De Grutte Oarloch en soldaat Hielke Hylkema fan Idaard

Lêst novimber rûn ik mei myn Amerikaanske maat op The Somme American Military Cemetery yn Bony, boppe Saint Quentin yn in treasteleas earmoedich Noard-Frankryk en seach tafallich, net fier fan de yngong, de grêfstien fan in Hielke Hylkema, neffens de ynskripsje korporaal yn it 16th Infantery Bataljon, First Division, ôfkomstich út Illinois en sneuvele op 3 juny 1918. Hielke Hylkema, sa’n namme falt op fansels.

No is it sa dat der op alle Amerikaanske militêre begraafplakken, dei út dei yn, in yntendant is dy’t de besikers ynformaasje jaan kin oer de soldaten dy’t dêr lizze en de omstannichheden wêrûnder se sneuvele binne. Oer de beide Amerikanen dêr’t myn freon yn ynteressearre wie hie de yntendant binnen it heal oere foto’s, nammen fan âlden en wit al net mear. Ik frege, út in dizich fiel fan Fryske solidêrens, wat er te witten komme koe oer dy Hielke Hylkema. It ienige dat er my yn dat petear dy deis fertelle koe wie dat Hylkema nei alle gedachten net berne wie yn Amearika (om’t er gjin middle initial hie), mar hy sei ta sa gau mooglik kontakt mei my op te nimmen: it wie syn eare tenei dat er op dat stuit net mear ynformaasje opdûke koe.

Twa wike letter in mailtsje. It bytsje dat er nei fierder sneupen fûn hie wie: 1. dat Hylkema gjin korporaal west hie mar in ‘private’ (soldaat) en 2. dat er om 1899 hinne berne wie yn ‘Idaard or Idaerd’. Hy linkte my nei in soad ynformaasje oer de First Division en it 16th Bataljon, -wêr’t Hylkema fochten hat en wêr’t er sneuvele wie-, mar oer de persoan Hielke Hylkema, dy soldaat fan Idaard, hielendal neat.

De First Division wie ein juny 1917 ien fan de earste Amerikaanske difyzjes dy’t yn Frankryk oankaam. It bataljon (in difyzje hat sa’n 25 bataljonnen) fan Hylkema waard daliks nei oankomst útkeazen om de Amerikaanske flagge te presintearjen op in spesjale 4th of July defilee yn Parys, sa bliid wiene de Frânsmannen dat de Amerikanen no ek meidiene yn de striid. Dus noch mar kâld ien wike yn Europa en Hylkema marsjearre al oer de Champs-Elysées. Om oan it ein fan dy fiif kilometer lang optocht te hearen hoe’t syn oerbefelhawwer, generaal John J. Pershing, by it grêf fan markys De La Fayette, de held fan de Amerikaanske Revolúsje, grutsk en teatraal ferklearret dat de Amerikanen arrivearre binne om it heitelân fan harren held te befrijden fan de fijân: ‘La Fayette, we are here!

Op trije novimber 1917 siet Hylkema syn bataljon by Bathlémont yn in frij rêstich sjitfuorgensektor as de Dútsers midden yn de nacht ûnfertocht in útfal dogge. Sa waard syn bataljon (dat bestie út in pear hûndert man) ek it earste Amerikaanske rezjimint dy’t feitlik fjochtet yn de Grutte Oarloch. Dy nacht ek sneuvele de earste Amerikanen.

Op 25 april 1918 wurdt syn difyzje, al mei al no sa’n 27.000 man sterk, stasjonearre by it buorskip Cantigny (100 ynwenners; winkeltsje, bakker, kafee), 115 kilometer lyk noard fan Parys. It leit flink wat heger as de neiste omkriten en is dus goed te ferdigenjen troch de Dútsers. De Amerikanen stean ûnder operasjoneel befel fan de Ingelsken, brûke foar it grutste part Ingelske wapens en dogge foaral mei om einliks ris ‘echte’ gefjochtsûnderfining op te dwaan.

De slach om Cantigny begjint op 28 maaie, moarns om kertier foar fiven, mei in bombardemint op de Dútske stellingen. In oere letter tsjogge foar it earst yn dizze oarloch Amerikaanske soldaten op yn in offinsive aksje. In heal oere letter al is de slach wûn, mei noch gjin 100 man dea oan Amerikaanske kant, folle minder as ferwacht. Oer in breedte fan 2 kilometer hawwe se 250 oant 550 meter op de Dútsers ferovere. Om 8.30 oere begjinne de Dútsers mei de counterattacks, mar de Amerikanen witte dan en ek de kommende dagen har ferovere terrein te behâlden. Hylkema syn bataljon leit earst yn reserve en losset pas op de tritichste maaie in oar bataljon ôf. Trije dagen letter sneuvelet Hielke Hylkema.

Yn dy slach om Cantigny, om dy pear fjouwerkante kilometers, sneuvelje yn totaal 199 Amerikanen (killed in action) en binne der 1400 soldaten dy’t ferwûne binne. De sneuvele Amerikanen wurde earst provisoarysk in pear hûndert meter efter it front begroeven. In pear moanne letter, nei de wapenstilstân, sille de stoflike oerskotten opgroeven wurde om yn in grutter fersammelbegraafplak fierderop op’e nij beïerdige te wurden. Yn jier letter wurdt Hielke Hylkema foar in tredde kear opgroeven om yn Bony, sa’n 60 kilometer nei it noardeasten ta, in definityf rêstplak te krijen.

Wa wie dy Hielke Hylkema? Hoe is er stoarn? Sûnt de dei dat ik foar it earst syn grêf seach spoeket dy namme my mar yn de holle om. Ik soe wolle dat der in tûke sneuper is dy’t mear ynformaasje oer him fine kin, it is my net slagge.

As ik de foto’s, films en musea sjoch, as ik de boeken, kranten, ferhalen en gedichten lês, as ik dêr yn Frankryk en ek yn Belgje omhinne de monuminten rin en oer de hôven strún, as ik fernim hoe’t yn de ferskriklike oarloch der oan ta gien is, mei úteinlik sa’n 19 miljoen minsken sneuvele ûnder omstannichheden dy’t myn foarstellingsfermogen faaks te boppe geane, dan is oan it ein alles wat ik langje op bêd gean en wol sa allemachtich leaf te hawwen dat de minsklikheid troch alle diminsjes hinne wer wat waarmte en sêftens kriget.

It is oars hiel goed mooglik dat Hielke Hylkema net sneuvele is troch in Dútske aksje mar dat er krepearre troch de Spaanske gryp, dy’t fan jannewaris 1918 oant desimber 1918 oeral op de wrâld hearske en 50 oant 100 miljoen slachtoffers easke. Mar it makket fansels neat út hoe’t dy earme stakker stoarn is.

Sifers binne sifers. Ik bin fan doel en nim de tiid om in blomke en wat ierde út Idaard del te lizzen op syn grêf, snein trije juny dit jier. Dêrnei moatte Hylkema en ik inoar mar yn frede litte.

It grêf fan Hylkema: links fan de flagge, foarste rigel, fiifde fan rjochts.

