It perspektyf fan in iere moarn

Hy woe net fuortdaliks sjen hoe let it wie, doe’t er yn de klamme nacht in twadde kear it bêd út moast. Earst woe er de tiid ynskatte, rekkene mei de fal fan it ljocht, de lûden fan bûten en hoe lang hy tocht dat er sliepen hie. Meastentiids hie hy er wol aardich de roai oer en dat wie dan wer in opstekker tsjin it Mûnster fan Alzheimer. Fiif oere. Hy siet der in kertierke nêst.

Troch it iepen finster fan de badkeamer hearre hy, fier fuort, it libben fan de moarnsfûgels. It soe opnij in waarme dei wurde. Ik moat nei bûten ta, tocht er ynienen, ik moat daliks it opkommen fan de sinne sjen, de stilte hearre, ien wêze mei de natuer, bliksem. No hie er sokke prakkesaasjes wol faker, mar alle kearen wie er te loai en te passyf om der wurk fan te meitsjen. Of it wie it fersliepen of it noflik lizzen op it nije komfortmatras of it wiene syn betingsten oer de frou dy’t net witte soe wêr’t er wie, of, slimmer noch, wêrom er it die. It ôfrûne jier gie er der wol ris yn de iere moarn ôf om te skriuwen. Dêr koe se noch wol begrip foar ha, mar om samar yn it healtsjuster it hûs út te fleanen wie in hiel oar sjapiter, alteast sa ynterpretearre hy, yn it foar, de mooglike opfetting fan de frou. Sokssawat soe er mei har beprate moatte, wist er. Earst mar ris tee sette.

Teletekst hie as wichtichste nijs dat Trump him in bytsje fersprutsen hie, dêr yn Helsinky. Dy ynkompetinte keardel hie Alzheimer, koe net misse. Fierder wiene der dizze kear mar trije nije Wordfeudsjes, fan Bessy fansels. Hy wie der gau mei klear, wylst er wachte op it sieden fan it teewetter. Syn eigen kop tee liet er yn de keuken stean om ôf te kuoljen, dy fan de frou naam er mei nei boppen ta.
Doe’t er de earste kear by har sliepte fertelde se him dat se in hiel lichte sliepster wie: it skiten fan in mich op de finsterbank makke har noch wekker. Mar dat wie in fjirtich jier lyn. Hy wist, nei al dy jierren, presiis wannear’t se sliepte of net, it stadich en lûd sykheljen sei him no genôch.

Har tinne pyama lei kreas opteard nêst it kjessen. Se lei op har side nei it raam ta, der foel ljochtskynsel op har nekke en bleate rjochter skouder. Hoedsum pleatste hy it kopke op it bêdtafeltsje. Hy liet it yn him omgean en tútsje har hier, mar safier kaam it net om’t er fielde dat hy prûste moast. Wol fergeemje noch ta, dat hie er no alle kearen as er wat eroatysk yn gedachten hie. Hy koe noch krekt de noas tichtknipe doe’t er prûste. Hy rûn nei syn kant fan it bêd ta. Bist der fan ’e moarn mar betiid by, sei de frou en se hearde sa wekker as de wacht. Hy fertelde dat er earst fan doel wie om yn de tún de sinne op te wachtsjen, mar dat er no net sa goed mear wist wat er moast. Dat fernaam ik, sei se, mar ik wit it wol. Se kearde har nei him ta, slûch it dekbêd iepen en skonk him de romte tusken har boarsten.

Brekshit

‘You from Holland?’ Ik hie krekt frege of er ek boeken hie fan Leslie Thomas, de skriuwer fan it boek dat ik yn tiden fan mislik-en-minnichheid it leafst lêze wol –The adventures of Goodnight and Loving-, of de eigener fan de Tiny Book Store yn Rye hearde al wêr’t ik wei kaam. Nee, ek hy hie neat fan Thomas op foarrie, mar wol wat oars en driuw my in lyts blau boekje yn de hannen: Alice in Brexitland, fan ‘Leavis Carroll’. ‘Very funny, dit moatte jo lêze’. En sa kaam oan it ein fan trije wiken fakânsje yn Ingelân it petear noch ien lêste kear op Brexit (einstân: 17 minsken anti, trije pro).

‘It’s easy as pie: as in populist, in Wilders by jimme of Boris Johnson by ús of sa’n muckhead fan in Trump down in the boondocks ‘ja’ seit, dan is ‘nee’ it iennichst goede antwurd. Kin net misse. Dêr’t in Trump rjochtsôf wol, dan is it klear dat wy fansels links ôf moatte. Dat is mei dy brekshiteers by ús ek sa. Harren motiven binne ynjûn troch in skiterige eangst foar it ûnbekende, foar it nije, se wolle werom nei in wrâld dy’t der yn tiden al net mear is en noait werom komme sil.’

Beware the Eurocrat, old mate!
His tape of red, his greedy paws
He’ll make all your bananas straight
So say, ‘Up yours, Delors!’

