoln op dizze jûn foar Biden syn ynauguraasje yn Washington DC del op myriaden ljochtsjes om de fiver foar syn monumint hinne. Ljochtsjes (en flachjes) dy’t mear as fjouwer hûndert tûzen Amerikaanske Covid-19 deaden symbolisearren (yn minder as in jier mear deaden as alle Amerikaanske slachtoffers yn de twadde wrâldoarloch byinoar…). Myn digitale brievebus rûn net allinne fol mei treffende berjochtsjes fan myn freonen mar ek mei nijsbrieven, updates en breaking news bulletins fan kranten, tydskriften en guon ferljochte treastjouwers, nijerwetse ynfluencers koart lyn yn myn libben talitten om der wat fan op te stekken of oars my der lekker tsjin ôf te setten.

Sa kaam ek foarby myn wyklikse opwekkingsbrief fan in Diana Butler Bass mei de titel Reflecting Pool: A litany for Grief and Courage. En wat seach ik samar? In gedicht fan myn held Carl Sandburg, the people’s poet. Al fjirtich jier ha ik syn samle wurk yn de kast stean, dêr’t er ea in Pulitzerpriis foar wûn hat. Wat sei, hy hat trije kear de Pulitzer wûn, ek foar syn biografy oer Abraham Lincoln. Sandburg wie in sweager fan Edward Steichen, de ferneamde fotograaf en de man achter de foto-oersichtstentoanstelling The Family of Man (1955 – permanint te sjen yn it kastiel fan Clervaux yn Lúksemboarch). Dy samling foto’s binne bygelyks krekt sa nostalgysk oandwaanlik as de film Fanfare fan Bert Haanstra út 1958.

It gedicht fan Sandburg dat foarby kaam hjit “The Long Shadow of Lincoln: A Litany”. It giet oer de boadskip fan Lincoln foar it Amerikaansk Congress op ien desimber 1862 en dat te meitsjen hie mei de Amerikaanske boargeroarloch en dus fansels oer de ôfskaffing fan de slavernij. Dat wie ien moanne foar’t hy de histoaryske Emancipation Proclamation ûndertekene.

(We can succeed only by concert. . . . The dogmas of the quiet past are inadequate to the stormy present. The occasion is piled high with difficulty, and we must rise with the occasion. As our case is new so we must think anew and act anew. We must disenthrall ourselves. . . .)

It lange skaad fan Lincoln: In Litany troch Carl Sandburgh (1970)

Wês drôf, wês kalm, wês goed,
bring de mannen fan stof teplak
hillige yn weinspoaren en sleaten,
bestriden bonken ûnder de glêde blauwe see,
antlitten kriichsketten yn it ôfgeand wetter.

Wês in broer, as soks mooglik is,
foar de manlju dea moarde yn kriich
elk yn syn eigen hoeke op ierde
of fjirtich fiemen ûnder see
oare kant it droanen fan kanonnen,
oare kant it dragen fan in grutte klok,
elk mei in binnenst en in nûmer,
elk mei syn steapel geheimen,
elk mei in eigen dream en yngong
en no boppe oer lange winen sûnder ein
mei it hieljend liet fan tiid,
stilte en sliep yn ’e slyt fan tiid.

Meitsje dyn ferstân ta skerm en helm.
Sjong djip, sjong heech, sjong fûl.
Lit dyn laitsjen los
Bring de frede meikoarten teplak:
“Wy moatte ússels frijmeitsje.”

Wês in broer, as soks mooglik is,
foar de manlju flikkere yn foarste linys
yn djoer befochten stellings
dy’t se djoer befochten fêstholden
en wêr diene se it foar,
se hiene suver gjin praat,
mei it lean lieten se it sizzen,
de oantinkens net besprutsen,
wat se diene wie oare kant de wurden,
wat se namen sa djoer befochten.
Wês drôf, wês kalm, wês goed.
Gûl as it oars net kin
En gûl iepen en sûnder skamte
Foar dizze alters oer.

Der binne wûnen foarby de wurden.
Der binne kreupels net sa skansearre
as de kloften dy’t rjochtop rinne.
Der binne deade jonges
mei polzen fan stiltme
dy’t ien en al muzyk
achter tichte lippen hâlde,
wat se diene wie foarby de wurden,
harren dreamen lyk as as harren deaden
oare kant it moai en maklik praten,
alles wie jûn oant neat mear te jaan.