 

Jaroslav Hašek: De aventoeren fan de brave soldaat Švejk: ûnder tsjinst

Yn de tiid dat de bosken lâns de Raab yn Gallisië it Eastenrykse leger oer de rivier wei seagen fuortflechtsjen en de difyzjes dêr ûnder yn Servje stik foar stik it pak op de hûd krigen dat harren al lang takaam, stie it It Eastenrykse Ministearje fan Oarloch har samar by dat der ek noch in Švejk bestie om de monargy út de niten te heljen.
Doe’t se dizze op de hichte brochten dat er him mei in wike op it Skuttersfjild te kearen hie om dêre medysk keurd te wurden, lei er op dat stuit wer ris ferrimmetike op bêd. Frou Müller wie krekt dwaande om yn de keuken kofje foar him te setten.
‘Frou Müller,’ sei Švejk sêftkes út syn keamer, ‘wolle jo hjir ris komme?’
Doe’t de kostfrou by syn bêd wie spruts Švejk op deselde sêfte toan: ‘gean mar efkes sitten, frou Müller.’ Syn lûd hearde wat heimsinnich-plechtich.
Švejk joech him muoisum oerein en ferkundige: ‘Ik sil by it leger.’
‘Heare godskes,’ krite frou Müller. ‘Wat wolle jo dêr no wer dwaan?’
‘Stride,’ antwurde Švejk mei in grêfstimmich lûd. ‘It giet nammentlik hielendal net goed mei Eastenryk. Dêrboppe tsjogge se al tsjin ús op nei Krakau en fan ûnderen op nei Hongarije. Se rôlje as in stoomwals fan alle kanten oer ús hinne en dêrom hawwe se my no oproppen. Ik ha it jo juster noch sa út de krante foarlêzen: dat fan dy donkere wolken, dy’t pakke boppe ús dierber heitelân!’
‘Mar jo kinne ommers fin noch fear ferwege!’
‘Dat makket neat út, frou Müller, ik sil gewoan yn in karke nei de keuring. Jo kenne de sûkerbakker fan om de hoeke dochs wol? No, dy hat sa’n weintsje. Jierren lyn ride hy er syn segrinige lamme pake dêrmei yn it rûn as’t dy in frisse noas helje moast. En no sille jó my yn dat karke de tsjinst yn ride!’
Frou Müller begûn te gûlen. ‘Kin ik net better efkes gau de dokter komme litte, mynhear?’
‘Jo litte nimmen kommen, begripen? Ik bin op myn skonken nei fan kop ta tean poerbêst kanonnefleis, en yn in tiid dat it misgiet mei Eastenryk hat eltse ynfalide ús lân troch alles hinne te ferdigenjen. En set no dy kofje mar.’
In pear dagen letter liet er frou Müller it karke fan de sûkerbakker regelje, in militêr haaddeksel en in rekrutekorsaasje. Švejk betocht dat er ek krukken nedich hie mar dy hie de bakker noch earne lizzen as oantinken oan syn pake.

En sa spile der op dy memorabele dei yn july 1914 in oandwaanlik staaltsje fan loyalens ôf: in âld frommes dy’t in ynfalideweintsje op har alfentritichst foar har útdreau, dêryn in manspersoan mei in skitend krekte kepie en in glimkpoetse embleem dy’t mei syn krukken siet te swaaien. En dizze man balte it út yn de strjitten fan Praach: ‘Op nei Belgrado! Op nei Belgrado!’
Hy waard folge troch in grutte kliber folk. Švejk hie de gelegenheid te konstatearjen dat de plysjemannen op ferskate strjithoeken foar him saluearren.
Op it Wenceslausplein groeide de kloft mei noch ytlike hûnderten koppen oan dy’t derop dondere om op ’e hoeke fan de Krakaustrjitte in studint mei in Dútsk korpspetsje ôf te huffen om’t er Švejk ‘Heil! Nieder mit den Serben!’ taroppen hie. Pas op de hoeke fan de Wetterstrjitte gripe de hynsteplysje yn en waard de hiele keppel útinoar jage.
Doe’t Švejk de wykynspekteur it dokumint sjen liet dat swart op wyt bewiisde dat er dy dei foar de keuring komme moast, seach dizze lichtsjes teloarsteld. Om fierder rebûlje te foaren te kommen joech er twa plysjemannen opdracht Svejk mei karke en al nei it Skuttersfjild ôf te konfoaien.
Oer dit hiele foarfal waard in dei letter yn de Pražské Uřední Noviny, de steatscourant fan Praach, it neifolgjend artikel ôfdrukt:

Patriottisme fan Gehandikapte
‘Justermiddei hawwe de foarbygongers yn de haadstrjitten fan Praach tsjûge west fan in tafreel dat in sprekkend tsjûgenis ôfleit fan de prachtige bewizen fan trou en oanhinklikens, dy’t ek yn dizze grutske en krúsjale tiden de soannen fan ús Tsjechyske naasje sjen litte foar de Troan fan ús Grize Monarch oer. It wie oft de tiden fan de âlde Griken en Romeinen weromkeard wiene, tiden wêryn in Mucius Scaevola him te striid draagjen liet, sûnder acht te slaan op syn tebrâne hân. De meast ferheven gefoelens waarden juster treflik fertolke troch in manke man mei krukken, dy’t troch syn âld memke foar har út dreaun waard yn in ynfalidekarke. Dizze soan fan it Tsjechyske folk liet him, nettsjinsteande syn lichaamlike handikap, frijwillich nei de militêre tsjinst ride om foar syn Keizer goed en bloed te offerjen. It feit dat syn gjalp ‘Op nei Belgrado’ in sa’n libbene wjerlûd fûn yn de strjitten fan Praach skinkt ús it bewiis dat de boargers fan Praach toanbylden fan leafde foarmje foar it Heitelân en harren Keiserlik Hûs.’

Deselde tinkwize hie ek it Prager Tagblatt, dat syn artikel ôfsleat mei de wurden dat de kreupele frijwilliger, sa krebintich as in kroare, begelied waard troch in mannichte Dútsers dy’t him mei harren lichamen beskerme tsjin it lynchbesykjen fan Tsjechyske Entente-aginten.
De Bohemie liet in soartgelikens berjocht mei de winsk gean de kreupele patriot te beleanjen en kundige oan dat de bydragen fan de Dútske boargers foar dizze ûnbekende yn ûntfangst nommen wurde soe op it kantoar fan de krante.

