De yllúzje fan in mooglikheid

‘Wat moat dít no wer foarstelle, Lieuwe? It liket wol op in freeslik faginaal flomke dat it útraast fan de pine. En dy kop der neist, dat kin in bern wol tekene ha. Wat binne dit foar keunsten om my hjir hinne te fieren, dit is sûnde fan dyn jild en myn tiid. Ik ha it allegearre al besjoen. Kom op, nei de kantine foar in pilske.’
De jongfeint mei it learen jaske en merakelse blinkende kettingen om de polzen kin it net hielendal fine op de oersjoch útstalling fan keunstners fan de Frije Akademy yn Museum Belvédère.

De âldere man njonken him sjocht syn maat lilk oan. ‘Nee, do bliuwst hjir by my! Ik ha dy noch sa sein, geduld! Al is it ek noch sa, moast geduld en begryp opbringe, omtinken jaan. Nim dit houtreliëf fan Fleurie, sjoch dan ris wat in spanning der sit tusken dy skreau en it antlit fan dizze man. Dat wurdt as it ware fersterke troch it lytse kopke hjir rjochts wat dúdlik it skaad is fan dy gruttere holle dêr links. Piter, net fuortrinne! Sjoch dan. Sjoch dan hoe de kweageasten, de ûnmacht, de frustraasje hjir fan it hout spat! Fernimst dan net hoe’t it donker fjouwerkantsje links boppe as in swart gat dy beide persoanen yn alle iensumheid… Piter! Piter?’

Ik ha yn alle earlikens ek mear nocht oan de besikers as oan de krekt iepene útstalling oer it feroarjend keunstnerskip yn Fryslân oan it ein fan de tweintichste iuw. Ik dangelje dochs de hiele seal efkes troch, de eagen lit ik op syn heechst twa tellen oer elk keunststik gean. Dizze keunstners hawwe dagen, wiken de neilen fan de fingerseinen skrept om besieling mei hiel it hawwen en hâlden út te byldzjen, mar foar wa of foar wat? Poer allinne foar harren sels, net om stank foar tank te krijen fan sokke kloatsekken as Piter en ik. Mar ik ha maklik praten, ik rin hjir yn de skjinte en net yn de smoargens.

Hielendal efteryn, by de rjochter hoeke fan de seal, bliuw ik as út it lead slein stean. In abstrakt skilderij fan sa’n oardel meter breed en in lytse meter heech, ien, twa, trije… tsien horizontale blauwige banen yn de breedte. Ut in boppe-oansicht soe it in swimbad wêze kinne mei trije, fjouwer swimmers dy’t, foar it grutste part ûnder wetter, nei rjochts swimme. Rjochts boppe giele en readgiele strepen, as skynde der in ûndergeande sinne op it wetter. Lange útstrutsen klodden ljochtblauwe ferve foar it wetter, tsjokke klodden wyt-blauw foar it skom om de ûnsichtbere hollen en earmen en skonken. Ik bin grepen troch de suggestje fan beweging, fan ritme, fan fear en faasje en de yllúzje fan mooglik minsklike foarmen.

Ik sykje in bank tichtste by it skilderij en fiif minuten lang lit ik de kleuren, de weagen en de siel fan it skilderij yn my opwâlje. Ik bin ferbjustere, noch nea wie ik sa djip ûnder de yndruk fan keunst. In pear kear rin ik op it skilderij ta en gean dan wer sitten. Ik bin der suver oars fan! Wat soe ik dìt graach yn myn besit ha wolle, út klearebare begearigens, út eachweid, gewoanwei om te hawwen. Oare besikers rinne deun foar my lâns, sjogge it keunstwurk amper twa tellen hingjen. Hoe kin it dochs dat dy minsken dit wûnder foar myn eagen net gewaarwurde?

As ik it hiele belibjen genôch opsûge ha, notearje ik de namme fan de keunstner, Koen Meskers, en kin ik wat bekomme fan alle fjoer en flam mei in strak shot wisky yn it restaurant. Lieuwe siet der yn in tydskrift te blêdzjen, in healfol kopke kofje foar him op tafel en in lege stoel nêst him.
‘Mei ik hjir by jo oanskowe?’ Efter Lieuwe binne wol wat tafeltsjes frij mar dêr sit net safolle praat oan. ‘As ik freegje mei, wêr is jo jongfreon bleaun, dy man dy’t sa oanstutsen wie oer dizze tentoanstelling?’
‘Piter? Piter is al in skoftke nei efteren ta, ik tink dat er op it húske in lyntsje lûkt. It is in bêste jongen, sa no en dan, mar it sil no wol út wêze tusken ús.’ Lieuwe sjocht my hommels oan. ‘Jo witte wol hoe’t dat giet, tink, sa’n knaap, och sa’n knaap? Foar in pear sinten hast in amerij wat wille, tinkst myn libben en myn leafdes, och dat akkordearret noch wol, mar dan, of is it ek noch sa, docht wer bliken dat alles in hallusinaasje is, de hiele klearebinde.’
‘Ja, wat liket it libben dan op keunst net, yllúzjes fan opkomst en delgong. Ik bin it mei jo iens. Ik hearre niis dat jo o sa entûsjast wie oer dat iene houtreliëfke fan Fleurie Hoogeveen. Ik tocht, hjir praat in kenner, in ekspert!’
‘Ah nee ju, ik snap der de ballen net fan en fan dat keunstwurkje al hielendal net. Nee, fan Piter moat ik faak harkje nei rap en oare pineholle muzyk en of is it ek noch sa, ik krij der skele migrêne fan. Dat ik tocht ik nim dy mei, heite, nei wat fan hjoed-de-dei is en dan kinst tsjintwurdich net om dit museum hinne, of is it ek noch sa. Berneftich fansels, kabaratesk en sonneveldsk fansels, mar mei ik ek ris tarre op in goede grap? Ik kom hjir ien kear yn de moanne, hjir yn it Belvédère, en dan moat ik hieltyd efkes Jan Mankes syn beestkes opsykje. Kenne jo dy portretsjes? De sêftens, de leafde dy’t der út sprekt, man, dat is wol sa ynbannich. Ik kin my dêr alhiel by deljaan, of is it ek noch sa.’