He’ll bind you with his Krautish rules
His kilos and his human rights
In fact, he and his frog’s-leg fools
Cause all of Blighty’s blights

He’s why a horde of Turks and Poles
Steal our jobs from Pete and Trevor
He’s why your team just missed that goal
And why we have this weather

The fact you’re sad and unemployed
Your kids don’t want to see you
The time you had those haemorrhoids
It’s all cos of the EU

O, British bloke! Despite all that
You’ve one trick still inside your sleeve
For you can slay the Eurocrat
Just cast your vote for Leave

Thus at the top of every lung
We’ll tell the world to go to hell
Why should we learn another tongue
Or even ours, that well?

And then we’ll breath pure British air
As Blighty shines in all her charm
And if an Aussie billionaire
Should profit, where’s the harm?

‘Se libje yn in imazjinêre wrâld fan splendid isolation, fan ferkommere illúzjes, fan brutsen idealen, fan weromsjen yn begrutsjen, fan bygone days, fan in behyplik nasjonalisme dêr’t se fan tinke dat it hâldfêst en stevichheid jout, but in reality it’s as mucky as a fucking piggery in autumn.’

Ik koe der gjin wurd tusken krije. En hy wie net de earste anti-Brexiteer dy’t him sels foarby rûn yn frustraasjes en emoasjes. Hy fertelle my dat yn de earste trije moannen nei it referindum hy de helte minder klanten út Europa yn de winkel hân hie, hoe’t er hope dat op it ein dy hiele damned Brexit net troch gean soe en dat er oars mar yn Amsterdam in boekwinkeltsje begjinne soe. Wy, Dutchmen, hiene teminsten noch it ferstân om net mei te dwaan oan dy bloody World Cup Madness dêr yn Ruslân.

Op de boat fan Dover mei Dúntsjerk ha ik in twa hiele noflike oeren lêzen yn Alice in Brexitland, oer Alice who jumped down the Brexit-hole wêr’t se yn in Tea-Party fersyld rekket en Trumpty Dumpty tsjin komt, mar
Alice was finding the company of this loud-mouthed Egg-man far from pleasant. She felt an urge to return to Brexitland, whose strangeness was at least familiar. To do that, she would need to locate the Cheshire Cat.
‘Have you seen a pussy?’ she asked.
‘If I had,’ the Egg replied, ‘I would’ve grabbed it, believe me.’

Leavis Carroll/Lucien Young
Alice in Brexitland
Ebury Press, London 2017
ISBN: 9781 7850 369 65

Notysjes út Ingelân (2)

Stratford upon Avon sa tichtby, dêr moast ik wol hinne. It stedsje stelde net folle foar, tefolle Shakespeare, tefolle minsken en tefolle lege winkels. Mar it lei romantysk oan de rivier, hie wat âlde hûzen en in pear winkels mei twaddehânske boeken. Yn de Chaucer Head Bookshop kocht ik Shakespeare fan Bill Bryson. Bryson is de Amerikaanske Geert Mak en skriuwt ek oer fan alles en noch wat, mar mei mear ûnearbiedigens en grapmakkerij. ‘Brilliantly funny and gently insightful’, stie op de omslach. Ik wie ferkocht.

Pas thús seach ik dat der in aansichtkaart fan Ibytsa yn it boek siet. Gjin adres en ek gjin namme fan in ôftstjoerder. In John wurdt frege of er in famylje kent, yn Londen of omkriten, dy’t in jier lang in Frânske au-pair hûzje kin. John, sa hjitte ek de heit fan William Shakespeare, in apart karakter mar dêr siet Shakespeare syn wrâld fol mei. John Shakespeare wie mofmakker en leararbeider, in populêr man en tige respektearre, dy’t úteinlik in soart fan boargemaster waard. Oant er tsjinslach krige yn saken en jildhannel en in stik of tsien skuldeaskers efter de broek krige. Hy sei abrupt al syn politike taken op en naaide derút. Der wurdt sein dat er in skoft yn Portugal as skuonmakker of yn Spanje as taskemakker wurke hat, mar dat is nea bewizen.

William Shakepeare troude novimber 1582 yn a big hurry syn Anne Hathaway, doe’t er achttjin jier âld wie en sy al seisentweintich jier. En trije moanne swier. Yn maaie 1583 waard der in dochter berne, yn febrewaris 1585 in twilling en dêrnei is er sân jier bûten byld. De jierren tusken 1585 en 1592 binne bekend as ‘the lost years’. Der binne gjin bewizen fan wêr’t er wie en wat er die, hielendal neat. Mar no witte wy it. Yn 1586 komt dy ûnbekende Fransêze as au pair foar syn trije lytse bern by William Shakepeare yn hûs en William wit net wat er sjocht. Dy simmer ferlit William hûs, frou en bern om mei har fansels nei Frankryk te gean.
With duty and desire we follow you
Shakespeare: A midsummer Night’s Dream (act 1, scene 1)

They shoot horses, don’t they?
Dizze wike yn de Cotswolds wenje wy yn in cottage op in horsefarm. Moarns om seis oere trippeltrappelje de hynders, alle tweintich, oer de stiennen ûnder ús sliepkeamerrút oan de hân fan pear flinke fammen, deselde froulju dy’t de bisten jûns om njoggen oere ek wer nei it lân taliede. Dit dogge dy stakkers sân dagen yn de wike as frijwillichsters, út leafde, ‘because we love our ponies’.

