Frederic Charles Lee: brief fan it front; 21 juli 1916

Leave mem,

Mei in tige swier hert sit ik hjir om mem dizze pear rigels te skriuwen. Wy binne krekt út it bosk fan Delwood weromkommen en sitte no in pear kilometer achter de linys. Nei fiif dagen fan ûntsachlike ferskrikkingen is myn maat Angus Brown sneuvele. Hy hat trije oeren freeslik lit. Syn beide fuotten wiene der ôfsketten troch in granaat op 18 july.

Kin mem dit syn âlden witte litte? Ik seach Angus krekt nei’t er rekke wie. Hy wie noch goed by besef en hartstikke flink. Hy frege my sels noch om in sigaret. Ik haw him wat wetter jûn en syn klacht wie inkeld op dat stuit My God, Fred, it docht sa sear en dêr kinne se neat oan dwaan. Doe bin ik nei in tichteby medyske post draaft en ik haw dêr de dokter safier krigen dat ik wat morfinepillen meikrige. Mar doe’t ik weromkaam wie er al ferpleatst en tsjin de tiid dat ik him werom fûn hie wie er al hast dea. Ik haw him noch sizzen heard ik woe dat dy granaat my fuortdaliks deamakke hie. Ik koe net langer wachtsje want ik moast fuortdaliks werom nei de frontliny, wêr’t alderheislikst dêromta gie. Angus wie in wiere held, ik tocht yn it earstoan dat er it wol helje soe; hy wie noch sa fleurich. Doe moast ik efkes hiel hurd gûle, mem, ik koe it net helpe.

Doe’t wy it befel krigen om ús werom te lûken, wie alles wat der fan ús kompanjy oer wie 29 man. Fan de hiele Súd-Afrikaanske Brigade dat de striid yn gie, 4000 man, wiene der sawat 300 oerbleaun, en fansels wie hast eltsenien ferwûne. Der binne gjin offisieren mear. Kapitein Jackson en kapitein MacLachlan en twa luitenanten binne sneuvele en twa oaren ferwûne. Gjin inkeld offisier fan it tredde rezjimint is oant no ta it bosk útkaam. As soldaat earste klasse bin ik noch de heechste yn rang. Sa kin mem har mooglik foarstelle wat wy meimakke ha en dat allinne foar in stikje bosk.

Mem wit wol hoe’t in bosk der by leit as alles bloeit, no sa wie it doe’t wy harren foar de earste kear ferdreaunen. Sûnt dy tiid hawwe se ús ûnophâldlik bombardearre mei hûnderten en hûnderten kanonnen, en no stean der inkeld noch mar in pear stokken yn de grûn.

Juster krigen wy oan ien tried troch tsien oeren lang in bombardemint fan allerhande kanonnen -triengas, gasgranaten, ensfh. en guon Jack Jones dy’t meitsje datst tritich meter fierderop fleachst as se flakby dy delkomme-. Hoe’t ik noch libje, mem, ik soe it net witte en ik bin -ik skamje my net om it te sizzen-, ien fan de safolle dy’t bidden hawwe om delsketten te wurden, bin stikken en dwerstroch, twa dagen lang neat te drinken en te iten hân troch it fjûr-gerdyn fan de fijân, en in wikelang net sliepe. Ik sil my daliks deljaan, ik haw it wol fertsjinne soe ik sizze. Ik haw my yn trije wike net wosken of skeard en myn gesicht is sa ôftobbe dat ik wedzje dat mem my net werom ken as as ik foar ynspeksje foar mem oer stean soe. McCaffery hie in slimme wûne yn de nekke en oft er no al of net út it bosk kommen is, gjinien wit it.

Lit Gracie witte dat Rowe, oer wa’t ik in skoft lyn nei Vilma oer skreaun haw, ek sneuvele is. En mem moat Katie sizze dat ik frege haw nei har neef Fred en it doch bliken dat hy en noch in pear oaren ek kapot sketten binne troch de granaten. Mem, jou harren allegearre mar myn groetnis, en sis mar dat it my spyt dat ik harren net skriuwe kin, mar ik bin skjin op, kin de eagen net mear iepen hâlde.

Mei groetnis en in soad leafde,
Fred

http://www.delvillewood.com/bataille2.htm
http://www.delvillewood.com/lee.htm
https://historiek.net/het-duivelsbos/46270/

yn wurden bestindigje

dêr yn yndia seit simen hawwe se in mansheech stânbyld boud fan in lytse 182 meter heech dat ien of oare ûnbekend frijheidsheld foarstelle moat en of’t wy net fan betinken binne dat hjir yn fryslân foaral nei it eklatant sukses fan de frânske reuzen yn ljouwert en sjoen ús tal geitefokferieningen wy sokssawat feitlik eins folle better kinne moatte en bou in noch heger byld mar dan wol fan in bekende held? hy wol it mar efkes yn de groep goaie en tinkt sels oan swarte pyt yn de omkriten fan de jouwer en oars oan abe.

wêrom gjin obe, wol otto witte en hy seit dat simen net wiis is om’t wy dochs gjin minsken binne en wis gjin lân foar sok oerdwealsk megalomaan heech gruttich tinken! wy moatte seit er it dochs fan de flakten hawwe net dan? lis dy fint want it sil wol wer in keardel wêze moatte langút yn de greiden want dy hawwe tsjintwurdich sûnder blommen en sûnder fûgels en sûnder kij gjin inkeld wearde mear foar de plattelanner.