‘No, dy kant fan it museum moat ik noch dwaan, mar ik hie earst ferlet fan in wisky.’
‘Ik sil se jo sjen litte, dy geitsjes, de puttertsjes, de lysters en de stikelbarchjes.’
‘En Piter?’
‘Piter? Piter is daliks sa high, dy fûgel fleant fansels op Ljouwert ta, of is it ek noch sa.’

De fêste kolleksje fan it museum is in iepenbiering foar my, mar Lieuwe nimt my fuortendaliks mei nei de romte mei Mankes syn skilderijtsjes. Fan al it prachtichs wat dêr te sjen is, treffe my de lânskippen it meast en dat fertel ik Lieuwe.
‘Dy binne my wat te ferstille, te grizich en te hjerstich en dan hast it moaiste noch net iens sjoen. Dat is it wurkje De Wâldsterwei, mar dêrfoar moatst hielendal nei Arnhim. Of hjir de doar út nei bûten ta, fansels, hjir tusken BenedenKnipe en it Wâld. Ik sei tsjin Thom, dat is Thom Mercuur, de oprjochter fan al dizze moaiïchheid, ik ken him him tige goed, ik sei Thom, Thom sis ik, dit museum is neat wurdich sûnder dat wurkje wat jinsen yn Arnhim hinget, of is it ek noch sa. Do keapest dat en oars wol ik it fannacht wol eefkes foar dy stelle, mar dat wurkje moat perfoarst hjir hinne komme. Nee Lieuwe, seit Thom, dat hinget dêr en dat hinget dêr wol goed. De wearde fan keunst leit yn wat wy sykje yn ús sels. En no is Thom stoarn, al is it ek noch sa. Wêrom stjerre sokke minsken?’

Skriuwersprakkesaasjes

Ik hie folle earder mei skriuwen begjinne moatten. De frou wit krekt wer’t se oan ta is as ik nei in krimineel lang ûntsteanskiednis op in bepaald stuit fersuchtsje dat ik wol sa’n bytsje alles sein ha wat ik sizze wol yn in artikel of ferhaaltsje. Want dan begjint it pas. Dan sjocht se my noch in tiidlang skreppen, skrassen, stinnen, printsjen en noch ris printsjen, want om it goed te hifkjen moat ik myn skriuwsels swart op wyt ha. Eins moat ik bekenne dat ik mear wille belibje oan it bewurkjen, potskuorjen en redigearjen fan teksten as oan skriuwerij dat creatio ex nihilo op in aaklik leech skerm komme moat.

Ik nim sels myn skriuwen aardich serieus, foar wat it wurdich is. As ‘skriuwer’ fiel ik út in loftich (‘elitêr’, sizze guon tsjintwurdich) better witten in bepaald soarte fan ferantwurding om it moaie en it spesjale fan ús taal, yn Fedde Schurer syn wurden, op te heinen en troch te jaan. Taal moat fêstlein én útlein wurde. It fêstlizzen sit him yn leksikonnen en wurdboeken, it útlizzen moatte skriuwers dwaan. Want as in skriuwer dat net docht, wa dan wol? Op strjitte yn it Hearrenfean fan myn âlden kaam ik it Frysk de lêste jierren amper mear tsjin. Dat, wat bin ik wiis mei wurdboeken. Sûnder myn wurdboeken bin ik neat as skriuwer. Neat.

Wêr’t ik dus oer ha wol binne de beide berjochtsjes dizze wike fan de Fryske Akademy. It earste is dat se dêr dwaande binne mei it nije Wurdboek fan de Fryske Taal. It sil, sa’t de Akademy bliken docht, mear as twa kear safolle wurden en betsjuttingen befetsje as it âlde út 1985 en boppedat komt it fergees online. Dat kostet de belestingbeteller dan wol in lytse oardel miljoen, mar nea earder is safolle jild better bestege.

It twadde berjocht kaam earjuster ta my troch it romroft deiblêd It Nijs: der soe mear ûndersyk komme moatte nei de net-Fryske tongslaggen yn Fryslân, wêrûnder it ‘Stedsfrysk’ fan It Hearrenfean. Eric Hoekstra-en-dy hawwe nei myn oardiel in prachtrapport ôflevere oer de posysje en it funksjonearjen fan ‘kontaktfariëteiten’ Nederlânsk-Frysk yn Fryslân. Lêze dy hannel,  HJIR

Ik ha it hakmak fan ús buorlju op It Fean yn alle jierren dat ik dêr wenne nea as Stedsfrysk beskôge. Gjin Frysk en gjin Nederlânsk, yn myn earen wie it fan alles neat, sterker noch, ik seach der wat op del. Mea culpa! It is dus in kontaktfariëteit fan in taal en ynienen sjoch ik myn buorlju yn in geunstiger deiljocht. Hoe’t se praten hat dus in namme en dêrmei in betsjutting, hat in identiteit en dêrmei rjochtfeardigens, it bestiet en is sinfol. Ynienen wol ik yn alle earnst mear witte oer stimhawwende plofklanken, genasalisearde wurdlûden, syllabyske meartalsútgongen en streektaalatlassen, dêr’t ik as Fries om útens it bestean net iens fan wist.

Hie ik net skreaun, ik soe sokke berjochten nea ûnder eagen krigen hawe. Hie ik net skreaun, myn wrâldsje soe folle lytser en flink wat swart-witer wêze. Sa smyt dat skriuwen, hoe bras, bryk en brek ek, my algeduerigen wat nijs op.