Great Britain 1 vs Europe 8
Ik ha ien fûn! In frou dy’t oertsjûgjend pro-Brexit is. Har argumint? Al dy sigeuners dy’t troch de EU it lân ynkomme en mar net wurkje wolle. ‘Mar tinke jo net dat dizze oplossing kwealiker is as it probleem?’ Nee, dat wie net sa, de takomst soe it rillegau útwize. ‘Too many bloody foreigners around here!’

Notysjes út Ingelân

Yn de lounge fan de boat nei Newcastle kaam ik oan de praat mei in âldere man út Denemarken, lang, meager, koart griis burdsje en sa’n mansjestersk broek oan dêr’t ús heit faak mei yn de tún rûn. Hy fertelde my yn in kreas en steatlik Ingelsk dat er op wei wie nei syn soan yn Her Majesty’s Prison yn Morpeth, Northumberland. Sa sei er dat, ‘her majesty’s prison’. Der klonk rankune yn syn stimme. Hy woe my wol it ferhaal dwaan.

De soan, Jesper, hie in jier lyn allinne op reis mei syn motorboat fan Dúntsjerk nei Dover in ferstekkeling oan board. Dat ûntdekke hy pas healwei de reis. De weikrûpster wie in smel famke fan jier of fjirtjin. Se kaam fan Kongo-Kinshasa, hjitte Dayana, hie gjin papieren en wie fan doel om nei har tante yn Londen te gean. No way, sei Jesper, ik moat dy oanjaan by de ymmigraasjetsjinst yn de haven. Mar se rekken oan de praat, it famke yn in nuver soart Frânsk-Ingelsk en Jesper, de arsjitekt, yn syn skoalleFrânsk. It waar wie kalm, sels de see wie kalm. Se iten wat en fan praat kaam praat en Jesper krige in skiednis te hearren fan earmoed, tsjinslach, kriich en frouljuspower. Hy rekke ûntdien troch de kracht fan har persoanlikheid, troch it ferskil in kânsen yn dizze ferrotte wrâld, troch it needlot dat befjochtsjen wurde moat. It begrutte him. Sûnder erch lei er op in stuit syn hân op har skouders. It famke stie op, draaide de captainstoel fan Jesper nei har ta en sei dat er eefkes stean gean moast. Doe’t Jesper dat die, makke sy syn broek los, luts alles nei ûnder ta en naam him yn de mûle. Jesper liet it gewurde. Dêrnei rûn it famke fuortdaliks en fluch de kajút yn en Jesper makke kontakt mei Dover Port Control sûnder in wurd te sizzen oer it famke út Kongo-Kinshasa.

Sy stapte mei Jesper it skip ôf en tegearre sochten sy út hoe’t se nei it treinstasjon rinne moast. Jesper joech har trije briefkes fan tweintich pound mei foar de reis. Ek dat noch, sei de heit. Om ien oere nachts stie de plysje by syn boat. Of er mar meikomme woe want der lei in beskuldiging fan verkrêfting fan in minderjierrich famke en minskesmokkeljen. By de rjochtsaak die bliken dat syn DNA fûn wie yn de fagina fan it famke. Hy hie gjin poat om op te stean en waard feroardiele ta fjouwer jier finzenis. Yn Her Majesty’s Prison, dêr’t it libben fan Jesper in hel is. Twa kear hawwe inmates besocht him de termen út it liif te snijen. ‘En der sil noch wol in tredde kear komme,’ sei de heit. Jesper moat op syn minsten noch twa jier dwaan.

Trije boeken kocht oant no ta: Sense and Sensibility fan Jane Austin, Alan Titchmarsh (fan Gardener’s World Fame): Nobbut A Lad, a Yorkshire Childhood en T.S. Elliot: The Waste Land and other poems:
‘I will show you fear, in a handful of dust’.

It Lake District is fyts- en foaral kuierlân. De earste dei hjir hawwe wy in slach fan in kilometer of fiif makke foar ús cottage oer dêr’t wy in wike útfanhûzje. Hûndert meter nei rjochts, by de pub (gjin telefyzje – gjin fuotballen) it dykje de heuvels yn. Oeral stiennen muorkes, oeral skiep en om de twahûndert meter in hikke dat je perfoarst wer efter je dicht dwaan moat. By ien fan de lêste hikken kamen ús twa fytsers efterop. De man en frou kamen út Portugal. Hjoed wie de twadde dei op harren trektocht fan twa moanne troch Europa. Se wiene op wei nei Skotlân, dan oer nei Ierlân om dêrnei mei de ferry nei Cherbourg te gean en lâns de kust omheech nei Denemarken. Wat hie it famke no al in nocht om yn Nederlân te fytsen. ‘Bikeparadise’ rôp se. Se setten wer ôf, o sa foarsichtich. Twa dagen letter hearde ik yn de pub dat by Grasmere, dêr wêr’t William Wordsworth begroeven leit, twa Portugese fytsers jûns oanriden wiene troch in frachtauto en dat de man ferûngelokke wie.
The clouds that gather round the setting sun,
Do take a sober colouring from an eye,
That hath kept watch o’er man’s mortality.
William Wordsworth.