lea stiet derop dat der wol deeglik in frommes langút op it lân lizze moat en tinkt oan doutzen sûnder clownspak oer pak har beet oardel kilometer langút earne boppe frentsjer bleat mei de rjochter heupe omheech en de linker bedobbe en har kutsje as ludike yngong foar in serieuze sûpe-en-tsiis-shop mar it mei foar har part ek de rjochter heupe wêze dy’t yn de grûn begroeven leit.

harry de soan fan in mennistedûmny is fansels fan oardiel dat al dit praat en bleat gjin foech jout en tinkt mear rjochting in statement om it wurd yn it sintsje te setten mar wy sprekke ús mei-inoar út tsjin de tsjerken dy’t al tiden leech mar al sa heech boppe it boulân út rize en boppedat mei de klokken fan tiid ta tiid de omkriten lûdlêstich terrorisearje.

dan is it auke wer dy’t it kwartsje falle lit. it wurd seit er dan moatte wy tinke oan in manjefyk stânbyld foar de fryske taal. fan ús poëzy en benammen fan it fryske proaza, want dêr is o sa’n grut ferlet fan docht bliken. wat makket dat wy sa frysk binne? dat is dochs de optelsom fan taal, lân- en mienskip en dy trije kinne gearkomme yn mânske letters yn de iepenbiere romte a la iamsterdam.

ik moat ek wat sizze want oars tinke myn maten dat ik neat te fertellen ha. dat soe dan stean moatte sis ik wêr’t de minsken fryslân yn ride dus by de lemmer, oare kant drachten of op de kop fan de ôfslútdyk.

simen wol it lêste wurd ha want it is syn daaldersk foarstel. dy waarbestindige letters moatte mei de poaten yn de klaai of op de dyk stean seit er sadat trijekwart fan de letters boppe it meanfjild útstekke mar lykwols al fan fier te sjen binne en it moat de lju wat oan it tinken sette, ek de sinezen dy’t hjir hinne transportearre wurde moatte om’t se al nei in dei amsterdamned binne.

de hiele fierdere jûn prakkesearje wy oer hokker wurden dan bestindige wurde kinne mar dêr komme wy net foar rjochten út en sa komt it dat ik noch hieltyd gjin foarstel yntsjinje kin foar in essee oer hoe’t it frysk proaza better te ferkeapjen is mar dy komt er noch.

It geheim fan Fryslân?

‘Wat moasto yn it arkje fan Rink? Ik fyts út de Tynje wei hjir alle wiken lâns om te sjen hoe’t it stiet mei it hjoeddeisk Frysk literêr wêzen en hieltyd leit Rink syn arkje der leech en ferlitten by. Eksimplarysk, soe’k tinke. En no do, it sneinsskriuwerke fan oare kant de Iselmar. Bist thús ta de doar útsmiten, of hoe sit dat?’
‘Roatsje, ik skriuw. Ik ha ferline wike alle skrutenens fan my ôfsmiten, yn namme en noflikens beneam ik my fan no ôf oan skriuwer. Lês myn lippen: Skriuwer.’
‘Och stumper, moast no it geheim fan Fryslân bewarje?’
‘Nee suertsje, oplosse. Ik sit hjir al twa dagen te stinnen op in essee oer it ferbetterjen fan de merk foar Frysk proaza. Kom fierder myn klûs yn, dan krigest in slokje en kinst my wat opskerpje.’
‘No, der sit ek net folle bearenburch mear yn dy flesse. Hoe fier bist mei dyn essee?’
‘Net al te al te fier. Ik moat noch begjinne. Oant no ta sit ik inkeld wat te stinnen en te stoareagjen oer dit prachtich lân. Ik tink oan in bylage fol ferhalen by de Ljouwerter en it Frysk Deiblêd. Dan hast de minsken te pakken dy’t teminsten noch lêze.’
‘Dêrmei hast noch gjin boeken ferkocht.’
‘Mar dan ha ik wol in merk oanboarre. Moatst dyn produkt earst bekend en oantreklik meitsje, ha ik leard op Nyenrode. Wat de boer net ken, dat fret er net. Wat seist dêr fan? En dan hie ik tocht…’
‘Ik sjoch it al, fan al it sûpen en stinnen wurdst aaklich elitêr.’
‘… dan hie ik dus tocht dat dy ferhaaltsjes, net mear as tûzen wurden, tige populêr skreaun wêze moatte. Bestsellerproof, sil ik mar sizze. Roatsje jonge, ik ha it al hielendal foar inoar: in kwart op syn DurkvanderPloegs, in heale mingel Hylke Speerstra, flink wat snúfkes Froon Akker, rynsk wat Rink en in moai mannich Dan Brown.’
‘Soa. En hoe wolst dat betelje?’
‘Crowdfunding. Moatst de tiid meigean!’
‘Ik wit eat folle betters.’
‘Eat…, do skriuwst gjin essee, tink der om. Ik moat gjin konkurrinsje fan dy.’
‘Hast wifi hjir?’
‘Wy Skriuwers en Esseejisten funksjonearje sûnder ynternet.’
‘Moast eefkes trochlinkje op THE GREAT AMERICAN READ. Sokssawat hawwe wy nedich yn Fryslân! Maklik as wat. Der bliuwt genôch jild oer fan it Kultureel Haadstêd gedoch om dit te bekostigjen. Dêr hoechst gjin essee oer prytpraatproaza foar te skriuwen. Genietsje do no mar moai fan ús prachtich lânskip en skink my it lêste flutsje bearenburch út dy flesse.

 

Hast noch nijs?