Flechtsje kin net mear

Simen smyt in kleurige brosjuere mei in eksoatysk palmenstrân op tafel.  ‘Fakânsjeplannen?’ freget Auke, dy’t sels alle jierren twa, trije kear nei Iran op fakânsje giet en dêr mar net genôch fan krije kin. ‘Ferhuzingsplannen.’ seit Simen. ‘De frou en ik, wy hawwe der genôch fan. Wy sille mei de poppe foar har takomst om utens, wy naaie derút, toedeloe en hatsjikidee. Dit lân is ús te lyts, te djoer, te bekrompen en sa stadichoan fierstente gefaarlik.’

‘Gefaarlik?’ ‘Djoer?’ ‘Bekrompen?’ Lea, Auke en ik reagearje tagelyk mar ferskillend en dat sil bêst wat sizze oer hoe ûnderskieden elk fan ús yn it libben stiet. ‘Hartstikke gefaarlik en dat makket it krekt sa djoer.’ Otto sjocht ús striidfeardich oan. ‘Hawwe jim dat dan net meikrigen? Dat hûzen fersakje, dat it lân útdrûget, dat de see meters omheech komt, dat it al tweintich graden yn febrewaris is, febrewaris nota bene! De tsien ferskillende belestingen kin ik by inoar opteld al lang net mear betelje en de soarchfersekering noch minder wylst de hier krekt wer omheech gong is en myn suterich leantsje hieltyd fierder ûnder de streep bliuwt. En dan kin ik jimme ek noch ferhelje dat se by de buorlju fannacht ynbrutsen hawwe en minstens fiif mobyltsjes, trije I-pads en dy prachtige yllustrearre Kamasûtra stellen hawwe dy’t ik ferline wike noch liene mocht. Ik ha hjir wol sa skjin myn nocht fan! It hinget my ta de strôt út. Wy wolle hjir wei!’

‘Wêr silst hinne?’ Ik pak de brosjuere op fan de tafel. ’Salomonseilannen?’ ‘Ja, safier mooglik fuort.’ ‘Wat seidest niis oer hege seeën, Simen? Hoefolle meters?’ Harry de ICT-er is by ús de man fan de feiten. ‘Witst dat de Salomonseilannen heul leechlizzende atollen binne dy’t meikoarten as earste fersûpe sille? As se dat no al net binne?’ ‘No ja, dan wurdt it Fidzjy, of better noch Nij Seelân. Dêr wenje in protte Friezen, binne wy sa ynboargere, fluitsje fan in sint.’

‘Ik tocht it net,’ seit Lea. ‘Myn omke wennet dêr en hy is no noch oan it púnromjen fan de ierdbeving fan trije jier lyn. It giet dêr om de dea, net dêrhinne! As ik dy wie, soe ik earder nei Hawaï gean, dêr drage froulju hoelahoep-rokjes fan gers en tokkelje se op de moaiste gitaren en faaks komst dêr Obama tsjin wylst er tusken syn rike freontsjes it driuwend hâldt op in luchtmatras mei syn safolste cocktail ûnder hannen.’ ‘Nee, do komst nevernea dat lân yn,’ mient Harry. ‘Der stiet in muorre omhinne sa heech as de Vesuvius.’ ‘No ja, dan wurdt it Meksiko. Dêr sille wy it ek wol rêde kinne. Grut lân, moai waar, romte by de rûs en myn kursus Spaansk giet muymuy lubricado.’

‘Hoho, wachtsje eefkes,’ sis ik, ‘in Amerikaanske freon wennet dêr winters in pear moanne en hy is er as gringo syn libben net feilich mear. Ast it oer gefaarlik hast, dat lân is pas gefaarlik. De drugs en de deaden lizze dêr om sa te sizzen moarns foar de doar opsteapele.’ Ik sjoch de oaren oan. ‘Moatst it yn Europa sykje, yn de EU benammen en dan foaral yn it westen. Poalen en Hongarije soe ik links lizze litte, as ik dy wie.’

Dat is Harry mei my iens. ‘De Harz yn Dútslân, goedkeape hûzen, bêst bier, lege hypoteken.’ ‘Neenee, net dwaan!’ Jouke komt achter de bar wei en pleatst it drinken op tafel dat wy yn de konsternaasje hielendal ferjitten wiene. ‘Net dwaan, Simen, net dwaan! It Nazibegryp yn it easten fan Dútslân is noch allemachtich lebendich, se snije dy foar’t it wist sa in hakekrús yn de nekke. En dan blêre se dy dêrby tagelyk it Horst Wessel Lied yn de earen. Die Fahne Hoch, die Reihen fest!’

‘Skandinaavje!’ Lea hat dêr fan ’e oan it simmer fytsen west. ‘Dy lannen binne oer alle boegen better as Nederlân: folle minder korrupsje om’t se betûfte en deeglike politisy hawwe en in stabyl regear dat út koelantens de talen koöperatyf stipet sa’t dêr nóch bettere dichters binne as by ús. En alles wurdt oersetten, werklik alles!’ ‘Witst hoefolle dat kostje moat?’ Harry wer. ‘Dy fiif sosjale paradyskes dêr hawwe priiskaartsjes, jonge, dêrby ferlike is ús belestingjild in foaitsje, spyljild!’

‘By ús yn de Fryske FrijSteat Appelskea,’ seit Jouke en hy jit nochris yn, ‘by ús om de Keale Dunen hinne leit it sânlân heech, de weagjende see sil der noait oan ta komme en de hûzen sille fan dyn libbensdagen dêr nea fersakje. By ús yn de Keale Dunen bloeie op lêst fan Ryksbettersteat de blommen de roggebreabeammen yn, is de mienskip read en waarm en sosjaal want by ús yn Appelskea is nammentlik hûndert jier lyn de revolúsje al begûn. Boppedat lizze by ús de foartunen sûnder stoflike omskotten der oanklaud by, groeit yn de achtertunen de griente de kassen út en leit de wenning fan ús mem mei op alle doarren nije slotten útnûgjend op dy te wachtsjen. Wennest by ús gaadlik en fredich yn it geografysk midden fan de nije provinsje BoppeSwol, kinst oeral komme mar hoechst nearne hinne en do praatst ús taal, of net dan? Ast wolst helpst my mar wat yn de saak, dan kearsto dy moarns mei de lytse noch mar ris om. Kom yn alle bestindigens mar moai by ús te wenjen, oare kant de strjitte nêst de Keale Dunen.’