Der is stof dat libbet
mei dreamen fan de republyk,
mei dreamen fan de Family of Man
fier ferstruid oer in skrimpen wrâld
mei âlde tsjinstregelingen,
âlde kaarten, âlde hânwizers
ferskuorre ta flodders,
sketten ta flarden
brând yn in stoarm fan fjoer
ferlern yn moardpartijen,
fertige yn pún en jiske.

Der is stof dat libbet.
Ut in graniten grêf wei,
Ut in brûnzen sarkofaach,
Los fan stien en koper
Stekt in wytreke geast
Syn hân fan bewâld omheech
Ut namme fan dreamen om foar te stjerren,
Ut namme fan manlju waans stof azemje
fan dreamen wurdich om foar te stjerren,
en dat diene se oare kant de wurden,
oare kant it moai en maklik praten.

Wês drôf, wês kalm, wês goed,
Bring, ûnder God, al it stof teplak
hillige yn weinspoaren en sleaten,
bestriden bonken ûnder de glêde blauwe see,
antlitten kriichsketten yn it ôfgeand wetter.

Sjong djip, sjong heech, sjong fûl.
Meitsje dyn ferstân ta skerm en helm.
Lit dyn laitsjen los
As stipe en in ring fan treast.

De ierde laket. de sinne laket
Om elke wize risping fan minsken,
Om minsken dy’t frede sjogge
by it ljocht fan dy âlde hurde leare:
“Wy moatte ússels frijmeitsje.”

The Long Shadow of Lincoln: A Litany by Carl Sandburg (1970)

Be sad, be cool, be kind,
remembering those now dreamdust
hallowed in the ruts and gullies,
solemn bones under the smooth blue sea,
faces warblown in a falling rain.

Be a brother, if so can be,
to those beyond battle fatigue
each in his own corner of earth
or forty fathoms undersea
beyond all boom of guns,
beyond any bong of a great bell,
each with a bosom and number,
each with a pack of secrets,
each with a personal dream and doorway
and over them now the long endless winds
with the low healing song of time,
the hush and sleep murmur of time.

Make your wit a guard and cover.
Sing low, sing high, sing wide.
Let your laughter come free
remembering looking toward peace:
“We must disenthrall ourselves.”

Be a brother, if so can be,
to those thrown forward
for taking hardwon lines,
for holding hardwon points
and their reward so-so,
little they care to talk about,
their pay held in a mute calm,
highspot memories going unspoken,
what they did being past words,
what they took being hardwon.
Be sad, be kind, be cool.
Weep if you must
And weep open and shameless
before these altars.

There are wounds past words.
There are cripples less broken
than many who walk whole.
There are dead youths
with wrists of silence
who keep a vast music
under their shut lips,
what they did being past words,
their dreams like their deaths
beyond any smooth and easy telling,
having given till no more to give.

There is dust alive
with dreams of The Republic,
with dreams of the Family of Man
flung wide on a shrinking globe
with old timetables,
old maps, old guide-posts
torn into shreds,
shot into tatters
burnt in a firewind,
lost in the shambles,
faded in rubble and ashes.

There is dust alive.
Out of a granite tomb,
Out of a bronze sarcophagus,
Loose from the stone and copper
Steps a whitesmoke ghost
Lifting an authoritative hand
In the name of dreams worth dying for,
In the name of men whose dust breathes
of those dreams so worth dying for,
what they did being past words,
beyond all smooth and easy telling.

Be sad, be kind, be cool,
remembering, under God, a dreamdust
hallowed in the ruts and gullies,
solemn bones under the smooth blue sea,
faces warblown in a falling rain.

Sing low, sing high, sing wide.
Make your wit a guard and cover.
Let your laughter come free
like a help and a brace of comfort.

The earth laughs, the sun laughs
over every wise harvest of man,
over man looking toward peace
by the light of the hard old teaching:
“We must disenthrall ourselves.”