Dizze wike (16 oktober) is it in jier lyn dat op Malta de sjoernalist Daphne Garuana Galizia troch in autobom fermoarde waard. It ôfrûne jier like der amper haast te wêzen mei it gerjochtlik ûndersyk. Blykber binne der fan alle kanten stokken yn it tsjil stutsen. Foar eltsenien is it sa klear as de dei dat de opdrachtjouwers ûntkomme sille. It kin net oars of dy opdrachtjouwers moatte te finen wêze ûnder de machthawwers yn Malta.

It moardzjen fan sjoernalisten hâldt net op. Dit jier binne yn de EU fermoarde Ján Kuciak en syn ferloofde yn Slowakije en Viktoria Marinova yn Bulgarije. Ut Ruslân: Orkhan Djemal, Alexander Rastorgoejev en Kirill Radsjenko.
Yn 2017 binne der yn de wrâld 65 sjoernalisten fermoarde. Boppedat binne 54 sjoernalisten gizele, twa wurde der mist en net minder as 326 sjoernalisten binne finzen nommen. Lit ik sa sizze: útsein sneins alle dagen ien.

En no wer Jamal Khashoggi, ûnthalze en yn partsjes snien yn it Saûdysk konsulaat yn Istanbûl. En makkest my net wiis dat dit ek net wie yn opdracht fan de Saûdyske gesachhawwers. En wat docht de wrâld? Business as usual.

Wie it net Stalin dy’t sein hat dat ien deade ferskriklik is, mar mear as hûndert inkeld in statistyske bysûnderheid?

O ja, dan hawwe wy yn Amearika noch in presidint dy’t op in ferkiezingskampanje fannacht iepenlik en direkt de loftrompet opstekt oer in gewelddiedige aksje yn Amearika tsjin in Amerikaanske sjoernalist.
Yn in taspraak foar republikeinen yn Montana hat er it kongreslid Greg Fianforte priizge dat dy twa jier lyn in sjoernalist yninoar slein hat doe’t dy krityske fragen stelde.
Trump: “We endorsed Greg very early. But I heard that he body-slammed a reporter. This was the day of the election or just before, and I thought ‘Oh, this is terrible! He’s going to lose the election.’ And then I said, ‘Wait a minute, I know Montana pretty well, I think it might help him.’ And it did.” En it publyk yn Montana joech Trump fannacht in geweldich applause.

Wa hat sein dat de leafde ûnferstannen makket, mar heitelânsleafde kweawillige ymbesilen?

Sjoernalisten fan Fox News wiene doetiids tsjûge fan de oanfal op dy sjoernalist, Ben Jacobs (Fox News is nota bene Trump syn favorite nijsfoarsjenning, hy sjocht neat oars). Neffens dy sjoernalisten hat dy Greg Fianforte Jacobs mei twa hannen by de nekke nommen, him tsjin de grûn slein en is doe trochgien de sjoernalist te stompen. Jacobs is nei it sikehûs brocht en behandele foar in ferwûning oan de earmtakke. Yn de rjochtbank hat Gianforte letter bekend en is er feroardiele ta fjouwer dagen finzenisstraf. Letter is dy straf omsetten yn in taakstraf fan 40 oeren, in boete en in ferplichte kursus agresje reduksje.

Trump. Wy hawwe it dus oer in presidint dy’t sward hat de grûnwet te ferdigenjen. Dêr wiene wy by. En wat docht er? Hy hevet in fysike oanfal op in sjoernalist dy’t gewoan syn wurk docht wat no krekt in oanfal is op neat minder as it earste en wichtichste amendemint fan de Amerikaanske grûnwet:
Congress shall make no law respecting an establishment of religion, or prohibiting the free exercise thereof; or abridging the freedom of speech, or of the press; or the right of the people peaceably to assemble, and to petition the Government for a redress of grievances.

Hoe gek moat it wurde mei dy keardel en syn oanhingers?

Dat wie wat fan it nijs dizze wike. Wat moat ik der mei? Stopferve keapje en de eagen slute?

Neiskrift: It skriuwen fan dit stikje is eins like ûnsinnich as meirinne yn in stille optocht: it feroaret neat en is inkeld de moaiskyn fan it selsbyld dat ik oaren sjen litte wol.  Hoe lang noch mei dizze blog trochgean? 

Der sit noch foar in kwartsje yn (2)

Ferline wike kaam The New York Times mei in yngeand artikel oer hoe’t presidint Trump meidertiid syn fermogen garre hat. Trump hat gauris sein dat er selsmakke miljardêr is, sûnder in sint help fan syn heit. Net wier fansels, krekt as hast al it oare wat er alle dagen twaspjaltich twittert.

De âlden fan dizze koartkearige presidint wiene gjin earmoedlijers, se hawwe yn en nei harren libben mear as in miljard dollar oerhevele nei de bern. Doe’t Donald Trump noch mar trije jier wie ‘fertsjinne’ er al 300.000 Euro yn hjoeddeiske wearde út syn heit syn fêst goed bedriuw. Op syn achtste wie er miljonêr. Tusken syn fjirtichste en syn sechtichste barde hy alle jierren mear as fiif miljoen dollar út de saak fan syn heit. De presidint krige minstens 413 miljoen dollar en betelle hast suver neat oan belêsting. Trump hat withoefolle gokt en ferlern, is withoefaak yn fallisemint rekke en alle kearen wiene it de famyljepetunia dy’t him wer út de penaarje lutsen.

Wêrom fernuveret dit alles my net?