Great Britain 0 vs Europe 4
Oant no ta hjir mei fjouwer minsken sprutsen oer Brexit en alle fjouwer wiene se der fûl op tsjin. Se woene der sels amper oer prate. Itselde fenomeen seach ik ek yn Amearika, dêr’t in soad minsken harren sa skamje oer Trump dat hy in no-go area wurden is. Better look outside, how beautiful the countryside is. Op Orrest Head, in heuveltop mei prachtich útsicht oer it hiele Lake Windermere, in heal oere praten mei in man fan tachtich. Hy sei dat hy wist dat de twa minsken yn syn doarp dy’t by it referindum foar Brexit keazen hiene, it harren no spiet safolle as se hierren op de holle hiene.

Moarn nei de Cotswolds. Ris sjen hoe’t dêr de flagge waait.

Wat kin it skille

‘Rink! Keardel, wat ha ik dy yn tiden net sjoen. No silsto in slokje fan my ha, fuortdaliks! Watsei, is it tsjintwurdich in deade boel yn de kroech? Wat wolst, de minsken lizze de hiele jûn thús te netfliksjen, of op de snoadfoan it lêste kulnijs te like-jen. Do moatst mar net sa lûd prate, ik kin dy hiel goed ferstean. Want ik ha sûnt ferline wike in gehoarapparaat. Sjoch ris, moai guod net? En dat is krekt wêrom ik no by de frou wei bin. Hoe’t dat sa kin sil ik dy fertelle, ast it mar net opskriuwst.

Ik ha dy eartiids dochs it ferhaal dien fan dat doaske Viagra? Seis foar de priis fan fiif, en noch wie it stiif oan de priis. Dat wie yn it begjin fan dat guod, om twatûzen hinne. De frou en ik tweintich jier troud, de fleur der hast út, beide al wat krebintich, dat ik tocht ik sil myn Marije op har jierdei ris wat sjen litte. Moaie Meine op de buorren hie in ferrekt patint handeltsje yn dat spul. ‘Tink der om, Lieuwe,’ sei er noch, ‘tink der om: dit binne swiere kringen, ien is genôch foar dy, better noch in heale.’ Mar sis no sels, op ien poat kinne wy net gean en op in heale noch minder. Twa piltsjes, hupsakee. Ha ik dy doetiids ferteld, of net dan? Hoe’t Marije yn it begjin der botte nocht oan hie, mar it letteroan net mear neikomme koe. Ik ha doe tasizze moatten dat ik har nea nevernoait wer sa oer it mêd komme soe. Want dan naaide se derút. Och heden, wat wie se lilk, myn Marije! Mar se waard pas poerrazend doe’t se alles in bytsje moaier yn de krante fernaam. Dêrom, net opskriuwe! Hindert neat, dat wie doe, wy binne achttjin jier letter en no kom ik mei myn ferhaal. Jouke jonge, skink ris in flutsje by.

Ferline wike, in net te missen oanbod: yn It Nijs, dat krantsje op ynternet, waard der testbrûkers frege foar gehoarapparaten. Ik hie dy advertinsje al ris earder sjoen. Twa foar de priis fan gjin, hielendal fergees. Ik bin de sechstich al fier foarby en dan wurdt alles der net better op. No ja, hast it sels ek fernommen. Marije hie sa faak sein dat ik myn earen útspuitsje moast. ‘As ik dy freegje wat te dwaan dan hast alle kearen stopferve yn de kop’, wie it de lêste tiid. Tsja, Marije seit safolle. Op alle jierdeis komt se wer mei dat ferhaal fan de blauwe piltsjes, en har ferhaal heart alle jierren narderiger. Jo binne der mei troud en jo moatte it der mei dwaan, mar dy stopferve, dat die it him. Dat ik ha op dy side in fragelist ynfolle, en wat tinkst? Koade Read! Ik op de fyts nei dy winkel, ferline tongersdei ierbetiid, myn fêste fiskerdei. Dêr ha ik my it nijste fan it nijste oanmjitte litten, fergees.

Man, wat wie ik ferjitten dat der sok aardich lawaai yn de wrâld is. Fuortdaliks de muzyk al, yn de winkel fan dy earboeren. Bûten de eksters, de lysters en de protters, in leven as in symfony. Machtich! Wie ik hielendal kwyt. Der gie wer in wrâld foar my iepen. En mei dat kreaze waar, wat wie it libben ynienen fleurich en kleurich. Jouke, hoe heech binne wy no? Kin noch wol ien by!

Dat fiskjen dy dei, dêr hie ik hielendal gjin nocht mear oan, fisken sjonge net. Nee, ik woe rap op hûs oan. Ik tink dat ik Marije as it ware dielgenoat meitsje woe fan myn bjusterbaarlik âld-makke-nije diminsje. Of sokssawat. Dat ik kom tongersdei om in healwei tolven fluitsjend de strjitte yn fytsen en by Moaie Meine, krekt by Moaie Meine fan dy blauwe piltsjes, hear ik my dochs in bekend lûd fan boppe kommen. Ut in sliepkeamer wei. Ik tocht dat koe Marije wol ris wêze! Nuver net? Myn Marije, op wei nei in orgasme ropt se altiten de hiele hearskaar byinoar. No ja, by my yn alle gefallen. Ik ha earst de fyts by ús thús yn it hok setten. Gjinien yn it hûs, gjin Marije te sjen, en de doarren iepen. Doe bin ik fjouwer hûzen tebek nei Moaie Meine ta rûn, dêr wiene de doarren ek net op slot.