Koe it lân fan Bohemen, teminsten neffens dizze trije kranten, dan al gjin nommeler boarger opsmite, de manlju fan de keuringskommisje hiene dêroer in hiel oare opfetting. En dan benammen Ofsier fan Sûnens Earste Klasse Bautze, in net te vermurvjen hearskip dat yn letterlik alles in misliedend besykjen miende te gewaarwurden om jin foar it leger, it front, de kûgels en de granaten wei te winen. Ferneamd waard foaral syn útspraak: ‘Das ganze tschechische Volk ist eine Simulantenbande!
Yn de rin fan tsien wike wurk hie’t er út 11.000 boargers 10.999 simulanten skifte – en ek de alvetûzendste hie’t er noch lyts krigen, as dizze geloksfûgel net krekt op it stuit dat de dokter tsjin him ‘Kehrt euch’ raasde in beroerte krigen hie.
‘Bring dy simulant mar wei’, sei Bautze, nei’t er konstatearre dat de man yndied stoarn wie.
En each yn each mei dizze figuer stie op dy bjusterbaarlike dei Josef Švejk – krekt as alle oaren stokneaken en dimmen besykjend syn bleatens te bestopjen mei de krukken dêr’t er op line.
Das is wirklich ein besonderes Feigenblatt,’ sei Bautze. ‘Soksoarte figebledsjes hiene se sels yn it paradys noch net.’
De sersjant-majoar seach de stikken troch en merkbite: ‘Ofkeurd fanwegen idioatens.’
‘En wat mankearret dy noch mear?’ frege Bautze.
Melde gehorsamst: ik haw rimmetyk, mar ik sil de Keizer tsjinje oan ik oant flarden skuord wurd,’ antwurde Švejk beskieden. ‘En ik ha opswolde knibbels.’
Bautze seach lilk op de brave soldaat Švejk del en raasde: ‘Sie sind ein Querulant!’, wêrop hy him ta de sersjant-majoar kearde en mei in izige kalmte spruts: ‘Den Kerl sogleich einsperren!’ En sa eskortearren twa soldaten Švejk mei de bajonet op it gewear nei de garnizoensgefangenis.
Švejk hinke op syn krukken mei en fernaam ta syn ûntsetting dat syn rimmetyk fuortluts.
Doe’t frou Müller, dy’t op de brêge nêst it karke yn de pine op Švejk stie te wachtsjen, dizze ûnder bewaking fan bajonetten gewaar waard, barste se wer yn snokkerjen út en liet it karke sitte om der nea wer nei om te sjen.

En dêr stroffele dan de brave soldaat Švejk beskieden as altyd ûnder it eskorte fan de wapene hoeders fan de steat. De bajonetten skittere yn it sinneljocht. Oankommen op De Lytse Side kearde Švejk him foar it stânbyld fan maarskalk Radetzky nei it folk ta dy’t him folge en raasde:
‘Op nei Belgrado! Op nei Belgrado!’
En maarskalk Radetzky eage dreamerich fan syn sokkel del op de brave soldaat Švejk, dy’t mei de rekrutekorsaasje op syn kolbertke fierder strompele op syn antike krukken, wylst in skynber weardich hear oan it partij folk om him hinne betsjutte dat hjir in ‘deserteur’ opbrocht waard.

In basis sa breed as Fryslân

Nijjiersdei 2018 is de fyftichste stjerdei fan Eeltsje Boates Folkertsma, ûnderwizer, Afûkman fan it earste begjin, publisist, man fan syn tiid en essayist foar de Fryske saak, de natio frysica. In ‘eabele holle’, in moaie skriuwer.

Ut Selsbestjur foar Fryslân (1929/1930), publissearre yn Eachweiding (1950, side 21):
Foar in sealfol folk hat in enthousiaste sprekker forhelle fan de âldens en swietlûdigens en hege wearde fan ‘e Fryske tael. Of hy hat foardroegen fan it moaiste Fryske proaza en poëzije. Of der is yn in revue de rom fan Fryslân’s forline útbylde. Of it Evangeelje wurdt yn Fryske wurden djip en deun oan it hert forkleare. En de lju binne tige foldien en lûd fan applaus of stil fan oandienens en forwûndering. Hja geane nei hûs en wurde gjin strider foar Fryslân.

Hwerom net? Binne hja dan immún? Nee, mar hja fiele de needsaek en it bilang net, om foar in literair doel to striden. It is harren wol goed, dat dichters en ideälisten en bilearden dêr foar opkomme, mar in folksaksje sjogge hja gjin nut yn. Hja kinne troch ‘en dei Frysk prate en har fierders mei it Hollânsk redde, dat hwat bilang is der by en gean in aksje oan om it Frysk yn allerhanne formiddens to krijen? Op dy psychologyske grins stuitet de literaire biweging en sil hja altiten stuitsje.

Mar kom ta dyselde minsken mei útslútsel oer de pachtfrage, it grounbisit, fuortsterking fan ‘e lânbou, forgreating fan ‘e macht fan de Fryske Steaten en formindering fan Hollân’s oerwicht, en hja sille jin forstean net allinne, mar ek it bilang en de needsaek fan aksje ynsjen. Dan sille hja bigripe, dat de saek fan ‘e biweging har saek is en dat it om it wêzen en it wolwêzen fan it Fryske folk to rêdden is. Hwant polityk is in praktyske kunst en it folk tinkt polityk.

Soe it tsjintwurdich noch sa wêze, dat it folk polityk tinkt? Praktysk wol -eigen eftertún earst-, mar polityk, dy fier fan myn bêd show? Folkertsma pleitet foar selsbestjûr en in Fryske beweging dy’t in sterke ynfloed kriget yn alle bestjûrsynstânsjes dy’t der ta dogge.

Wy fornimme it hjoed de dei al yn ús aksje om Frysk ûnderwiis op skoalle to krijen. Dêrfoar moatte wy wêze yn den Haag, by politike hearen en yn in polityk lichem, dy ’t de saek net allinnich út in each fan taelkultuer, mar ek polityk bisjogge. En hwerom hinget it der dêrre sa swier yn? Omt wy gjin genôch politike macht habbe. (side 24)

Nei-oan njoggentich jier letter en wy hawwe noch hieltiten net genôch praktysk-politike macht. En ús kulturele macht hat lyts te betsjutten.

Wolle wy de takomst fan Fryslân, dan moatte wy oer it hiele front stride en net hiele stikken sûnder forwar yn hannen fan ‘e frjemdsin bliuwe litte. Us basis moat sa breed as Fryslân is. (side 23)

Wa Frysk lit syn taal farre? No, wy allegearre. It Frysk, goede Folkertsma, hat hjoeddeis in ferrekte smelle basis. Sa prate guon it noch wat sljochtweihinne, mar it folk kin it Frysk net skriuwe. En jo folk kín it net fan rjochten skriuwe want it leart it net op skoalle. Neffens my wolle oars de Friezen it foar it grutste part ek net leare want staveringwrakselwurk nukt harren neat. Se binne der ymmún foar. Se hawwe wol wat betters te dwaan. De ratio frysica is sa ferkrommele as wrakke tsiis op peasketiisdei.

Folkertsma en Schurer wiene generaasjegenoaten (beide binne stoarn yn 1968) en bêste maten. Fan Fedde Schurer hjir it Namdicht, of abecedarium, dat er skreaun hat foar syn freon en striidmakker (Fox Humana, 1949). Neffens Tamminga (ynlieding ta de Samle Fersen) behearret it ta in slach fan lofprizingen dat hurd ferjierret en datearret. Dat sil sa wêze mar dizze nijjiersdei efkes net.

Eabele holle, warber wurker,
          earlik hert yn rêst en striid,
Brekker fan in falsk ferline,
          bouwer oan in nije tiid,
Freon út tûzen foar dyn freonen,
          fijân hwa’t dyn folk misdocht,
Oarlochsflamme yn faeije frede,
          opstânsskreau foar frij en rjocht;
Libbensweitser mank de deaden,
          lieder neffens rjocht en lok,
Kunstener by Gods genede,
          kneppel yn ús hinnehok;
Essayist as net in twadden,
          edelman nei styl en geast;
Riedsman fan in riedleas skip,
          rop om greatens aldermeast;
Toer fan trou oan folk en tsjerk,
          trijeman en twaman mei
Siel fan fûle en fruchtbere aksje,
          stim fan Fryslân foar en nei,
Mienskipsman en ienlik minske,
          master, maet en broer dêrta,
As in klokslach klinkt dyn namme:
Eeltsje Boates Folkertsma

De bêste winsken en kâns fan oerlibjen foar alle abeeceeskriuwers.