Syn heit wie in húskemelker fan komsa yn New York City, fan in gruttens en omfang wêr’t guon leden fan de Oranjes wiete dreamen fan krije. Trump senior wie in klearebare egosintryske kapitalist, sûnder in sprút konsideraasje mei oaren. Hy woe gjin swarte minsken yn syn wenningen ha.
Ien fan de minsken dy’t Trump senior doetiids (wy prate begjin fyftiger jierren) wol dea sjen koe wie nimmen oars as myn favorite sjonger Woody Guthrie. De skriuwer fan it werklike folksliet fan de Feriene Steaten, This Land is your Land. Guthrie wenne twa jier mei frou en trije bern yn in appartemint fan Trump senior en hat fan tichtby meimakke wat in smycht en glûpert dy Trump wie. En Guthrie soe Guthrie net wêze en meitsje der in song oer.

Mister Trump made a tramp out of me;
Mister Trump has made a tramp out of me;
Paid him alla my bonds and savin’s
To move into his Beach Haven;
Yes, Trump has made a tramp out of me.

Well, well, Trump, you made a tramp out of me;
Well, well, Trump, you made a tramp out of me;
You charge me so much it just ain’t human,
I’ve got to try to live with president Truman;
Yess, Trump, you made a tramp out of me.

It is sein dat it lietsje Old Man Trump ek fan Woody Guthrie is, mar dat liket net sa te wêzen.
It is ek sein dat Trump This Land is your Land him eigen meitsje wol as kampagnelied as er foar in twadde termyn opgiet. Guthrie soe him omdraaie yn syn grêf.

Och, wêr meitsje ik my drok om. Heit, dit is grûnsop foar grutbekken.

Foar in gearfetting fan it ûndersyk fan de New York Times, sjoch HJIR
Foar mear oer Guthrie en Trump, sjoch HJIR
Foar it lietsje Old Man Trump, hear HJIR
Foar ‘Der sit noch foar in kwartsje yn – 1′, lês myn blog fan 9 febrewaris 2018

Macht en ûnmacht

Dy foto, dy iene foto bestode firaal de wrâld en ûntsprong yn alle kranten, op elk sjoernaal. Klap foar de kop, stomp yn ’e mage, dy foto. Ykoanysk. Bitterhurd. De beskaving ferstille in amerij. Wy seine sokssawat skrikliks kin dochs net. Guon ferdommeflokten in kear, of nochris in kear, mar wy pakten allegearre dêrnei ús deistich gedoch wer op, dwaandewei ferjittend. It sil net oars wêze. Mear as in miljoen flechtelingen út Syrie yn ien jier, mear as hûndert bern ferdronken yn de Middellânske see. It verhaal fan Aylan Kurdi: twa septimber 2015.

…. “It jonkje op de skouders, weromlutsen yn in hoekje fan syn ik, soe foar it leafst sliepe wolle, mar hy weaget heech op heit syn skouders Turkije yn. Sliep is de lytse grutte jonge foarút. Hy, it jonkje dat syn stêd nea út west hat, sels amper it hûs. Want mannen mei burden mei gewearen mei roffeljende knûsten om ’e hoeke, foar de doar. In moanne lyn joegen dy mannen it jonkje in pistoal yn ’e hannen. Jimme binne smoarge ûnleauwenden, wie it yn frjemde aksinten, do jonge, sjit dyn heit. Mar mem knibbele en bea en smeke en smeke en, alderraarst, begrutsjen by de mannen mei de rûge burden. Allah jout, Allah ferjout.” …

De famylje Kurdi, wa’t der noch fan oer is, wennet no yn Kanada.

www.vluchtelingenwerk.nl
www.unhcr.org/nl

Lês ek: Khaled Hosseini: Bede aan de zee (Sea Prayer); Uitgeverij De Bezige Bij b.v., ISBN 9789403131900; aug 2018

Literatuer, filosofy en in lofsang op it populisme

In wike yn de Elzas. Madame toant ús, fleurich inkeld Frânsk pratend, wiidweidich it appartemint yn wat eartiids it bûthús west hat. De ynrjochting is modern en fol Ikea-guod, wy fiele ús daliks thús. Ik sjoch in kast mei boeken en ik poch yn myn skoalFrânsk dat ik hiel graach lêze mei, sterker noch, dat ik wolris wat skriuw. ‘Myn man ek,’ seit se. ‘Hy is filosoof, skriuwt filosoafysk-politike essays en boeken. S’il vous voulez, kom moarn lâns foar in apéritif, dan kinne jimme prate as skriuwers ûnder elkoar.’ Blinders, hie ik my no mar stilholden: dy man is fansels fan in gâns oar sjapître! Ik bin net iens in skriuwer.

As wy de koffers leech hawwe en de strieminne wifi oan de praat, googelje ik monsieur et madame. Beide binne dosint filosofy op in lycée en hy hat net minder as trije boeken skreaun. Syn belangrykste boek liket te wêzen Éloge du populisme, Lofsang op it populisme. Och hearkes, myn opfettingen datoangeande soene, foar’t safier ik dy ha, wolris fjouwerkant oars oan sines wêze kinne. En myn Frânsk om serieus in dialooch oan te gean is behoarlik comme si comme ça. Mar dan hat de Billy in surprize foar my. Tusken Le Chat Zen en Les fleurs du Mal stiet in twatalich pocketboekje yn de searje Folio Bilingue: Stefan Zweig syn Schachnovelle / Le joueur d’échecs. Op de linker side Dútsk, rjochts de Frânske oersetting. Ik begjin fuortdaliks: lês earst it Frânsk, dan de Dútske oersetting en dan noch ris lûdop it Frânske part. Sokke moaie lange sinnen sil ik fan myn libben sels nea út de fingers krije. En dan dy iene ferneamde sin oer de tsjinoerstelde mystike aspekten fan it skaken:

(Mar meitsje de minsken harren al net skuldich oan in beledigjende beheining as se skake in spul neame?) Is it ek net in wittenskip, in keunst, eat dat tusken dizze beide kategoryen yn sweeft as de kiste fan Mohammed tusken himel en ierde, in unike ferbining tusken alle pearen tsjinstellingen; oer-âld en dochs ivich nij, meganysk fan opset en dochs allinne wurksum yn de fantasy, begrinzge binnen in geometrysk fêstlizzende romte mar tagelyks ûnbegrinzge yn de kombinaasjes, hieltyd wer ûntjouwend en dochs steryl, in tinken dat neat wurdt, in wiskunde dat neat berekkend, in keunst sûnder produkten, in arsjitektuer sûnder konkreet resultaat en sa’t it bliken docht, lykwols duorsum yn wêzen en bestean, folle mear as boeken en keunstwurken, it iennige spul dat tabeheart oan alle folken en alle tiden en dêr’t nimmen fan wit hokker god it op ierde brocht hat om ferfeelsumheid oan ein te bringen, de sinnen op te skerpjen, de siele fuort te sterkjen.

Dêr kin ik wat mei, al wie it mar om yn in Frânske sfearbesinning te reitsjen. Wat myn ynhâldlike bydrage yn in mooglik filosofyske konversaasje oanbelanget, hie ik no myn ‘Bluff your way in Philosophy’ mar meinommen. Bluffer’s Guides (se binne der oer alle mooglike ûnderwerpen, fan seks oant de Europeeske Uny en fan de keunsten oant en mei wyn en whisky), ‘lêze hurd fuort en sitte grôtfol basisynformaasje dy’t nedich is om troch te gean as in kundige op dit flak.’ Sa stiet it op de flaptekst en sa soe it wêze kinne. De bluffer syn gouden regel wit ik noch wol: kinst oeral in kont oandraaie yn in taal dy’t de minsken net kenne, om de ien of oare reden is dat yn it bysûnder fan tapassing op it Dútsk. En ek datst yn it filosofysk petear punten skoare kinst mei betsjuttingsleaze paradoksen, (‘there is mileage yn mysticism’), lyk as ‘it iennich echte ljocht leit yn it tsjuster’ of ‘eltse stap nei foaren is in stap nei achteren.’

Mar as it safier is blike sokke mâle fratsen hielendal net nedich. De tafel stiet fol mei it lekkerste Elzasser iten en de skoanste wyn. Beide filosofen binne bysûnder ynteressearre yn ús dwaan en tinken, freegje troch en witte ûnderwilens ús subtyl te ferbetterjen yn it knoffeljen fan ús Frânsk. En, hiel oars as ik, beide binne smoute praters dy’t net te keap rinne mei persoanlike opfettingen en besonjes. We kinne de wurden wol fuortkrije, ek al prate beide doktorandy, wûnderbaarlik wier, hast gjin wurd Ingelsk. Dat spyt harren sels noch it meast. ‘Der binne twa folken yn it westen dy’t harren singelier en eigensinnich foar it grutste part op it sels rjochtsje, en dat binne de Amerikanen en de Frânsen,’ seit er. Oer sokke saken prate wy. It wurdt persoanliker. Et moi, ik ferhelje comme si comme ça oer La Frise, les Frisons et ma langue, mon amour.

Twa dagen letter nûget monsieur my jûns út foar in eachweiding oer syn idyllysk pastoraal doarpke dêr yn de delte fan Le Grand Ballon en sa komme wy kuierjend dochs te praten oer syn boeken en analyzes fan it ferskynsel populisme. As ik him freegje oer de Zeitgeist fan tsjintwurdich rekket hy echt oan it ferhaal. It begrip ‘Zeitgeist’ stiet min ofte mear sintraal yn syn tinken en opfettingen. Ha ik wer.

‘Populisme is de weropstanning fan les colsbleus, de janmodalen fan bûten de stêden, de bouwers en de hoeders fan ús maatskippij mar ek de lêste en grutste ferliezers fan ûnferbidlike amorfe neo-liberale krêften. De plattelânsbefolking is troch de jierren hinne ferhânsele en ferkwânsele, yn alle gefallen ferrifele en ferknipt troch de elite fan de ûntwikkele ynternasjonaal oriïntearre baby-boomers, fan de tsjustere, neat sparjende krêften fan ferfrjemde en koartsichtige politisi en fan de multinationals. Populisme is it ûntsjinkearber troch de manlju en froulju op it plattelân oprjocht opkommen foar op ’e nij kontrôle oer eigen belang en begear. Foar eigen lân en eigen regear. In rjochtfeardige revolúsje fan nasjonalisme en entiteit om ús ûnoerdraachbere frijheid, of wat der noch fan oer is, te redden.’ Teminsten, ik tink dat is wat er seit, comme si of comme ça.

Ik wit net folle better as fier Heraclitus op mei syn alles beweecht en wy, wy bewege mei. Yn ien eagenblik kin de wrâld feroarje, en wy ek. Yn in fleach fan dwylsinnigens neam ik ek Montaigne en yn him fine wy op it ein fan ús kuier in mienskiplik platfoarm. ‘Krekt,’ seit de filosoof, ‘mar hoe krije wy de wissichheid dy’t wy sa nedich hawwe, as wy nea in fiksearre punt hawwe?’ Wy komme ta de konklúzje dat wy ússels sjen kinne as hynsteriders. Wy drave mei en wy drave hurd, mar fine ús lykwicht, ús hâldfêst yn ús seal. Hokker seal kieze wy? Hy fjouweret honkfêst Le Gran Ballon op foar in machtich útsicht op eigen lân, ik sil op myn swarte wol ferdwale yn in wide wrâld fol gaos. Kommend jier mar wer ris dy kanten op en dan wol ik minstens ien essay skreaun ha, dat ik mei monsieur beprate wol. Oer tradisjoneel sosjale hierargyen dy’t wy samar net konservearje kinne. Of samar net feroarje kinne? Hjir moat ik noch eefkes oer neitinke.