Simen pakt de brosjuere út myn hannen en sjocht nochris nei de idylle fan it fiere palmenstrân. ‘Ja,’ seit er en drinkt it glês yn ien kear leech.

alzheimer algoritme

ik sjoch him net en hear him net. op flústerfuotten dwaalt er yn my om foar my út de trep op. boppe rôlet hy swier myn holle as in granaatapel oer de badkûperâne en oer de  fliertegels, om sa myn pitsjes fan it ferstân los te weakjen. ik sykje it wêzen fan dyn bestean, seit er, ik leavje dy en ik fret dy op. Wat oerbliuwt is inkeld de essinsje fan dyn libben. Mear as sykheljen hast mei de tiid net nedich.

Juster soarch oerlis foar J. Hy wennet allinnich yn in doarpke oare kant Drachten, wy binne de iennichst neiste famylje. Koartlyn krige hy te hearren dat er Alzheimer hat. Juster in soad ôfspraken makke. Sawat it heale doarp wie der. De iene buorman sil de administraasje dwaan, de oare de sinteraasje. De tredde de boadskippen en de fjirde sil húshimmelje. De fiifde, seisde en sânde sille geregeldwei efkes lânskomme foar in praatsje of in buorrel. De geriatryske ferpleechkundige fan de soarch dy’t ek yn it doarp wennet, hat de regy, tafeltsje-dekje is besteld, it alarmsysteem oanfrege, it bêd kin as it moat sa nei ûnder ta, alle wiken nije blommen op tafel en by moai waar moarns om tsienen hinne mei in buorman in kuierke troch de buorren. Wy hâlde him wol yn de gaten, hear. Wy binne in soarchsum doarp, dit dogge wy gewoan.

Ashiemstra, seit J. hy set my wol de foet yn de nekke net? mar brekke sil er my net. ast noch ien witst foar de fyts? sykje mar in keaper foar de auto, en nee, in nij mobyltsje wol ik net. dêr kin ik dochs net mei út de fuotten. as ik no mar op ’e tiid de papieren foar de belêsting binnen ha, foar ien april net? of is foar ien maaie, ik wit it sakrekt net mear. is dat no Ashiemstra wat my sa yn de wei sit?

Doe’t wy justerjûn thúskamen leine der nije berjochten út Amearika op my: freon D. is wer werom yn communicado modus. Ik ferhelje oer de krookjes en hoe’t snieklokjes yn it Frysk ek wol neakene earskes neamd wurde, oer ús kursus Spaansk en oer de alzheimerperikels yn de famylje. Fan ’e moarn docht bliken dat er my yn de nacht in lange mail stjoerd hat oer Artifical Intelligence en hoe’t de algoritmen fan tsjintwurdich o sa maklik ferriederlik nij proaza meitsje kin. Ik sil him daliks weromskriuwe. Dat wy dy Google algoritmes dan mar moai ynjektearje moatte mei it bloed fan Ashiemstra syn granaatapels.

Bleate Bertus

Op it krúspunt Lisse yn moat ik der om hinne ride en dêrom kin ik net om him hinne: it stânbyld dat yn de folksmûle Blote Bertus hjit. It is in brûnzen byld fan in bleate man dy’t him oprjochtet mei de earmen yn in ôfwarrende hâlding boppe de holle. ‘Met steun van de almachtige, 1940-1945’ stiet der skreaun. It byld moat ûnder mear symboal stean foar it nije Nederlân nei de ellinde fan de besettingsjierren. Alle kearen as wy de pakesizzers nei hûs ta bringe, lês ik Bertus syn ynskripsje en freegje ik my ôf wat ik hjir fan tinke moat.

It liket my as ûnleauwende ta dat de almachtige per definysje, sine qua non, oeral stipe oan jûn hat, dus ek oan de besetting en al it leed dat oer ús hinne lein hat. Om earst troch dy almachtige yn de penaarje te reitsjen en dêrnei dyselde almachtige tankber te priizgjen dat hy ús dêr wer moai fan ferlost hat, tsja, dat komt op my oer as op syn minst wat dûbeldhertich winkeljen. Mar goed, ik tink dat alle minsken frijwat iensidich yn harren argumintaasjes binne as it giet om it oantoanen fan eigen gelyk.

It leauwen yn in god is foar in grut part psychology, tink ik faak, mar dan is nei alle gedachten it nét leauwen yn in god fansels even safolle psychology. Ik stean my der nochal faak op foar dat ik net byleauwich bin, dat ik net meidoch oan sokke dwaasheden as in libben nei de dea, deselde ûnderbroek oandwaan foar elke wedstriid of te betinken wat ik wie yn in foarich libben. En dochs.

Ik ha in fassinaasje mei katedralen. En foaral mei kleasters. En boppe-al mei it libben fan muontsen. Libbe ik yn de midsiuwen mei alles wat ik op dit stuit bin en wit en wol en kin en belibbe ha, ik soe in muonts wêze. Jawis. Yn in ôfsletten mienskip, yn ferhâlding frij feilich en sa’t it liket oersichtlik, min of mear beskerme tsjin al tefolle kwea fan bûten, de rôvers de wolven de kriichsmannen de pest en de rest, ik soe ferduldich de rituele babbelegûchjes op har berin litte en de metten lauden primen tertsen fespers en seksten akseptearje foar wat se binne om dan dei yn dei út by it bytsje kearsljocht op kâlde hurde houten banken prékonsumptyf al myn sûnden, en benammen myn grut takomstich skuld, yn te damjen troch de moaiste manuskripten, de tsjokste aflaten, de langste testaminten en de âldste apokrive geskriften op gesach fan de baas letter foar letter sekuer en sa moai mooglik op te sieren en te fermannichfâldigjen.