Och, witst, skriuw it dochs mar op, wat kin it skille. Marije kickt no op Meine syn blautsjes, mar ik fluitsje mei de fûgels.’

Och Ljouwert, stêd fan feiten en fiksje

It is altiten min sliepen, de nacht foar de fakânsje. Ik draaide fannacht mar om mysels hinne en tocht de hiele tiid Ljouwert Kultureel Haadstêd. Justerjûn hie ik de kollum fan Schoorstra lêzen, Fuck it minderweardichheidskompleks, en in oerke letter de ûnûntkombere reaksje fan Abe de Vries: Spuie op de feiten, dêr begjint it mei. Wa bin ik om der sels wat fan te tinken?

Ofrûn sneon wie ik foar it earst sûnt it begjin fan It Feest yn Fryslân en Ljouwert, foar in ôfspraak om ien oere yn de Doelestrjitte. Om healwei tolven draaiden wy al de parkeargaraazje by de Oldehove yn, wy woene fansels net te let wêze. Yn de stêd wie it drok en lawaaiïch, ek om’t it beachvolleybalfjild gâns in muzykherje produsearre by wat it Besikerssintrum Obe wêze moast. It Obe like in spultsje fan neat.
Yn de C&A koest in kûgel ôfsjitte. It wie dúdlik dat de minsken nei Ljouwert komme foar Kultuer, net foar goedkeape klean út Bangladesh. Yn de fisktinte in eintsje fierder stiene fjouwer ferkeapsters mei de hannen yn de bûse. Twa klanten fregen om nije hjerring, mar krigen te hearren dat dy pas fan woansdei ôf ferkocht wurde sil. Se taaiden wer ôf. ‘No, dat is mij ook wat’, sei de iene ferkeapster tsjin de oare, ‘dan hadde se toch net so goed nu in ouwe kope kinnen, as nulmeting?’

Yn de tinte fan de Fryske Akademy wie der tiid genôch om de fersprieding fan it wurd ierappelearpelierdappelierpeljirpel yn alle hoedanichheden te bestudearjen. Oare kant de tint hongen tsien buordsjes mei gedichten, de limerick fan frou Riemersma foel fuortdaliks yn it each. ‘Wy wiene fan betinken dat in bytsje satire hjir net ûntbrekke mocht,’ waard der sein. Sjoch, sa werken ik De Fries yn it ljocht fan Kurt Tucholsky. Nei ôfrûn sa gau mooglik nei de Afûkwinkel om in VVV-bon te fersulverjen, want je hearre tsjintwurdich aaklike ferhalen oer winkels dy’t se net mear akseptearje wolle.

Rjochts twa minskekoppen dy’t heech boppe de beammen útstekke, links it tegeltsjemuseum en ûnder myn fuotten samar in filanella. It sit net yn de frou har DNA om Frysk te lêzen, dat dy wie al hast by de Afûk, wylst ik it gedicht noch oan it analysearjen wie om te sjen of it wol in echte filanella wie. Sa ha ik noch nea fan dy fersfoarm heard, sa komt it ûnfoarsjoen fan alle kanten op my ta. ‘Wat is it libben dochs wûnderlik,’ sei ik tsjin de frou, wylst wy de winkel ynstapten. Mar se hearre my net want se seach fuortdaliks sa’n kreaze pakeslabbe foar de lêste beppesizzer.

Myn beide dielen fan it Frysk Wurdboek yn de ferzje fan 1985 falle hast útinoar, mar by de Afûk krige ik te hearren dat de lêste Hânwurdboek fan de Fryske Taal net te krijen wie. Dat is my wat, tocht ik, in lân fan taal dêr’t it wichtichste wurdboek skjin fan útferkocht is. Feit is, sei de hiel aardige ferkeapster, deselde dy’t my in jier lyn in pear âlde De Moannen en sels in Ensafh-eksimplaar fan mear as in jier lyn tastoppe hie, feit is dat it Wurdboek yn 1985 noch troch Osinga útjûn is, dy fan dêrnei troch De Friese Pers en dat dy hartstikke fallyt is. Sels yn de ramsj net mear te keap.
Kom op, sterke mannen fan Bornmeer, set as de bliksem in nije yn de merk.

Wylst de frou suchtsjend stadichoan de earmen fol hie mei slabben, socht ik myn fakânsjeliteratûr fan dizze simmer by-inoar. De man dy’t ik niis noch mei fûstke hie glimke my oan út in tonne. By it blêdzjen lies ik op side seis oer Kulturele Voedselbanken: De ien yt him sêd oan Proust en Van der Wal, in oar slobberet Melville en Abe de Vries op as wie it molke… Wat is it libben doch wûnderlik, tocht ik noch ris, as dat Cornelis net is! Jabik Veenbaas wie my bekend as oersetter, mar ien side lêze oertsjûge my dat ik dizze ferhalebondel ha moat. En doe seach ik Einum lizzen. It wie net allinnich it machtich moaie omslach wêrom ik dit boek einlings ris lêze moatst.