De ûndraachlike lêsten fan it kwea / in krystferhaal

De mannen bewearden dat it foar de kristenen yn dit wetterkâlde lân in bysûndere jûn wie, gjin better dei as krekt hjoed om de kaffirs yn dizze ferklomme stêd te konfrontearjen mei de krêft fan de koran.

Ofrûne dagen hiene Samir har man, de sweagers en dy eange omke oerenlang op har ynpraten. De lange sangere mar troch oer it fereffenjen fan skulden en it rjocht op wraak. Har man en de dikke fertelden oer famyljetrou as ûnwrikber semint foar harren lânseigen ienigens. De omke ferkundige mei flibe om ’e mûle oanhâldend Allah syn beloften op ivichduorjende hearlikheden. Dan wie der ek noch in tredde sweager, de knappe. Dy swaaide mei in pistoal en hie losse hannen.
Juster hie de omke de jonge frou ferteld dat Samir útreizge wie nei har bertelân om har âlders de hals troch te snijen as se net die wat de mannen woene. Hy liet har in foto sjen fan har ferwezen âlders, sittend foar har man dy’t in slaaibile yn de hannen hat. It trochboarre har siel. Se fielde har as in jerboa yn de fal, murf slein.

De bomgurdle hat se ien kear earder droegen, doe’t se in dry run diene mei fan moal ferswiere pûdsjes op it plak dêr’t no de eksplosiven sitte. In oere lyn hawwe de mannen har de gurdle foar de twadde kear ombûn, mar no mei it riemlear ûnskiedber fêstlime. Dêrnei plakten se de gurdle mei meters brún ferpakkingstape ek noch ris stiif op har lichem fêst. Mei allinnich har beha oan en in slipke hie se har smoarch en beklieme field doe’t se stil stean bliuwe moast foar de mannen mei burden. De dikke hie slikjende bewegingen mei de tonge makke, mar de omke hie dat fernommen en skopte him flokkend de keamer út. Fûl fan ferbylding fertelde de lange oer de heale kilo 94,3% semtex dat yn de gurdle ferpakt siet, mar sokssawat hat gjin inkele betsjutting foar de frou. De swiere bomgurdle beknypt har bûk, de metalen gaspen drukke yn har hûd. Se hat gjin flau idee wêr’t de ûntstekking sit of it tiidmekanisme, dêr’t se dochs neat mear oan feroarje kin. Bûgen is net mooglik, de omke hat de skuon oan har fuotten skowe moatten. Se rint rjochtop en sa stiif dat it liket dat se op alle dagen rint, wylst se noch mar yn har trettjinde wike sit.

Nêst de omke rint se nei de bushalte, krekt de hoeke om. Se fielt in wynfleach om ’e nekke. Mei kâlde fingers lûkt se de toukes fan de kapusjon stiver oan en bynt dy fêst, ek al hat se dêrfoar gjin tastimming. De bus komt fuortdaliks, de mannen rekkenje soks hiel sekuer út. De omke keast de sitplakken út, de jonge frou moat by it glêsramt sitte. Der is romte genôch, wêrom se efterút ride moatte is har net dúdlik. Se set har sa stiif as in planke del en sakket ûnderút om har efkes te fertrêdzjen. Op de ferhege sitplak efter yn de bus sit ien fan de trije jonge mannen, de knappe. Mei in gniis sjocht hy har oan, wylst er in greep docht nei syn linker binnenbûse. Se wit dat er dêr syn pistoal draacht, eat dat er in pear oere lyn har hiel dúdlik makke hat. Ik jou dy sa’n klap datst de bliksem fiele kinst hie er sein en sloech har doe, krekt nei’t de omke de keamer útrûn wie, achteleas mei de kolf yn it gesicht.
De jonge frou ûntwykt syn blik en dikeret nei bûten. De ljochtsjes yn de stêd sjocht se amper. Se leunt tsjin de sydkant fan de bus en slút har eagen. Der komt in golf fan panyk oer har hinne en se moat djip sykhelje om har hertslach wat te bedimjen.

Wat in feest wie it doe’t se op har njoggende yn in keamer fol froulju foar de earste kear de alder-aldermoaiste fan de trije holdoeken ombûn krige, dy’t se earder dy dei mei har mem yn in souk op de medina útsykje mocht hie. Har mem, har beide âldere susters en de muoikes oan memme kant hiene har dy dei net mear behannele as it lytste famke. Dy dei streamde har wrâld oer fan wille en waarmens: yn de dideldeintsjes fan har dreamen wie de takomst harres.

Bûten sûzje de ljochtbondels fan de strjitlampen ien foar ien foarby. Sa no en dan sjocht se de healmoanne leech boppe de dakken. De spanning ebbet efkes minder, mar as se tinkt oan de nachtmerje dêr’t se yn bedarre is, komme har eangsten skerper werom. De gurdle drukt op har blaas. Se moat wetter kwyt, der komt in mislikens op en se is bang dat se kokhalzje moat. Yn har rjochterskonk sit in dea gefoel. De bus stoppet by it tsjerkeplein, de knappe stapt it earst út. De omke helpt har mei de treeplanke en nimt har bûten efkes apart om har op de tiid te wizen. Alle horloazjes hawwe de mannen op de sekonde lyk setten. Se hat noch trettsjin minuten.

Tagelyk mei in protte oaren stekt se tusken har omke en de knappe yn de drokke strjitte en it plein oer. Se besiket nearne oan te tinken, mar de gefoelleaze skonke en it maachsoer dat nei boppe komt ferhinderje dat. De omke rint in pear meter foar har út, de neef in pear meter efter har. Op de twadde hoeke stiet de dikke mei syn scooter. Se betinkt dat dy idioat fan no ôf oan neffens plan allinnich mar rûntsjes om de tsjerke ride sil.
It swit stiet har op de foarholle, har hannen trilje. Nei twa minuten stiet se foar de tsjerke. Sûnder te wachtsjen skeuvelet se, fuortdreaun troch de mannichte, de foartsjerke yn. De jonge frou hat hjir earder west, se wit hoe’t der by leit. De omke folget har. Noch njoggen minuten.

Se moat neffens opdracht tichtby de preekstoel sitte, net stean bliuwe lâns de sydkant. De measte stuollen binne al beset, útsein midden yn in rij. Foar de sittende minsken lâns rint se der fansiden nei ta. Se fielt har obstrewearre en har bûk sit har yn ’e wei. Op de stoel rjochts fan har spilet in famke fan in jier of sân in game op in mobyltsje. It bern hat in krystmûtse op en in lolly yn ’e mûle. Noch sân minuten. Dit is it, tinkt de jonge frou. Dit is it, dit wie it en mear sil der nea wêze. Yn de namme fan Allah dy’t leaf is. Allah dy’t grut is. Allah dy’t ferjout. Se rillet, kin it net befetsje. Har hertslach bûnzet troch de holle, se kriget triennen yn ’e eagen. Dan moat se spuie, mar se kin har amper foaroer bûge. It famke nêst har sjocht de frou mei grutte eagen oan en jout de jonge frou mei de dikke bûk sûnder wat te sizzen har Nijntje bûsdoekje. Allah ferjout. Allah dy’t leaf is.