Alles is psychology. Alles is werom te bringen ta wat wy as minsken betinke kinne. Dat hat altyd sa west en sa sil it hieltyd bliuwe. Dat is it moaie en tagelyk ek it benearjende: wy binne ús eigen god. Foar’t safier der in god is, dan hat elkenien in eigen god en alle goaden tegearre binne it mienskiplik gewisse. Dêr moatte en kinne wy it mei dwaan. Sa befetsje ik teminsten dizze wrâld mei Bleate Bertus. Op de krúspunten yn myn libben, mei de pakesizzers yn de Maxi-Cosi op de achterbank, stiet der in Bleate Bertus om my yn it sin te bringen wêr’t de wei nei lyts lok leit. Alles is psychology.

De raket yn it jiskefet

‘Wêr wiesto op sneon 29 oktober 1983?’ frege Rabber Roatsje my, doe’t er amper de winterjas ophongen hie.                                              

‘1983? Doe wenne ik yn Amearika.’                                                           

‘Dan wiesto de iennige Fries dy’t dy deis net oan it demonstrearjen wie tsjin de krúsraketten op it Maliefjild yn De Haach. Komitee Krúsraketten Nee, seit dy dat wat?’                                                   

‘Jawis wol. IKV, Sienie en Mient-Jan, ik ha der letter as PSP-stimmer wol wat fan meikrigen, ja.’        

‘En bist wat op de hichte fan de hjoeddeiske geopolitike ûntjouwingen?’

‘Man, op myn âlde dei bin ik stjerrende benaud dat ik it Breaking News misse sil. Ik iepenje de hiele dei troch nijs-apps, fan Teletekst en FoxNews oant en mei De Knilles Teleks en It Nijs. Gjin aksje yn de Benelúks of ik wit der alles fan.’

Rabber Roatsje hie ik yn tiden net mear sjoen mar juster stie er wer ris foar de doar. Rabber is in âld maat fan my, wy kenne inoar al fan de legere skoalle. Op de earste dei fan de earste klasse tocht er dat ‘ferdomme’ myn efternamme wie, mar nei’t ik myn twillingbroer op him ôfstjoerd hie waarden wy de bêste freonen en hat er as magiër my de hiele skoaltiid troch holpen om in eigen territoarium ôf te beakenjen.

‘No, ast sa op de hichte bist, dan witsto ek dat dyn grutte freon Trump it INF-ferdrach opsizze wol, omdat Ruslân wol deeglik ûnderwilens nije raketten ûntwerpt en ek dat Sina, dat bûten dit ferdrach falt, yn de lijte en dus yn alle frijheid ûnbehindere noch folle gefaarliker nukleêre krúsflechtwapens ûntwikkelt. Hjirneffens wiene dy krimmenele krúsraketten fan 1983 mar fjoerwurk foar âld en nij, boartersguod dus.’

‘Sil wol, asto it seist.’

‘Sil wol, sil wol? Do slûgert, foar de safolleste kear stiest wer ris foar de loaie lamliddigens fan bekrompen neo-liberale Gutbürgerlichkeit. Wolst fan alles witte, jawis, mar der wat mei dwaan, ho mar! Aksje man, aksje! Nim in foarbyld oan alle skoalbern dy’t fan ‘e wike skoaltsjeskûlje op it Maliefjild. Aansens, foar Petrus syn poarte, moast rekkenskip jaan. Net oer watsto ea sa goed trochtocht hast of sa ferrekte nommel fan doel wiest of oer dy twa keninginnekwartsjes dy’tst alle kearen troch de fingers yn de kollektebus fan dy kreaze buorfrou slûpe litst, mar watsto yn dyn suterich libben dei út dei yn no werklik fan belang dien hast.’

‘Ja, dominy.’

‘Dan ha ik ferlossing foar dy.’

Rabber Roatsje iepene syn tas en helle der in map út mei foto’s.

‘Kinst pre-postuum dyn ynaktiviteit foar dizze kear pro-aktivearje, want moatst witte, wy fan it Direktoraat-Generaal Beskerming Befolking fan it Ministearje fan Pakepong en Polderjen, Ofdieling Meisizzenskip en Duorsumens, ferwachtsje oer in jier of sa dat jimme slûgerts wekker wurde sille, oars soargje wy dêr wol foar, en dat jimme dan de oandrift fiele om op ’e nij massaal op it Maliefjild te protestearjen tsjin de raketten dy’t op ús o sa smûk en beskaafd Europa ôfsteld binne, lit se fan Ruslân komme, of lit se fan Sina wêze, Noard-Koreä of it Grutte Brekshitte Brittanje of foar myn part fan Trump, dy dei, ik wik it dy, dy iene dei silst dêr op it Maliefjild stean mei hûnderttûzen oare begiene boargers om te razen tsjin de raketten en de flagge op syn heechst te spikerjen foar en yn namme fan dyn sûkertútsjes fan pakesizzers. Mar hokker flagge?’

Rabber toande my seis ûntwerpen fan flaggen.

‘Kinst net langer beweare dat wy as oerheid net op fan alles tariede binne. Wy hawwe it nije jonkje fan de D’66 al sa fier dat er in miening hat. No meisto it sizze. Número uno is de gouwe-ouwe ban-de-bom flagge. Wat retro, mar dat is de âlderein fan hjoed-de-dei op it lêst ek. Número dos is in swarte deakop mei dêr ûnder krúslings twa raketten. Ek sa retro as de pest ast my fregest, mar dizze hat RaRa RasPoetin, ús Goatysk ôfdielingshaad it leafst. Fierders hawwe wy dizze noch, de troanje en it fingerke fan Einstein, mar it kin ek Erasmus wêze, mei de tekst I NEED YOU; de fjirde is in raket boppe in tsjerkhôf fan ûntwoartele grêven yn in tsjuster dystopysk lânskip. En wat fynst hjir fan, in leech klaslokaal op tongersdei mei learlingen dy’t stean te flagjen op, jawol, it Maliefjild en de tekst DE TAKOMST IS UZES, NO! En dan de lêste, in raket yn in jiskefet, mei in kaart fan de Europeeske Uny as eftergrûn en de tekst EUROPACE. Meist fan alles oer alle seis de ûntwerpen sizze, mar de lêste fyn ik sels fierwei de bêste.’