As wy tebekrinne nei it MeMPaviljoen sjoch ik wol trije groepkes minsken dy’t earne oer útlis krije en sjoch ik Lida Dykstra foarlêzen mei in kliber bern om har hinne en hear ik boogywoogy muzyk. By de kappusjino en it woartelgebak wurdt ús frege om it moaiste Frysk wurd op in boerdtsje te skriuwen. De sinne skynt, boatsjes farre en Ljouwert laket. Ik skriuw ierappelearpelierdappelierpeljirpel en blêdzje troch myn oanwinsten.

Fannacht ha ik de eagen tichtdien foar de feiten en my werom tocht oan it Ljouwert fan sneon. ‘Hear de lûding, wat wurdst gewaar?
Mar earst op nei Ingelân. Ris sjen hoe’t it mei de Brexit stiet op de púnheap fan it populisme. Tusken it skôgjen en de fuotbalpubs troch ha ik moai trije kreaze boeken om my fêst te binen oan eigen woartels. De wite ûle libbet goed yn Einum. Fuck myn minderweardichheidskompleks.

Kontaktadvertinsje

‘Meist lang wêze of lyts, al of net kalkneils of in keunstknibbel hawwe of do bist sa’nen-ien dy’t twa kear wyks allinne by it hierwaskjen ûnder de dûs giet: dat alles is my like folle. En ast no swart biste, brún of wyt mei twa ûngelikense sokken, âld of jong, earm of ryk, út de stêd of fan de klaai, bern ynbringst of net, ast no stiennenskrabber bist of fermogensadviseur, meager of grou, man of frou, ek dat is my om it even. Asto mar 1. serieus en fatsoenlik bist en 2. Frysk praatst en dreamst! Ik: frou fan 44, byldzjend keunstner yn de Wâlden, fytsfanaat en 1.90 meter, bi en blond, tûk en handich, belutsen en belêzen en noch folle mear. Reagearje hjoed noch op dizze blog.’

‘Wat moat ik hjirmei, Lea?’
‘Wat fynst der fan? Ik ha der in hiele dei oer dien, dus sis net dat it neat is.’
‘Wêrom der net by setten datst yn de útferkeap leist en dat der gjin garânsje mear op sit?’
‘Net sa bretaal, hè. Ik bin dea-serieus.’
‘Ja famke, dat wit ik! Hoe faak hasto ús wol net ferteld fan dyn aventoeren op relaasjesites. Mar dizze healwize advertinsje?’
‘Healwiis? Healwiis? Dizze is oars as oars en stekt fier boppe it meanfjild út. It is krekt sa’t ik bin. Wat my yn ’e kop komt, komt my út ’e bek. En do skriuwst dochs in blog yn it Frysk? Moatst dit op dyn blog sette. Dan bin ik der yn alle gefallen wis fan dat in Fries dit lêst. Ik wol gjin Brabanners mear of slûgerts út Utert. Ik wol ferdomme in Fries dêr’t ik gewoan yn myn eigen taal mei neuke kin.’
‘No, sa kin it wol wer, net? Bist sa wanhopich?’
‘Ik wanhopich? Wêr hellest dat no wer wei?’
‘Bist 44, of net dan?’
’47. Mar ik fiel my heechút 44.’
‘Krekt. En mei in ûntsachlik grut ferlet oan in bestindige relaasje. Dat witte wy fan de fytsklup allegearre. Hoe kinne wy dat nét witte. Witsto oars hoefolle minsken myn blog lêze? Noch gjin twa deis.’
‘Ja, mar dat binne dan wol hiel keunstsinnige minsken, lju fan myn slach en fan myn jierren. Krekt de goede doelgroep, marketing-technysk besjoen.’
‘Dat falt dy dan smoarch ôf, want ien fan dy twa dat bin iksels. Of in kunde of ien myn broers. En dêr moasto fier fan bliuwe, hast dat begrepen? Mar wêrom setst dyn treflike advertinsje net yn De Moanne? Hiel keunstsinnige tipen en dat hat folle mear lêzers as ik. Mei ik hoopje.’
‘Dat sil hartstikke djoer wêze en by dy kin ik it foar noppes pleatse, of net dan?’
‘Gjin advertinsjes op myn blog, Lea.’
‘Dan makkest der mar in ferhaaltsje fan. Dêrom hast dochs dy blog? “Om meters te meitsjen mei it skriuwen en te eksperimintearjen mei foarm en ynhâld”. Dyn eigen wurden.’
‘Ha ík dat tsjin dy sein?’
‘Tsjin ús allegearre, hjir yn de kroech nei it fytsen. En net ien kear, wol tsien kear. Is it net sa, jonges? Sjochst wol? En do hast it oer myn deiliks eameljen mei dy mantsjes fan my!’
‘Lea, kinst net folle better by ien fan de elf fonteinen stean gean? Dêr komme in protte minsken op ôf. In hiel soad spuiters! Dat soe marketing-technysk besjoen foar dy hiel wat better wêze. Myn broer yn de belettering sil fêst wol foar in skaplik priiske sa’n sandwichboerd mei dyn needgjalp meitsje wolle.’
‘A: ha ik in fergunning foar nedich, B: dat kost my wer klauwen fol jild, C: sa soe ik ûnderdiel wêze fan dat LFKH en D: ik bin yn natuera LGBT. Ah ju, doch net sa strontferfelend, set it gewoan op dyn blog!’
‘Lea, wy sille moarn trije wike op fakânsje en dan wol ik eefkes hielendal neat mei skriuwen te meitsjen ha.’
‘Set it der dan hjoed noch op en dan sille wy de takommende trije wike wol sjen hoe’t it fierder giet. De minsken kinne dochs reagearje yn it rûntsje ûnder de datum?’