De mannichte lampkes yn dy ûnbegryplike beam dêrjinsen ferfoarmje ta ien bonke ljocht.Troch har triennen hinne sjocht se yn dat ljocht earst it blinken fan de dea en dan it golle laitsjen fan it famke mei de moaie holdoek. En it famke winkt har.

De jonge frou stiet kreunend op en rint muoisumer as niis foar de rige minsken lâns werom nei it sydpaad. Der is gjin omke. Se rint fierder de tsjerke yn en iepenet de earste de bêste doar dy’t se tsjinkomt. Bewust sjocht se net op har horloazje. In jonkje yn in wyt gewaad. Toilet? Toilet? Hy wiist nei efter. Se rint hastich fierder. No sjocht se wol. Noch oardel minút. Troch in heech rút skynt de moanne. Se iepenet in swiere syddoar. De kjeld slacht har temjitte. Se sjocht om har hinne. Op it tsjerkhôf in grutte beam. Se út ’en draaft der hinne. Oan wjerskanten twa grauwe grêfstiennen. Efter de earste lit se har ûntheistere op ’e side falle. Dan heart se in gjalp. Se doart noch har eagen te iepenjen. Efter it oare grêf sit de knappe op ’e knibbels. Hy hat syn pistoal yn ’e hân. Sjit dan, gûlt se, sjit dan! De frou slacht har hannen foar ’t antlit en flústeret Allah is…

Wat God en de divel kinne, dat kin Allah ek. Yn de flits fan ferstjerren etst er trije kear in siel op in sânkerrel.

Rabber Roatsje fynt wat

Freed fytste ik yn de omkriten fan Starum doe’t ik oansprutsen waard troch in dimpich mantsje ûnder in jagerspet dy’t yn dy lege wiidte mei sa’n metaaldetektor dwaande wie. It wie Roatsje, Roatsje fan de legere skoalle, Rabber Roatsje. Ik siet fan de fjirde klasse ôf yn de skoallebanken op it Wâld njonken dizze houserapper yn eigen tiid. Wy hawwe wat ôf lake. Punêzes op de stoel fan master Cork, dat soart saken. It hoarnen montuer, model piloat, mei bekraste glêzen stie him skeef en beslein op de noas en hy rûn der âldsk en krûm by, dêr op de klaai.
‘Hé Lomme ferdomme, do fytst de ferkearde kant op. It Wâld leit it easten yn.’ Sokssawat sei er op skoalle ek hieltyd, apart en orizjineel wie Roatsje en is er bleaun.
‘Roatsje? Rabber Roatsje Rhala? Och heden man, bist noch wakker oan it skatsykjen?’ Roatsje hie altiten jild te min. En langsten tefolle. ‘Of sikest it froutsje fan Starum, mei al har goud?’
‘Dat frommeske mei har hab-en-hâld kin noch djipper de see yn sakje! Ik haw it stjerrende kâld keardel, hast tiid foar in flaubyt?’

In kertierke letter sieten wy waarm yn de serre fan De Vrouwe Stavoren, Roatsje oan de kaprese en ik efter in board karpasjo mei poerbêste Parmezaanske tsiis. It praat kaam al gau op it Sis Tsiis barren fan tsjintwurdich en de âld ûnderwizer fan gâns in skoft lyn hie dêr fansels ek sa syn gedachten oer. Binne net hast alle renommearre Friezen ea begûn yn it ûnderwiis? En wat seit dat oer ús ûnderwiis?
‘Machtich moai fyn ik dat,’ tekene Roatsje op, ‘dat Sis Tsiis fan al dy pommeranten. Heech nedich ek, want it is oer alles hinne, it skriuwen fan tsjintwurdich. En dochs hen, en dochs, ik wit it net. Neffens my hawwe se, wy fansels, de striid al lang ferlern. It is praten tsjin de wyn. Wy moatte podgorny bliid wêze dát de bern überhaupt noch skriuwe tusken dy idioate ideogrammen troch. Mar geef Frysk skriuwe, man, dat is wol sa alderferskuorrendst dreech.’ Dêr koe ik it mei iens wêze.
‘Brek my de bek net iepen,’ stimme ik mei. ‘Yn alles wat ik skriuw fergriem ik de wurden en dêrom haw ik ek neat yn te bringen.’
‘Krekt. Ik wit net fan rjochten watst dêr seist, mar do hast lyk. Dus hie ik tocht dat it makliker moat en better kin. Sjoch, it Frysk is in praattaal. Altyd al sa west. Kinst der machtich mei rime, dichtsjendewei kin ik it wol sa moai meitsje! It is dus de stavering net, dat is fierstente tweintichste ieu. It moatte net de rigeltsjes wêze, net de kapkes en de streepkes en net de komma’s nei rjochts of de komma’s nei lofts. De bern binne net mear sa fan it kommaneuksel. Geef Frysk, wat nukt harren dat no? Lit se frij yn harren skriuwsels! As se mar Frysk skriuwe en as it mar Frysk líket. En gjin Hollânsk.’
‘No no, Roatsje, is dat net wat te maklik sein? Sá slim leit it lân wier net, de bern skriuwe dochs? Se dogge neat oars as fingerje op harren mobyltsje, de hiele godgânsklike dei troch en nachts ikke-ekke se tsjitterjend fierder oer hoe kreas en skerp en skrander se wol net binne.’
‘No, en dêr leit no krekt de koartste klap! Tûk fan dy, kinst wol sjen datst oare kante Amsterdam wennest. Sjoch, it sit sjesa.’ Roatsje Rhala kôge wat op syn Kaprese om. ‘Kninefretten,’ fûtere hy en joech him foaroer, swaaiend mei mes en foarke. ‘Ik haw it hielendal útdoktere. Der binne hjoed-de-dei 410 basisskoallen yn Fryslân. Fiif jier lyn wiene dat der oars noch 475. En der binne noch sa’n njoggentich skoallen yn it middelber ûnderwiis, en dat wurde der ek net mear. Dan hast byinoar sa’n fiifhûndert skoallen dêr’t de bern ompiele dy’t wy oan it Frysk skriuwen hawwe moatte. Fyftichtûzen Euro, dat jout eltse skoalle yn Fryslân hûndert Euro as prizejild foar de tûkst skriuwende Fryske media fingeraars op dy skoalle. Jild op de fingerseinen! Moastó ris sjen hoefolle en hoe faak dy gasten Frysk skriuwe sille.’
‘O ja?’
‘Ja wis!’
‘Soa.’
‘Soa? Is dat alles watst sizze kinst, ferdomme? Neat gjin soa mei dat fingerjen.’
‘Mar se wurde wol blyn! Fan dat dikerjen op dy skermkes. Sjochst gjin sjoernaal mear, tsjintwurdich? En blyn wêze is slim skriuwe en min lêze.’
‘Ho, net dichtsje do, dat is myn sjapiter. It giet sa lang ’t it fuotten hat. Hâld se mar ris wei fan harren snoadfoan. Nee, de jongerein op al dy skoallen sil yn in omsjoch in nije stavering ûntwikkelje, it telefonetiesk Friesk. Dat is de takomst, keardel! En dy priis wol ik de Lytse Trienus neamd hawwe. As de Riemersmas dat net ha wolle dan wurdt it foar myn part, as FeanFan, de Lytse Riemer. Of oars de Lytse Tsjêbbe, as dy earme stakkerts foar harren tiid al blyn binne. Sjoch, krekt dêrom bin ik hjir troch waar en wyn oan it grûnfinen. Om dy fyftichtûzen foar de bern fan Fryslân te fertsjinjen. Dit gouddoljen hjoed is myn bydrage oan it publike debat, jonge. Hjir, want it is net by my lâns gongen dat der by Warns blykber nea in slach west hat. En jou my no mar dat stik giele tsiis fan dyn board, want wat hastó nog tu skroewen, dêr oan de ferkearde kant fan de Iselmar.’