‘Krekt.’

‘Dan binne wy it wer iens. Hie ik al tocht. Hast noch in spatsje konjak foar dizze tsjinner fan it heurige en it fleurige? Ik moat op Dokkum oan om Willem fan de Flaggesintrale in moaie mega-oarder oan it gat te smarren. Hawwe sy dêr yn dy kontreien kommen tiid einliks wer ris wat jild yn de bûse en ûnderwylst lit It Regear moai de hiele mienskip yn de drege tiden dy’t boppe ús hingje de flagge wapperje foar de EU. Wy fan de befolkingsbeskerming hawwe graach foar it Gesundes Volksempfinden yn Nederlân in bang meitsjende potinte fijân mei in mânske rocket yn syn pocket.’

Dit lân is ús lân (nei Woody Guthrie: This Land is your Land)

Dit lân is ús lân, dit lân is Fryslân
Fan Keale Dunen oant it Skylger eilân
Fan de griene wâlden oant de wide greiden
Dit lân leit klear foar my en foar dy

By it kuierjen seach ik in boerd stean
En op it boerd stie: ‘tagong ferbean’
Mar ommekant stie hielendal neat
Dy kant leit klear foar dy en foar my

Dit lân is ús lân, dit lân is Fryslân
Fan Keale Dunen oant it Skylger eilân
Fan de griene wâlden oant de wide greiden
Dit lân leit klear foar dy en foar my

Yn de skurte fan de tsjerke seach ik de bern
Yn hope wachtsjen, ik haw heit en mem
Bang freegjen heard en ik frege
Leit dit lân net klear foar dy en foar my?

O ik moast rinne myriaden paden
Want om my hinne swiere skamteskaden
mar sjoch dêr in skiere tsjerketoer
Dit lân leit klear foar my en foar dy

Dit lân is ús lân, dit lân is Fryslân
Fan Keale Dunen oant it Skylger eilân
Fan de griene wâlden oant de wide greiden
Dit lân leit klear foar my en foar dy

Gjin libbene siel hâldt ea my tsjin
As ik op frijheid myn takomst ynrin
Gjin libbene siel stjoert my hjir wei
Dit lân leit klear foar my en foar dy

As wy sitte te jûnjen yn frede doarmje
As de sinne skûlet en wy yn bede swaarmje
Wat in frijheidslibben yn barre tiden
Dit lân leit klear foar dy en foar my

Dit lân is ús lân, dit lân is Fryslân
Fan Keale Dunen oant it Skylger eilân
Fan de griene wâlden oant de wide greiden
Dit lân leit klear foar my en foar dy!

Fan de griene wâlden oant de wide greiden
Dit lân leit klear foar dy en foar my
Dit lân leit klear foar my en foar dy!

It dilemma fan Djip fan Binnen

Djip is der foarwei. Wêr stiet er tsjintwurdich yn dizze wrâld en wêrom wit er dat net sa krekt mear? Yn it ferline rûn er gewoan achter de Zeitgeist oan, wat dat ek mar wêze koe. As jongfeint stie er links yn de polityk, letter skode er stadichoan nei it midden ta om jierren en jierren by D’66 op de skoat te sitten. Want komme yn in demokrasy úteinlik net de bêste, de iennichst mooglike oplossingen út it midden wei?

Mar dizze wrâld is Djip syn wrâld net mear. It wurdt, fynt er, geandewei in nuver rommeltsje. De ferwurvenheden fan de jierren sechstich en santich binne fuortspiele. Om mar wat te sizzen: syn bern hobbelje fan it iene tydlik kontrakt yn in twadde en hooplik noch in tredde, mar dêrnei kinne se ergens oars wer op ’e nij begjinne. Fakbûnen hawwe minder macht, wylst de grutste bedriuwen inkeld al troch harren ûnmisbere produkten in fierstente grutte finger yn de brij krije. Dan hast noch it miljeu fraachstik, it populisme, it opkommend faksisme, de al mar tanimmende kosten, de ferflakking, it egoïsme en it faaie swurd fan fake-news dat de maatskippij noch fierder útinoar slacht. En wat docht ús Djip fan Binnen? Djip dûkt de hiele dei achter syn mobyltsje wei en krimmenearret hoe slim it is.

Bûten heart er de driuwers op links, de ouwehoeren op rjochts, de miljeukritisy, de giele heskes, de âlderein, de skoallebern, de Brekshiteers, de dierenaktivisten, de Erdoganfanaten, de frije pershaters, de nepnijsbolsjewisten, de wenningleazen, de flechtlingen, de bettermienenden, de selsbegrutsjers, de kastijers en noch folle mear. Eltsenien hat ferdomme in miening, útsein dejinge dêr’t Djip him no krekt net mei assosjearje wol. Djip fan Binnen sit thús en fersûpt yn syn dilemma.

Djip fan Binnen eamelet wat en tinkt it sil myn tiid wol duorje. Hat er net doetiids dêr yn De Haach heech op de barrikaden stien, fjirtich jier lyn? Hat er net eigenmachtich de ME dy iene kear yn Amsterdam rjocht yn it gesicht flibere? Hat er net syn eigen nederwyt ferbout en hat er net in kear frije seks hân? Djip fan Binnen tinkt, ik ha doe myn plicht dien, soargje jimme tsjintwurdich ferdomme sels mar om út de penaarje te kommen. Ik wol fannacht foar alve oere it bêd yn en lekker sliepe.