Stefan Zweig: Schachnovelle/Le joueur d’échecs, Éditions Gallimard, ISBN 978-2-07-045005-3, 2013 (side 36)
Jim Hankinson: Bluff your way in Philosophy, Ravette Books Limited, ISBN 1-85304-136-X, 1985
Vincent Coussedière: Éloge du populisme, Élya Éditions, ISBN 979-1-09-133600-0, 2012

Gîte des pensées sauvages, Geishouse, Haut-Rhin; Gîtes de France, Réf. 68G2935

De langste fiif minuten

‘Mar fertel no ris jím ferhalen op seksgebiet! Wol alle kearen oanhearre wat ik meimeitsje, mar sels ferhelje, ho mar! Kom op, keardels, hjoed foar de dokter mei it wetter! Lomme, do bist de âldste fan it stel. Asto no ris begjinst’. Lea nipt oan har twadde live-happydrink, sa’t se har Campari-tonic neamt. Sels hie se niis hiel wat te sizzen oer in sekere Geart fan Grins, dy’t fan sneon op snein by har yn ’t bêd der neat, mar dan ek hielendal neat fan makke. In âld ferhaal. Underwilens hawwe wy fan de fytsklub de kroech foar ússels en skinkt Jouke noch ris yn.
‘Leave, wat ik te sizzen ha fertel ik alle wiken al, op myn blog.’
‘Leffert! No do dan, Auke. Do mei dyn Iraanske skarreltsjes, do hast dyn ferhalen dochs foar it opskeppen?’
‘Ja, wis wol!’ Auke sjocht om him hinne. ‘Mar no net. Achtung, Feind hört mit. Ik fertel hjir neat oer myn Iraanske kammeraatskes.’
‘Harry?’
Harry is heit fan fjouwer en rint sneins mei de frou en bern twa kear nei syn tsjerkje, twa doarpen fierder. Harry laket en skoddet de holle.
‘No way!’ Oars in hiele goede ICT-er, dy Harry, de recruiters sitte him dei út dei yn achter de broek. Simen en Otto hawwe foar de feroaring ek gjin praatsjes. Dan roffelet Auke in pear tellen mei platte fingers op de tafel, jout him foaroer en sjocht Lea strak yn de eagen.
‘Ynienen moat ik tinke oan…, och, hoe hjitte se ek al wer?’
‘Yes!’ Lea nimt in swolch fan har Camparigelok en sjocht Auke fol ferwachting oan. ‘Dêr komt it.’
‘No, dat wit ik net. Mar it wiene wol de langste fiif minuten fan myn libben, dêr by Brussel.’ Auke skoot it bierfiltsje fiif sintimeter nei links, dan acht nei rjochts, draait it Amstel logo nei him ta en skout it stadich skom yn syn leech bierglês. Dan roffelet er noch in kear mei de hannen op tafel. ‘Mar hoe hjitte se no, dy Kanadeeske? Amélie sokssawat, of Aimée?’
‘What the fuck, who cares! Kom op mei dyn ferhaal.’
‘Hoho, Lea, rêstich bliuwe. It famke moat in namme hawwe, oars is it gjin ferhaal. Lit ik it mar op Aimée hâlde, what’s in a name.’
‘Aimée, Aimée? Hoe sa? Wat foar namme is dat?’
‘Stil, Lea! Efkes gjin azem mear jaan, do. Drink dyn suertsjewetter mar op. It moat yn dy smoarhjitte simmer fan 1995 west hawwe. Ik kaam mei de trein út Nederlân en op it stasjon waard ik opwachte troch Aimée, myn sjef fan doe’t ik noch op it NAVO haadkertier wurke, jierren dêrfoar. Yn 1988 wiene wy allebeide troud, ik noch mei myn leave Martsje, sy mei in grutte grouwe stoere fjouwerkante keardel dy’t earder American Footballspiler west hie. Full linebacker by de Pittsburgh Steelers, mei de namme fan Luke R. Foster, ja dat wit ik noch. Black Lucky Luke, neamde hy himsels. Sûpe as de keallen, swetse as in Fryske trochsûper en it twa meter rûn boppeliif ûnder de tatoeaazjes. Hawwe jimme it plaatsje? Mar, aardige keardel, kin net oars sizze. Koest mei him laitsje, moaie ferhalen. Dosint Ingelsk oan de American Highschool yn Brussel, net alle linebackers binne ûnnoazele dommekrêften. Skink der noch mar wat by, Jouke, ik bin op it lêst noch mar by it foarspul. Jou Lea mar in dûbele ranja, se ferfeelt har dea sa te sjen.’
‘It sjit ek net op hè, mei dyn ferhaal.’
‘Net sa gleon, do. Wêr wie ik? Aimée, aardige frou, goed yn it fleis, koe it maklik fersiere.’ Auke produsearret wer in opgeande roffel op it taffelsblêd. ‘Frou fan de frijhannel, sil ik mar sizze. Dat die bliken in twaennjoggentich, fjouwer jier nei ús oparbeidzjen, doe’t ik, frij fan de frou mei jild tefolle en leafde temin, wer yn De Haach wenne en mei, kom hoe hjit se, Aimée, in wike lang los fan har keardel, dy linetrekker, tegearre troch Amsterdam en Paradiso banjerden. Dat wie in hiele noflike wike tegearre, kin ik wol sizze. Wy hawwe doe noch in nacht yn it Oranjehotel yn Ljouwert west, hiel noflik. Great country, sei se fan Fryslân, beautiful cows, wist se ek noch te sizzen.’