Matthijs van Boxsel: De ensyklopedy fan de dommens

Wat is in Amsterdammer? Amsterdammer is wa’t Amsterdammer neamd wurdt. De namme sels blaast de Amsterdammer libben yn. Mar dat is net alles. Eltse Amsterdammer beroppet him op eat wat net te begripen is troch bûtensteanders. Dat kenst of kenst it net; it falt net út te lizzen. De grap is fansels dat dizze mysterieuze kearn bestiet by de graasje fan oarman syn ûnwittendheid. Mar ek de Amsterdammer sels hat gjin flau benul wêr’t er it oer hat!

It Amsterdammerskip bringt twaspjalt tewei tusken de ynwenners oer it antwurd op de fraach wa’t no eins de wiere Amsterdammer is. Sa ferhinderet it Amsterdammerskip de Amsterdammers Amsterdammer te wurden. Dat is de selsdestruktive dommens. Mar tagelyk is dy idioatens in besteansbetingst, want spul oer syn identiteit definiearret no krekt de wiere Amsterdammer. Dêrom hat it ek gjin sin te sizzen dat der gjin echte Amsterdammer bestiet; de Amsterdammer bestiet allinnich yn de mislearring. De Amsterdammer bedijt allinnich yn de ôfstân dy’t him skiedt fan himsels as Amsterdammer. De Amsterdammer is typysk Amsterdams yn de fernuvering, yn de twivel dy’t him oantrunet him te manifestearjen as Amsterdammer. Hy is Amsterdams yn de grêften, flaggen, lieten, draaioargels, gebouwen en oare min ofte mear monumintale bliken fan syn ûnmacht it Amsterdammerskip yn de skjirre te krijen. Hy is Amsterdammer yn de swetserij, yn de ivige rige kleurige, mar mislearre besykjen te bewizen dat er in Amsterdammer is. Reden wêrom de grutste Amsterdammer altiten út de provinsje komt. Nederlân is de haadstêd fan Amsterdam, en Fryslân is in wyk yn Buitenveldert…

In echte Amsterdammer dêrtsjinoer hoecht him net te bewizen, hy draacht neat by ta de identiteit fan Amsterdam. Fan rjochten is er oerstallich. Reden wêrom de Amsterdammers massaal ferhúzje nei de provinsje. Dêr hoedzje se fanatyk dykhúskes, rotguozzen en it grien, koartsein alles wat bydraacht ta de smûke identiteit fan it plattelân.

De dream en it oerskot

De tsiis hawwe de opstannelingen al sis mar konfiskearre, mar fan Us Mem  moatte se ôfbliuwe. Dy is foar ús. It pompeblêd ek. It soe wat wêze sis, dat Us mem besmotske wurde soe mei dat tongbrekkerssechje fan dy Fryske Frijers oer it apefrysk skriuwen fan tsjintwurdich. Nee, dan wit ús Gijs fan de Geitefok wol hoe’t wy betiids Us Mem it bêste weitôgje en yn feilichheid bringe kinne. Komt it no eefkes moai út dat Eberhard krekt fan ’e wike in setsje plysje-unifoarms út de waskerij smokkele hat. Ha, de plannen binne suver al úttocht foar’t wy begjinne te prakkesearjen. Sjoch, sa binne wy, fan it boargeraksjefront MEI-INOAR IEN! Der fuortdaliks boppe-op, dy oeribele Friezen klinysk dúdlik meitsje dat wy hjir yn Fryslân ôfskieding fan Hollân gewoanwei net hawwe kinne, dat opstappe en der útnaaie net heve sil. Kinne sy mei dat nepreferendum wol twahûnderttûzen domdryste jaknikkers hawwe, der steane mear as trijehûnderttûzen ferstannige nee-skuodders efter ús. Ik wol mar sizze.

Gijs seit dat wy moarntemoarn al Us Mem fan de sokkel liftsje moatte, want no hawwe dy grutmakke galgelapers noch de hannen fol oan it iepen lizzen fan de mienskip. Se witte op dit stuit net fan foaren hoe’t se fan efteren de stêd yn en út komme  kinne en dêrom ride se út frustraasje de hiele dei yn rûntsjes om dy hege blokkedoaze hinne. Om sân oere sette ús seis plysjemannen de strjitte ôf, in minút letter komt dan de takelwein, fjouwer man seagje de poaten troch, we takelje it bist de laadwein op, swier lânbouplestik deroer en foar achten ride we al op Frentsjer oan. Sa maklik as wat, wit Gijs. Ik sis dat ik my wol mei ús Pompeblêd dwaande hâlde sil, want foar sokssawat hawwe wy net sa sear autoritêr gesach en betonseagen nedich, mar militêre krektens, stielen senuwen en in soad sûn ferstân. En fan dat alles haw ik genôch, as âld-kommando. No of nea, sa’n spultsje is it!

It Pompeblêd. Wy hawwe it hjir oer it wichtichste skilderij út it Frysk Keunst-barren en dat hinget yn Museum Belvedêre. Fansels, wêr oars. Yn brûklien fan it Geldersk Museum yn Arnhim, dat foar tweintich jier of sa ticht is, fanwegen al wer in ferbouwing. Jan Mankes. In mistich pompeblêd op glêd spegeljend wetter lâns de Wâldsterwei, tritich by tweintich sintimeter. Machtich moai. In ikoanysk skilderij, Thom sei it sels. Huub ek.

It doek út it museum stelle is wier it slimste net. Ik wit krekt wêr’t it hinget, ast der foar yn komst rjochtsôf, efter de kantine. Om tsien oere moarns fyts ik mei in oprolle handoek foar it boarst, efter in masker fan Frau Merkel en ûnder in prûk á la Maxima har skoanmem op myn optearfyts fan It Wâld ôf derhinne, pak in tydskrift yn de kantine en lis stikemwei in bomke mei tiidûntstekking tusken de stuollen en it tafeltsje ûnder it kleed oer de lessener tsjin it gerdyn. Ik stean by it skilderijtsje as it klapt en wylst de pear minsken dy’t by my yn de buert steane ferheard de kant fan de kantine oprinne, snij ik mei myn hobbymeske it doek út de list. Dy’t se hâlde meie, de jaknikkers. Ik rôlje it doekje op en sko it de foarkant fan myn broek yn. By myn rjochterskonk del want Frau Merkel is hjoed-de-dei út needsaaklikens tydlik foar it meastepart linksdragend. Ik rin mei wat oaren nei de kantine ta en wy fernuverje ús mei-inoar oer de rebûlje. Nei in minút of wat tape ik op it húske it doek stevich fêst op it boppeskonk, stap de doar út en fyts fleurich it Wâld wer yn. By de Overtún geane masker en prûk ôf, it fytske lis ik yn de kofferbak en mei de handoek fei ik wat swit, in bytsje mar, fan it antlit. Nee, dat is it slimste net. Mar oer wat der dêrnei yn myn dream bart bin ik net al te wis.