Apres moi le déluge, jawis, mar hy fersûpt der no al yn. Sliepe kin er net. Hy soe eins wat dwaan moatte. Eins al. Hy ferskimmelet wat op dy smûke skoat fan D’66. Moat er no ek in giel heske oan of better in reade sjaal om de nekke? In hantekening foar Europa sette? Of moarn syn eigen stille tocht kuierje troch de dunen? Hy kin fansels ek syn blogje skriuwe.

De Damster Feart

De Damster Feart by Brugge

Wat kinst as kryst kado jaan oan in freon dy’t swier depressyf is en gjin kontakt mear mei de rest fan de wrâld ha wol? Utsein brieven en kaarten en sinjalen datst oan him tinkst en hoe dan ek kontakt hâlde wolst, like my yn novimber ferline jier boppesteande poster wol wat.

Twa jier lyn riden hy en ik nammentlik tegearre boppe Brugge rjochting Sieusk-Flaanderen mei oan alle kanten rjochte rigels beammen dêr’t er o sa graach foto’s fan meitsje woe. Wat fûn er dy beammerigen moai en wat wie dat yn syn eagen typysk ‘lowcountry’. ‘Manmade structural beauty’, sei er en hy neamde Mondriaan en hie it oer Van Gogh en seach yn de wolken boppe al dat moais it wurk fan Vermeer en fan Jan Steen.

De foto/poster, fan it paad lâns de Damster Feart (©Murdo Macleod, mear ynfo), ha ik op 30 novimber besteld op it webstee fan The Guardian, mar mei de krystdagen hiene se op it adres yn New York noch neat krigen. Doe bin ik begûn te mailen en te beljen. Om in lang ferhaal koart te meitsjen, oan de iene kant jouwe de Ingelsken inoar de skuld. The Guardian mailde my dat se de poster fuortdaliks op de post dien hawwe, it bedriuw dat de sinding regele hat sei my dat The Guardian pas begjin jannewaris by har de poster besteld hat en dat se it pakketsje op fjouwer jannewaris fuortstjoerd hawwe.

The Guardian, 16 jan. 2019 18:38: I’m extremely sorry for the delays you’ve experienced with this matter. I have tracked your parcel and it now shows as in-transit with the American authorities, seems it was held up in customs for some time, we sent this out in early December and it’s hard to know what’s happened since that time during shipping.

Oan de oare kant binne ek de Amerikanen net folle better. Dêr is de oerheid foar in part yn it slot slein troch in megalomane miljonêr dy’t tinkt dat syn lân troch earmoedlijers bedrige wurdt en dêrom bûge of barste in muorre om it lân nedich fynt. It hat in hiele wike duorre foar’t de poster yn- en útklearre wie.

USPS: January 4, 2019, 8:49 pm Acceptance UNITED KINGDOM
USPS: January 7, 2019, 4:52 pm Inbound Into Customs
USPS: January 15, 2019, 9:16 am Outbound Out of Customs
USPS: January 18, 2019, 2:09 pm In Transit to Next Facility: Your package is moving within the USPS network and is on track to be delivered to its final destination.
USPS: January 19, 2019, 10:04 am Delivered Adress xxx

Fan ’e jûn, moandei 20 jannewaris om itenstiid hinne, krige ik in telefoantsje út New York. Myn freon hat ôfrûn nacht in oerdoasis slieppillen ynnommen en leit yn kritike tastân yn it sikehûs. Hy hat de foto juster noch sjoen.

It ljochtsjend puntsje dêr oan de hoarizon, oan it ein fan it paad. Ik tocht dat er dat as teken foar in mooglik bettere takomst sjen soe. Mar it kin ek samar wêze dat myn freon, in djip gelovige man, it beskôge hat as it winkend ljocht fan syn Hear. Myn ferhalen helje my yn.

Edgar Allen Poe: De raven

Dy midsnacht wie mislearre, doe’t ik weak en wurch prakkesearre
Oer mannich need en nuver skrift út in lang fergetten lear;
Wylst ik slomme -de holle knikke-, hearde ik dat it tikke,
Krekt as der ien súntsjes wikke, wikke ien, twa, trije kear.
‘Grif besite’, mompele ik, ‘dy’t tikke twa, trije kear –
Allinne dat, neat net mear.’

Ik wit dúdlik it waar wie skier, it waard al stadichoan âldjier,
Elts doovjend koaltsje op ’e flier smeide in gloadske geastesfear.
Wat lange ik nei de moarntiid; – fergees hie’k socht om ûnbestoarntiid-;
Fûn yn al myn skriften oanstriid, oanstriid fan myn hertesear –
Fan myn faam sa prûs en prachtich, myn Lenore, myn begear –
Neamd hjir sil sy nea net mear.

It smertlik russeljend satyn fan elts glânspearzich gaasgerdyn
Skrille my tebek, ik rille slim fan myn njoer geriddenear;
Dat ik sei, om myn ûnrêst te dimjen, – en herhelle’t steefêst: –
‘’t Is grif besite dat freget bedêst om tagong hylskear –
‘t Is lette besite mei in rekwest om tagong diskear; –
Dat is it, en neat net mear’.

Fuortdaliks naam ik in beslút, stelle it net langer mear út,
‘Nim it my,’ sei ik, ‘net kwea-ôf en ferjouw my, Frouwe of Hear;
Mar moatte Jo witte, ik slomme, koe Jo wikjen net neikomme:
Jo tikjen klonk sa beskromme, sa beskromme yn myn ear,
Ik hearde Jo amper;’ – en iepene de doar yn swiid gebear; –
Tsjuster dêr, en neat net mear.

Djip eage ik de tsjusterte, ik stie dêr bang, ferbjustere,
Dreuteljend, dreamen driuwden my, drege dreamen fol âldsear;
Mar oan de stilte kaam gjin ein, en de tsjusterte wie folslein,
En it ienige wurd sein wie sêftsjes ‘Lenore?’ in kear;
Dat flústere ik, en der wjerklonk ‘Lenore’ noch in kear! –
Inkeld dat, en neat net mear.