‘Net sa ouwehoere, bliksem. Details, Auke. Wy wolle alle bysûnderheden oer jim gearsitten en klearkommen fernimme! Ik stean oars al wer droech.’
‘Jouke, noch in gleske spoetnik foar mefrou hjirre. Watsei, meitsje der mar in heale mingel fan, mefrou hat it dreech. Froulju, se tinke mar oan ien ding. Wêr wie ik?’
‘Brussel, stasjon, Aimée dy’t op dy wacht, sa gleon as de nacht.’ Wy seagen Harry fernuvere oan, wêr kaam dat no wer wei? Jo moatte se yn de gaten hâlde, dy ICT-ers.
Wer fiert Auke in roffeltsje út. ‘Goed, ik kom dus middeis betiid oan mei de trein dêr yn Brussel, moaie stêd, kin net oars sizze. Prachtige stêd! Hawwe jimme der wol ris west? De Grutte Markt fol Flaamske ferdivedaasje, Menneken Pis, fette friten, bêst bier… AU! Sit my net sa poateljen, Lea! Koest dy!
“Wy sille sa nei myn hûs,” seit dy leave lytse stevichgleone Aimée, as ik nêst har yn de auto stap, “mar earst wol ik eefkes lâns by in âlde freon hjir yn de buert. Dy ha ik ek in jierren net sjoen. Asto dan eefkes wachtsje wolst, geane wy dêrnei nei myn wenning. Luke hat in workshop, dy komt pas jûn let thús.” Dat seit se, myn lekkere leave gleone Aimée. Dy freon dy’t wy besykje, no ja Aimée dan, is in jongfeint út in Afrikaansk lân, ik tink Rwanda mar it kin ek de Kongo west hawwe. Dy man wennet yn in joekel fan in appartemint fjouwer heech foar en ik sil it jim sizze, alle keamers stean grôtfol mei Afrikaanske muzykynstruminten: grutte en lytse trommels, bellen, ksylofoans, kalebassen rattelbellen en rammelstokken, folle net genôch. Ek noch allerhande keunstfoarwerpen, dûnkere deadebelêzers, ivoaren goadejoechheiers, byldefigueren fol fûle útstjelpende eagen, it iene noch ûnhúsliker as it oare, én mei LP’s. Tûzenen LP’s. Afrikaanske muzyk, protte jazz. Ik mei alles wol draaie, seit dy man, Kambala hjitte er, no wit ik it wer. En ik mei alles wol oanreitsje, want seit er, “ce n’est pas un musée.” Hy lit my ek in swart mahoanjehouten kastke sjen mei heul moaie flessen wisky en de lekkerste Frânske likeuren. En ik bin gek op likeur.
“No, dat komt wol klear,” sis ik, “nim dyn gemak mar. Take it easy, man,” Tsja, wat moatst oars sizze, yn sa’n situaasje? Go for it? Hy jout my noch in ‘high five’, laket syn wite tosken yn myn gesicht en de oardel oere dêrnei binne Aimée en dy man, och sa’n aardich keardeltsje, kin net oars sizze, beide foar my út byld. Ik hear se wol, ja, ik ha se wol heard. Yn in keamer healwei de gong. Djembé trommelmuzyk mei in allemachtich ritme en hieltyd flugger hè, hieltyd flugger! Komt gjin ein oan. Kin der net tsjinop drinke. Moatte jim ris tinke wat ik ûnderwilens tink? No?’
‘Tinke? Do tinke? Kinsto tinke? Mei de bealch fol likeur? Tocht it net!’
‘Lea, tête-toi! Hoe faak moat ik dy dat sizze? Der sit noch wat prik yn dyn glês. No, ik tink dit wurdt wat. As ik aanstendaliks by myn ynleave Aimée oan de beurt bin en ek ris ynskowe mei, dan moat it minstens sa opwinend wêze, minstens! Of net dan?’
‘Manlju!’ eamelet Lea en sjocht om beurten ús fjouwer mannen optein oan.
‘En dat soe wol ris in hiele put wêze kinne.’ Harry wer.
‘Harry jonge, der mankearret neat oan dyn loga- en algoritmyske kundichheden. Gjin wûnder dat eltsenien dy ynhiere wol.’
‘Soest Hup sûpengroattenbrij sjonge kinne, en ik sil dy wol krije, hieltyd flugger, hieltyd flugger.’ Lea hat wat it smoar yn.
‘Tuttuttut, tête toi, mademoisselle. Mar goed, mei ferrin fan tiid sjoch ik Aimée yn de bleate kont oer de gang nei de doucheromte ta rinnen en komt dy Djembé-keunstenaar yn syn Bjørn Borg ûnderbroek mei in mânske trommel wer by my de keamer yn. Hy seit neat fan de twa lege flessen op it kofjetaffeltsje, mar fertelt alles oer dy trommel. “Hoe strakker dizze snaren,” seit er, “des te heger de toan. I know!” Hy skoddet as er skatterlaket en syn ynwite tosken strielje fan Brussel oan Kinshasa ta. Fiif minuten letter komt Aimée der wer by, sa fleurich as de roazen en se wiist nei dy trommel: “Kadooke fan Kambala. In pratende trommel, út Mali. Do you like it?” Net folle letter sitte Aimée en ik en dy mânske trommel yn de auto nei har hûs en no moat ik wat wetter kwyt.’