Ik moat de autoradio oansetten hawwe want der komt my in frouljuslûd tusken de earen dy’t in ûnneifolchber tirade hâldt tsjin alles wat net doocht. Allemachtich, wat doocht der fan alles net yn it wâljen fan de wrâld! Oerheden dy’t algeduerigen ûnrjochtmjittige besluten nimme, machthawwers dy’t net oansprekber wêze wolle, bestjoer dat boargers belet om fûnemintele rjochten op te easkjen en beliedsregels dy’t soargje foar te min draachflak foar yndividueel rjochtfeardigens en tefolle foar de drûge ienheidswoarst fan de Europeeske machokultuer.

Ik moat nuver hinne-en-wer draaid hawwe want eefkes letter bin ik op de Knipe, dêr’t de Kompanjonsfeart besiedde is mei wol njoggentich swannen dy’t lytse krânskes om de nekke drage en fan dêrwei bin ik samar yn de Haske dêr’t it optilt fan hurdfytsers op de A-sân dy’t poëzij meitsje út mankelike konflikten mei it minsklike en ik ryd hast it Nannewiid yn want ik sjoch wite famkeflamkes dy’t foar my lâns ûnder it stalt troch swimme en wat dûnset yn Weidum blau ljocht nuver foar myn eagen en wat is it allemachtich stil op de Wiuwerter terp sûnder hispels jongfolk. Yn Frentser fertelt Gijs my dat de Sjibbolet Brigade fan Sis Tsiis spitigernôch ús frachtweintsje oerfallen hat en dat se Us Mem út de wei moffele hawwe, nei alle gedachten nei De Veenhoop ta, it skoanskeane arkje fan Rink yn.

Wat draaist dochs alderferskriklikst, seit myn sydsulver. Ast húskeneed hast, gean! Sa kin ik fan myn libbensnachten net sliepe. Op de pot til ik nei in minút of fiif myn rjochterbil op om te sjen of der noch wat útkomt. Wat ik sjoch is it oerskot fan it pompeblêd yn it ljochtgiel fan it wetter. Krekt wat se sei, hjir doocht fan alles net.

Edgar Allan Poe: Lionizing

Ferneamd yn Ljouwert 

Ik bin – dat wol sizze, ik wie – in ferneamde Ljouwerter. Myn namme is Robyn Jansma en ik bin berne yn dizze stêd fan speknekken.
De earste aksje dy’t ik yn myn libben ûndernaam wie it mei beide hannen fêstpakken fan ’e noas. Doe’t ús mem dat seach neamde se my in sjeny. Us heit skriemde fan wille en kocht foar my by Van der Velde in boek oer Noaskunde. Dy hie ik hielendal bestudearre noch foar’t ik út de ruften wie.
Sa socht ik op ’e taast myn wei yn de naris anatomia. Ik wie net inkeld mei teory dwaande: eltse moarn naam ik aardich wat slokjes en luts in pear kear flink oan myn kokkert. Ik hie al fluch foar it ferstân dat in man, mits er oer in grut genôch noas beskikte, gewoanwei troch efter syn noas oan te rinnen hiel maklik in ferneamde Ljouwerter wêze koe.

Doe’t ik krekt folwoeksen wie, sei ús heit op in dei dat ik nei syn studearkeamer komme moast.
‘Soan,’ sei er, ‘wat is it doel fan dyn libben?’
‘Heit,’ sei ik, ‘dat is it bestudearjen fan de Noaskunde.’
‘En wat, Robyn,’ frege er fierder, ‘wat is Noaskunde?’
‘Heit,’ antwurde ik, ‘dat is de wittenskip fan noazen.’
‘En kinsto my fertelle wat de betsjutting fan de noas is?’
‘De noas, heit,’ sei ik, hielendal weak makke, ‘de noas is wol op tûzen wizen definiearre troch krekt safolle wittenskippers en skriuwers.’ Hjir seach ik op heit syn koekoeksklok. ‘It is no tsjin tolven. Dan hawwe wy moai noch de hiele middei en ’e jûn om se allegearre te beneamen en te behanneljen. Om te begjinnen: neffens Aristoteles is de noas dy bulte, dy knobbel, dy útwaaks, dy…’
‘Dat is sa wol genôch, Robyn,’ ûnderbruts heit my, ‘ik bin ferbjustere troch alle kennis dy’st hast. Wurklik wier!’ Hy die de eagen ticht en sykhelle djip. Myn noas dijde noch in foet yn it fjouwerkant.
‘Kom hjir!’ Heit naam my by de earm. ‘Dyn oplieding kinne wy no wol bestimpelje as folslein. It wurdt de heechste tiid datst foar dysels soargest en do kinst neat betters dwaan as efter dyn noas oanrinne en dus, dus, flean der út, soan. Flean der út, mei God Syn segen!’ Doe trape hy my de trep del en de doar út.
Om’t ik fielde dat ik mei heite wurden evensagoed in godlike ôflaat krigen hie, beskôge ik dit foarfal mar as in goed teken. Ik luts in pear kear oan myn noas en skreau fuortdaliks in pamflet oer Noaskunde.
Dat joech yn de stêd fan speknekken in gânske opskuor.
‘Bjusterbaarlik fenomeen,’ skreau de Ljouwerter.
‘Onfergeteluk fysiolooch,’ stie op Liwadders.nl.
‘Firtuoaze gelearde,’ Omrop Fryslân.
‘Pûrbêste skriuwer,’ Tiidskrift De Moanne.
‘Djippe tinker,’ Ljouwerter Studintekrante.
‘Godlike ynspiraasje,’ it Frysk Deiblêd.
‘Wa kin hy wêze?,’ frege in Blogger.
‘Ien fan ús,’ sei in Vlogger.
Ik bestege fansels hielendal gjin omtinken oan harren, mar makke wol in ôfspraak mei Ego Id Stratego, in imago coachings buro, ien fan de sân op it Saailân. Dat is it buro fan Douwe-Bob Frisius, wa kint him net? Yn de wachtkeamer wie it fol.
Dêr siet Sammy-Jo Hoeksema, de jongste Miss Fryslân ea, dy’t wat foto’s út de Glamour skuorde; deputearre Hayden Sytsema van Altena, dy’t Sammy-Jo hiel graach wat ûnder fjouwer eagen freegje woe; Eabele Lemstra, in steward fan Cambuur, dy’t tsjin Sammy-Jo oer út klearebare gleonichheid de hiele tiid op syn hannen siet en in visagiste fan Pauwol, Maelief de Jong, en’t like wol oft se jokte hie efter de earmtakken.
Ik gie der by sitten en stuts myn noas de lucht yn.
‘Oh, prachtich,’ suchte miss Fryslân.
‘Allemachtich,’ flústere de visagiste.
‘Oh, skokkend,’ kreunde de deputearre.
‘Arrejakkes,’ krimmenearre de steward.
‘Dy noas fan jo is hiel wat wurdich!,’ konstatearre de imago-coach.
‘Soe ik sizze,’ sei ik en gie stean.
‘Dêr kinne wy wat mei’ sei de imago-coach en draaide myn noas nei it ljocht ta.
‘Dêr bin ik wis fan,’ sei ik.
‘Wat in allerdusdanichste weardichheid!’ sei de imago-coach, ûnder de slach fan myn noas.
‘Moatte wy dochs útrûpelje kinne,’ sei ik en snute de noas.
‘It sil heve,’ sei myn imago-coach.
Hy naam út alle hoeken 3-D foto’s fan myn noas en stjoerde om te begjinnen in foto en de njoggenennjoggentichste edysje fan myn Noaskunde nei de haadredaksje fan de Friesland Post, tritich kilometer fierderop.