 

Wat it each fan de skôger sjocht

In frou yn myn libben is ien fan dy nijsgjirrige minsken dy’t alles wat bysûnder is neier beskôgje moat. Sy kin in prachtige beam net foarby rinne sûnder in foto te nimmen, sy wiist my mei myn beheind kleurûnderskiedingsfermogen op it ferskaat oan ljochttinten troch de ûndergeande sinne; sy wol op har fiif en santichste de wrâld bereizgje en foaral frjemde eksoatyske plakken opsykje, it leafst allinne. Foar my is noch it meast opmerklik dat sy nea wolven op ’e dyk sjocht, sy tinkt allinne mar yn mooglikheden en de withoefolle kânsen dy’t se krije sil. De spegel yn ’e auto brûkt se net, wat achter har leit is letterlik en figuerlik oer en foarby: it ferline sil foar har wol in betsjutting ha mar is wis gjin ballêst dat se meitôget.
Ik sei dat sy foar my in fleurich foarbyld is om dochs ek ris ûnbekende paden te berinnen.
En sy sei: krekt do bist foar my in foarbyld om earder en makliker ta mysels te kommen, om my net altyd sa stomme hastich te smiten op hieltyd wer nije projekten. Ik kin bytiden sa wurch wêze fan dat flinterige yn my.

Der is ek in freon dy’t fan jongs ôf oan it wêzentlike karakter fan dingen trochhat. Yn alle helderens sjocht er ûnophâldlik enerzjydieltsjes sweven yn ’e loft. By de ien nei de oare kent er yn de minsken it aureoal werom fan wat miskien harren siel is, hy wit wêr’t de boarnen fan pine en kwea lizze en ik wit dat hy fertelle kin wat de takomst my bringe sil. Foar my is lykwols it meast  opmerklik dat er sa hoeden en beskieden omgiet mei syn ynsichten en kennis.
Ik sei dat hy myn stimulâns wie om by tiden bûten myn pseudo-wittenskiplik en agnostyske komfortsône te stappen. Om dan te bespeuren dat it bestean der miskien wol hiel oars by leit. It konsept bygelyks dat alles en elkenien ûnferbidlik mei-inoar ferbûn is. Soks hâldt fan natueren in noflik en waarm gefoel fan kompassy yn. En as dat sa is, wêrom soe ik dit dan gjin God neame wolle? God as gedachte eksperimint.
En hy sei: mar krekt do bist foar my in typysk foarbyld út de reële wrâld, ien dy’t fan rjochten leaut yn wat konkreet sichtber is, ien dy’t der ûndûbeldsinnich fan oertsjûge is dat allinnich de minske de wrâld feroaret, net hegere machten dy’t in bepaalde bedoeling of in foaropsette plan hawwe. Witst, bytiden kin ik sa wurch wêze fan de betizing yn de minsken.

Dan is der ek noch dy buorfrou dy’t orizjinele tinkwizen en ynsichten hat, mar dêr net in saak fan makket en as begjinsel der nea mei te keap rint. Se lit de wrâld sa fier mooglik net yn har libben komme. Want wêrom soe se sa nedich op ’e hichte bliuwe moatte fan alles dat der bart, wêrom de details witte wolle oer saken as dy klimaatkrisis, de polityk yn De Haach of yn Ljouwert, lit stean dy yn Washington of Brussel? De telefyzje stiet meastentiids út, in computer is der net en de telefoan yn de gong hinget dêr allinne om by need te skiljen. Op ’e radio wol se it leafst Bach en Beethoven beharkje sûnder kletserij en stupide telefoanspultsjes. Oerdeis wol se wat kuierje en túnkje, alle wiken boeken út ’e byb, sa no en dan by my in bakje dwaan en inkeldris har grutte bern oer de flier. Sa is har bestean en dat foldocht. Wat is de wearde fan stribjen nei better en noch mear? Wêr Abraham de moster hellet en hoe’t dy smakket is har blinders goed bekend, mar soks sil se perfoarst net oan ’e grutte klok hingje. Goed is genôch, better hoecht net en de miening fan in oar is net minder as dy fan har.
Ik sei dat har foarbyld fan beskieden en stadich libjen my tige sinnige. Lit de wrâld de wrâld, ommers wêrom soene wy oaren wurch meitsje mei ús tefolle oan stoere opfettingen en stânpunten fan stien, en wêr stiet skreaun dat wy ús alderhande yllusoire ferplichtingen en ferantwurdlikheden op ’e hals helje moatte?

En sy sei: mar net alles is wat it liket.