Yn it ljocht fan dyn dea

Hielke, foar dyn hûndertste stjerdei woe ik noch ien kear werom. Ien lêste kear, want do en dyn oarloch moatte my net folle langer noch sa oer it mêd komme.

It is sawat in heal jier lyn dat ik dyn grêf poer tafallich seach, hjir foaroan op it Amerikaansk militêr tsjerkhôf yn Bony, Noard-Frankryk: Hielke Hylkema, 3 juny 1918. De namme, dat die it. Ik ha war dien om wat oer dy te witten te kommen, mar folle hat dat net opsmiten. Berne yn Idaard om 1899 hinne en sneuvele by Cantigny, hjir in tachtich kilometer nei it súdwesten op. Krekt as Idaard mei it kreaze tsjerkje leit Cantigny mei syn neonkroechje der tsjintwurdich stil en freedsum by. Ik ha der juster west: in buorskip fan neat, op in hichte fan neat. Mar wol trije tinkstiennen, hè. De ymposantste foar de generaals, de lytste foar it fuotfolk en de meast fersutere foar de sneuvele Frânsen fan it doarp. Mei de ûnûntkombere teksten: Semper Paratus op de beide fan dyn kompanjy, Pour la Gloire de la Patrie op dy fan de Frânsen. Wat in waansin.

Ik mei dan net folle mear witte oer dy, Hielke, mar troch dy bin ik wol wat wizer wurden. Sa learde ik wat oer de bestimming en betsjutting fan rituelen. Nim no dit hantsjefol ierde, meinommen út Idaard, dat my te dwaan stiet om hjir hjoed út te struien. Op himsels in hanneling fan neat, mar it jout stal oan eat dat ik mar slim ûnder wurden bringe kin.
Sa learde ik wat oer de masjinaasjes fan de polityk, de koartsichtichheid en de ynkompetinsje fan ofsieren en de minachting foar it yndividu.
Sa learde ik de besieling fan muzyk kennen. It War Requiem fan Benjamin Britten, dat my alle kearen wer oangrypt.
Sa learde ik de war poets kennen. Wilfred Owen, Anthem for Doomed Youth:
What passing-bells for these who die as cattle?
Only the monstrous anger of the guns.
Only the stuttering rifles’ rapid rattle
Can patter out their hasty orisons.

Ik seach oare tsjerkhôven hjir yn de omkriten en yn België. Ik learde oer al jimme ferskrikkingen, de waansin fan kriich, ik ûnderfûn de net te beneamen ûnsachlikheid fan dit alles. Wat in propke is in minsk as er foar it ûnbeneambere stiet.
Sa tocht ik sels in amerij de tsjustere machten fan God te fielen.
Sa learde ik wat oer de betreklikens fan myn oertsjûgingen.
Sa seach ik yn it ljocht fan dyn dea, Hielke, it skaad fan myn libben.

Do leist hjir noch wol eefkes. Mei dyn grêf op dit earefjild hasto in werklikheid dat dan wol net ivich wêze sil mar dochs bestindiger is as dy fan de measte deaden. It is mooglik dat oer in hûndert jier wer immen út Fryslân poer tafallich dyn namme hjir lêst en him ôffreget wa dy Hielke Hylkema wie en hoe it komt dat er hjir leit. Wa dy Hielke Hylkema wêze kind hie as er hûndert jier letter yn Idaard berne wie. Soldaat yn Mali bygelyks.

(Sjoch mooglik ek: De Grutte Oarloch en soldaat Hielke Hylkema, op dizze blog, dd 12 jannewaris 2018)

Ballade fan in Fryske fioelspiler

Foar Fried van Swieten fan Aldskoat
is muzyk in djoerabel avontoer.
As fioelist fan it klassike soart
spilet er fusion mei fûle passyfjoer.

Benammen Bach mei Gershwin
bringt Fried mei bûtenfryske swing.
Wrâldferneamd en mear as dat
as er spilet tusken Riis en Moddergat.

Dy Fried van Swieten fan Aldskoat
woe graach nei it Festifal fan ‘t Wâld
om te spyljen foar syn sulverfloat
en te spyljen ek út selsbehâld.

Mar it Wâldster machtregear
fan it artistyk muzykbehear
hat leaver Laverman of Kennedy,
want Kulturele Minsken kenne dy.

Foar Fried van Swieten fan Aldskoat,
krekt sa goed en net sa retedjoer,
krekt sa goed en hast in doarpsgenoat,
bliuwt fertsjinjen gâns in poepetoer.