Ik hierde in loft op it Wilhelminaplein en krige al gau in útnûging foar de Lytse Obe op in selskip-skip by de Prinsetún.
Wy wiene allegearre ferneamd en yntellektueel. Helden wiene wy.
Dêr wie in eigenikkich teolooch dy’t sei dat der fier boppe ús hielendal gjin ingelen mear binne, allinne noch mar djipseediveldery fier ûnder ús; en hy hie it oer swarte hynders mei seistûzen stimmen en dat de ierde omheech holden waard troch in skierblauwe ko mei fjouwerhûndert jaren.
Dêr wie frou Positivia Paradokstra dy’t sei dat alle dichters dwazen binne, en alle dwazen dichters.
Dêr wie de betûfte berneboekeskriuwster dy’t in Obe wûn hie foar it beelderich mar doelmjittich oersetten fan de Nijntje-syklus.
Dêr wie Ljomme-Ale Boonstra, in Feanster Poehoanne, dy’t hie oer akkefytsjes fan de dea, de duvel en slimskiere katteraven.
Dêr wie Lyckele fan Lytswâld, in dûbele keardel út de dyk dold, mar mei in gouden stimme dy’t sjonge fan de skotse-trije en de pierewaaiewoartels fan âlde echte túnkers mei mansjesteren broeken en te lytse alpenmûtsen.
Dêr wie in rju eale Etikus dy’t hie oer it oersetten fan Hyraclitus en oer de dûbeldsinnichheid fan rjochtfeardigens en it bytsje goede en al it grutte kwea yn dizze wrâld.
Dêr wie in ferdwale nuntius dy’t it bidbook fan Lwd2018 bewurke hie yn 26 sonnettekrânsen om dy dêrnei sjongendewei oer te setten yn it Latyn.
Dêr wiene frisiologen dy’t harren oppenearre oer de minne stavering fan tsjintwurdich en wat der oerbleaun wie oan deugdsumens fan tsiis yn âldfrinzich Frysk.
En dêr wie iksels. Ik prate oer mysels, oer mysels en oer mysels en oer Noaskunde, oer de oersettingen fan myn pamflet en oer mysels. Ik stjitte myn noas tsjin it lege plafond en tsjitte oer mysels.
‘Wat in slimme man!’, sei de presintator.
‘Magistraal!’ seine alle gasten.
Nei ôfrin darteldoke de berneboekeskriuwster op my ta.
‘Sjoch ik dy fannacht ek by it boekefeest, moaie man? frege se.
‘Fansels,’ sei ik.
‘Noas en al?’ frege se.
‘Wiswol,’ antwurde ik.
‘Hjir hast in tagongskaart,’ sei se, ‘kin ik sizze datsto echt komme silst?’
‘Leave skat, mei myn hiele hert!’
‘Nee, nuvere printeboek, mei dyn hiele kantense noas!’
‘Fan’t begjin oant it ein!’ sei ik. Ik luts der in pear kear oan en wie dy jûns op it boekefeest.

De hiele seal siet grôtfol ferneamde en yntelliginte helden, allegear minsken mei ferdjippings.
‘Hjir komt er!’ sei der ien op de trep.
‘Hjir komt er!’ sei der ien heger op.
‘Hjir komt er!’ sei der ien noch heger op.
‘Hjir is er!’ sei de berneboekeskriuwster, ‘hy is der, myn lytse leave!’ En se pakte allebeide myn hannen en patte my streekrjocht op ’e noas. Trije kear. En noch in kear earne op ’e noas fan de noas.
‘Aiaiai!’ sei in society-skriuwster.
‘Tauzend Teufel!’ sei de oersetter Dútsk.
‘Me too!’, holderdeboldere de rju eale Etikus.
‘Noaswiis!’ bromde Pier Baron, de fuotballer-ghostskriuwer.
‘Pompompom, pompompom, tweedely-dom!’ spile it orkest.
‘Aiaiai! Tauzend Teufel! Yntimidearjend yntimiteiten! Noaswiis!’ werhellen de society-skriuwster, de oersetter Dútsk, de rju eale Etikus en Pier Baron, de fuotballer-ghostskriuwer. Dat wie tefolle, safolle koe ik net ferdrage. Ik waard poerlilk.
‘Geastlike!’ sei ik tsjin de Baron, ‘Jo mutte gjin spatsies hewwe.’
‘Noashoarn!’ antwurde hy, ‘Se mutte dyn snotkokerke ýnblikke!’
Ik wie dwers troch alles hinne en haw him syn noas der heal ôfbiten. Dêrnei bin ik nei myn freonen gien.
‘Ulewapper!’ sei de earste.
‘Koartkop!’ sei de twadde.
‘Kloat!’ sei de tredde.
‘Knuppel!’ sei de fjirde.
‘Houtenhammersliper!’ sei de fiifde.
‘Sjutsje!’ sei de seisde.
‘Lawaaiferkeaper!’ sei de sânde.
Troch dit alles fielde ik my tige fernedere en gie werom nei ús heit ta.
‘Heit,’ sei ik, ‘heit, wat is it doel fan myn libben?
‘Soan,’ antwurde hy, ‘dat is noch hieltyd inkeld de stúdzje fan de noaskunde. Mar do moatst dyn noas net grutter meitsje as er is en, soan, net mei dyn noas by in oarmans gat komme. Do hast in nommel noas en it is yn dizze stêd sjesa dat ferneamdens fandatoangeande direkt ferbân hâldt mei de grutte fan de noas. Mar, leave santjin, do kinst it nea hâlde tsjin in speknekker dy’t hielendal gjin noas mear hat!’
Wat ik sei, ik wie in ferneamde Ljouwerter.

De tsjettel hymne fan de presidint

 

Dizze dei bringt hjoed de gloarje
fan myn opkomst as jim hear
Dizze dei bringt nije tiden
mei folop kânsen foar gewin
Ik sil rjochtens foar jim fjochtsje
mei al it geweld fan myn regear
Ik sil weitsje oer al jim minsken,
alle froulju en myn gesin

Refrein*):
Ikke Ikke allemachtich
twitter twitter tweetle dum
Ikke Ikke allemachtich
twitter twitter tweetle dum
En de wierheid wurdt myn wet

Dizze man jout al syn krêften
foar in takomst fol fan ear
Dizze man jout syn gemachten
foar in sterk en nij begjin
Ik sil alle grinzen beskermje
mei de loop fan ’t frije gewear
Ik sil stride foar al jim winsken,
al myn saken en myn gewin

Refrein:
Ikke Ikke allemachtich
twitter twitter tweetle dum
Ikke Ikke allemachtich
twitter twitter tweetle dum
En myn wierheid wurdt de wet

*)Ynspiraasje: The Battle Hymne of the Republic:

Mine eyes have seen the glory of the coming of the Lord:
He is trampling out the vintage where the grapes of wrath are stored;
He hath loosed the fateful lightning of His terrible swift sword:
His truth is marching on.
Glory, glory, hallelujah!
Glory, glory, hallelujah!
Glory, glory, hallelujah!
His truth is marching on.