Doe’t ik de doar wer oanfiere, yn tûzen noeden ferswiere,
Hearde ik ringen wer in tikjen, wat lûder tikjen ditkear.
‘Wiswier,’ sei ik, ‘wiswier ferwaait der wat tsjin it finsterdaklear:
Mar wat is it dan dat swaait, dit mystearje moat ik oer gear –
Lit myn hert no kalm bekomme, moat dit mystearje tekear; –
‘T is de wyn, en neat net mear.’

Ik ferskode de fitraazje en doe stappe mei feart en faasje,
It hûs yn in steatlik raven út stoere tiden fan alear;
Hy wie neat net ûnderdienich, neat net driigjend of ûnienich;
Eabel en neat net brienich, yn hâlden en dragen in pronkhear –
Struts del op Pallas har boarstbyld, as in hege keamerhear –
Struts del, en siet, en neat net mear.

Doe snippe dy fûgel myn trystens yn in soarte fan drystens,
Troch de sa trêftige en eptige hâlding fan syn affear.
‘Bêst skeard stiet Jo kammestek, Jo’ sei ik ‘binne wis gjin skytsek.
Freeslik oerâlde fearretek, swalkjend út in grime sfear –
Sis my wat Jo nommel namme is yn dy skiere skimesfear!’
Sei de raven: ‘Neat net mear.’

It die my nij dat dy fûgel plan-út prate as in kûgel,
Hoewol’t antwurd neat betsjutte – it wie goedweihinne healgear -;
Mar wy binne dochs fan oardiel: gjin minske, gjin libbene siel,
Hie ea de eare of ’t foardiel mei in fûgel yn petear –
Fûgel of bist op in búste te praten yn twapetear,
Mei sa’n namme as ‘Neat net mear.’

Mar de raven, dêr heechhinne op dat boarstbyld, sei allinne
Dat trijelûd, as hie syn siel inkeld dat trijelûd ta behear.
Neat net mear hat er keuvele, wylst er dêrheech meneuvele –
Oan’t ik súntsjes preuvele, ‘eltse freon fleach hinne in kear –
Moarntemoarn ferlit ek hy my, allyk myn hope eltse kear.’
Sei de fûgel, ‘Nea net mear.’

Untstelt om de stilte brutsen mei in werwurd sa tûk sprutsen,
‘Sûnder mis,‘ sei ik,’ wat er útsprekt is syn ienichst wyn en fear,
Opheind fan in ûngelokspersoan mei tsjinslagen alweroan,
In baas mei in libbenspatroan fan tsjinstjitten kear op kear
Oan’t hy yn deastriid inkeld sei in mankelyk lêste kear:
‘‘Dit Nea net-nea net mear.’’

De raven snippe myn trystens ris wer yn sa’n soarte drystens.
Ik sleepte myn flewielen feauteuil foar búste en fûgelhear,
Sette my del yn myn sitplak en tocht ris ta op myn gemak
Wat dizze faaie fearrepak út dagen fol âldtiidsear –
Wat dy gaaie, gammele, faaie fûgel fan âldtiidsear
No miende mei ‘Nea net mear.’

Sa siet ik te stinnen yn ’t skaad, mar hie hielendal gjin jûnpraat
Mei dy fûgel, syn prymkjende eagen diene my al sa sear;
En sa siet ik te mimerjen, tusken kjessens te flimerjen,
Yn it flewiel te skimerjen by wat lampeljocht yn it near,
Mar it flewielen skimerjen, by dat lampeljocht yn it near,
Och, sil sy nea net mear!

Doe tocht my de lucht waard wat swier, as drifke der wierk oer ’e flier,
Ingelwjukslagen bewijreke my, wreke myn hertsaffear.
‘Dwylkop,’ rôp ik, ‘God skinkt witnis, in útwei út dyn finzenis,
Drink dy beker fan ferjitnis, ferjit dyn langst nei begear:
Swolgje, och swolgje ferjitnis en ferjit dyn hjit begear!’
Sei de raven: ‘Nea net mear.’

‘Profeet!’ sei ik, ‘of divelding, Jo fûgel fol ferrifeling! –
Oft Jo ferliedingsaffear binne of oanwaait yn stoarmgebear,
Yn dit lân sûnder fersoening, bestoarne lân fan betsjoening –
Yn dizze bedoarne bedoening – ik smeekje Jo diskear, –
Is der dan noch treast, freegje ik, nee, smeekje ik Jo diskear!’
Sei de raven: ‘Nea net mear.’

‘Profeet!’ sei ik, ‘of divelding – Jo fûgel fol ferrifeling!
By de himelbôge boppe ús – by ús beider Leavenhear –
Fyn ik, tryst en nearslachtich, fyn ik yn Eden fiermachtich,
Dy faam sa prûs en prachtich, myn Lenore, myn begear?’ –
Omearm ik dêr prûs en prachtich myn Lenore, myn begear?’
Sei de raven: ‘Nea net mear.’

‘Jo ha no Jo lêste wurd sein, fûgelgeast!’ Ik spatte oerein –
‘Flean tebek yn dizze hjerststoarm, wer nei Jo skiere skimesfear!
Lit gjin fear as bewiis benefter, gjin ien leagen hjir efter!
Lit myn iensumens tenefter! – mei Jo bin’k hielendal klear!
Nim Jo snaffel út myn herte, en krimmenear net noch in kear!’
Sei de raven: ‘Nea net mear.’

En de raven, noch eltse dei, sit stiltsjeswei, sa stiltsjeswei
Boppe op Pallas’ bleke búste as in ferstille fjildhear;
En syn eagen krije de benearing fan divelbekearing,
En’t lampeljocht in skakearing fan syn skaad mei alâld sear;
En myn siel bekomt út dat skaad, weidriuwend oer al dat sear,
De ivige rêst – nea net mear!