Nei ’t konsert fan Nigel yn de Overtún
gjalpet Fried foar it Fryske folkstribún
‘BIS!’, en dat wie in boppe-bêste noat
fan Fried van Swieten fan Aldskoat.

Boadskipje mei Epictetus

‘Wat in freeslik lijen, de Jumbo op Peaskemoandei. Ik sil it dy fertelle: de auto koe ik al net kwyt, der wiene hast gjin karkes, en scanners noch minder, ik moast slalomje om alle grouwe minsken en eamelkonten fan bern hinne, foar de scankassa moast ik wol trije minuten wachtsje en by de ûnûntkombere stekproef die ek noch ris bliken, mei fjouwer wachtsjenden achter my, dat ik ien fan de bettere flessen reade wyn net scanne hie. Skjin ferjitten, fansels.

Doe’t ik thús kaam hie de frou myn min sin fuortdaliks yn ’e rekken, dat dy leave hat foar my de boadskippen oan de kant dien en tee setten, wylst ik langút op de bank, ûnder it kankerjen troch en folslein weromlutsen yn it segryn fan myn frustraasjes, yn de VPRO-Gids blêde om úteinlik op side 38 in advertinsje tsjin te kommen fan de ISVW, de Ynternasjonale Skoalle foar Wiisbegearte yn Leusden. Nêst in kollum fan A.L. Snijders oer it sjen nei it wrotten fan bargen as libbensferfolling lies ik fan in kursus oer Epictetus en de keunst fan it stoïsynsk wêzen.

Dy Epictetus, moatst witte, wie in Romeinske filosoof fan om en by 100 nei Kristus hinne. “De stoïsynske filosofy jout de mooglikheid om mear te genietsjen, om dy rêstich, gelokkich en frij te fielen.” Hoe is it mooglik, net? Hjir hie ik, du moment suprême, foar mar 769 Euro ynklusyf lesboek, in útwei foar myn segrinich bestean. Sokssawat is gjin tafal, dat is lotbeskikking, al sis ik it sels. En de frou ek bliid.

Ik nei dy kursus en sa waard ik in stoïsyn yn wêzen. Ik sil it dy útlizze, mar dan moatst wol eefkes de kop derby hâlde. Moatst sa tinke, it tinken bepaalt de emoasje, net oarsom. Dêr begjint it mei. Der binne hieltyd omstannichheden dêr’st neat oan dwaan kinst, wêr’st gjin ynfloed op hast. Israel en de Palestynen. De polityk yn De Haach. It minne waar. De drokte yn de winkel. It is de drokte net, och heden nee, it is it myn drokmeitsjen oer dy drokte. Snapst? Al dy minsken yn de Jumbo, dat is in feit, in gegeven, dat is sa as it is. It giet der om wat ik der fan tink, hoe’t ik der mei omgean. Dat bepaalt hoe’t ik my fiel. Want dat kin ik wol regelje: hoe’t ik it belibje wol. Ik ha op dy kursus leard om te stopjen mei it yn noed sitten oer saken dêr’t ik gjin ynfloed op ha. Ik moat net wolle, en net begeare wat bûten myn macht leit. Dat is neffens Epictetus de iennige wei nei gelok. Moai net? En logysk, dochs?

No ha ik fan Peaske oant Pinkster boadskippe mei Epictetus en ik moat dy sizze dat it in stik better gie. Ik ergere my folle minder, ik seach hoe moai de blomkoal der by lei en hoe ferrekte djoer alles is. En dêr kin ik dus neat oan dwaan, dat ik betelje gewoan. En dochs hè, ik mocht dan wat rêstiger en wat frijer nei myn omjouwing ta wurden wêze, mar, frege ik my ôf, wie ik eksistensjeel no werklik gelokkiger, genoat ik no echt safolle mear?

Ik hie it dêr ferline wike mei de frou oer. Bytiden prate wy wol ris mei-inoar. “Do sitst net yn de flow,” sei se, “do beredenearrest alles noch tefolle. Moast alle bykommende saken folle mear loslitte en hielendal opgean yn de aksje sels fan it boadskipjen. As dat echt mei hiel dyn lichem en siele dochst, dan soest samar yn in flow komme kinne.” Se hat yn it ûnderwiis sitten, dan witst it wol: alles trije kear útlizze en altiten lear- en kearndoelen foar oaren ûntwikkelje. Eefkes letter kaam se mei it boek fan de psycholooch dy’t dat hiele flowwêzen op de kaart setten hat. De kop der wer eefkes by, dat is in keardel mei de namme fan Mihaly Csikszentmihalyi. Stjerrende wier. Mar in boek, jonge! Ik ha it op myn jongeskeamer yn ien kear útlêzen. Machtich! De psychology fan de optimale ûnderfining, kin it noch moaier?

Dat de lêste tiid ha ik, nêst Epictetus, ek boadskippe mei Csikszentmihalyi. In aardichheid! Ik nim alle tiid yn de winkel, praat mei klanten, grapke hjir, grapke dêr, ken alle meiwurkers. It giet dat it slydjaget. Yn no time ha ik myn karke fol. Mar it moaiste is dat se by my gjin stekproef mear dogge by de kassa. Ik ha de kursus der al wer út.’