‘Hawwe wy dy lange fiif minuten no hân of net?’ freget Lea ús earnstich as Auke de doar achter útrint. ‘Fine jimme ek net dat it sa stadichoan in ferrekt lange fiif minuten wurdt? Ik ha noch neat spannends heard. Wat tromje ûnder it feest en dan noch út de twadde hân en in bleate poepert yn de fierte. Dit liket nergens op.’
Ik mien dat ik foar Auke in goed wurdsje dwaan moat. ‘Gun dy man syn ferhaal, Lea. Wy binne net allegearre sokke hotrods asto, dy’t alle wiken in dragrace hâlde fan de iene frijer nei de oare. Auke is gewoan noch lang net klear mei syn ferhaal.’
‘En dat seisto, mynhear de skriuwer. Show, don’t tell, mister Mulisch. Les ien fan alle skriuwworkshops.’
‘Wat hiest eins ferwachte, Lea?’ freegje ik. ‘Ik soe tinke, froulju wolle foaral Tell, don’t show, as it oer seks giet. Prate, prate en noch ris prate. Kom-mu-ni-kaas-je, frou Holle.’
‘Show, don’t tell, mister Muesli. Hast in blog om te oefenjen yn it skriuwen fan allerhande sjenres. No kinst ris in kear porno besykje en bliuwst frommich stykjen yn de Bouquetrige modus. Bamboem, man! Der boppe op! Moatst dyn klok-en-hammerspul bimbamje litte, blinder. En net sa omtôgje mei notabene in útwiksele trommel.’
‘Dit is myn ferhaal, Lea. Safolle kleuren griis hawwe wy Friezen net.’ Auke sit wer op syn stoel en slacht op ’e nij in roffeltsje. ‘En as it dy net opwinend genôch is, dan giest mar ûnder dy telefyzje dêr sitten, dan kinst moai de bagger fan de kommersjelen oansjen. Ast by ús sitten bliuwst dan krigest fan my noch in mingeltsje jarrewetter en fierder wolle wy fan dy gjin eksegeze mear. Harry, wêr wie ik?’
‘Workshops. Lauweljoek sit yn in workshop, komt fan ’e jûn let of net thús en jimme beide kinne aimer comme les bêtes yn it hûs fan dyn Kanadeeske. Aimer, monsieur, maintenant!’
‘Allemachtich Harry! Wat sit der yn dat drinken fan dy? Do silst my noch fan de kroade wippe. Aimée, och Aimée, Aimée. Wat sil ik sizze? De tiid wie úzes tegearre, bylâns dy hiele noflike middei en jûn op, dêr yn dy villa oan de Breughelwei yn Sint-Anna-Pede by Brussel. Mei útsicht op it prachtich tsjerkje dat Breughel noch skildere hat yn De Parabel Fan de Blinen. Sjochst it foar dy, frou Kampari, hoe’t wy, Aimée en ikke, myn ynleave Aimée, hoe’t wy yn it oanbegjin stadichoan inoar de klean stik foar stik, sok foar sok …’
‘Hiene jimme dat oan tiid? Om nei dat tsjerkje te sjen?’
‘Sssst,’ slis ik.
‘Harkje leave,’ coacht Otto.
‘Froulju!’ krimmenearret Simen.
‘Control-alt-delete,’ leit Harry op.
‘Madame, tête-toi encore une fois!’ seit Auke. ‘Afin, om koart te gean,…
‘Hèhè,’ fersuchtet Lea.
‘… Aimée trekt om sân oere hinne foar de hoefolleste kear dy deis krekt mei alle konsekraasje wer in kleurich kondoom om myn manneke bis of wy hearre de foardoar tichtslaan. “Oh My God,” flústeret Aimée, “Oh oh oh, my God!” himet se encore quelque fois. “Bergje dy, Auke, bergje dy! Hy fermoardet ús, oh my God!” en sy pakt har klean, stoot nei de badkeamer, docht de doar sêftsjes achter har ticht en draait dy fuortdaliks op slot. Dêr siet ik, yn myn neakene poedel, op har bêd en ik hear Lucky Luke sa kwea as in bolle de trep op âljen. “Woman, where are you? Whose bloody drum is this?” No? Wat soesto dwaan, Lea?’
‘Ut it raam springe.’
‘Nee, te heech. Otto?’
‘Kessen út oertrek helje, achter de doar stean gean, dy keardel fan achteren bespringe en mei it oertrek yn beide hannen him de strôt tichtknipe.’
‘Gjin tiid, gjin romte, te gefaarlik. Harry?’
‘Midden op it bêd sitten gean mei it drumstel foar myn hearskip en ûnder it tromjen troch mei de strakste snaren psalm 51 sjonge, dy oer sûnde en beliden en dat sa fluch mooglik.’
‘Dy tekst ha ik tafallich net paraat. Lomme?’
‘Under it bêd dûke en myn seiningen telle.’
‘Net gek. En Simen, wat soesto dwaan?’
‘Alle fiifentweintich kondooms fan dy dei byinoar pakke as wiene it teesekjes en dêrmei dy Amerikaanske koboy de kop ynrosse. Dêr leist aardich wat gewicht mei op syn harsens, soe ik hope.’
‘Sa ûnbesnien bin ik net. Nee, ik tink wat Aimée kin, dan kin ik ek. Ik gryp myn klean byinoar en dûk ûnder it bêd. En krekt op ’e tiid, want dêr strûzet dy Luke al de keamer yn. Op itselde eagenblik hear ik Aimée út de badkeamer wei. “Oehoe, Lucky!” ropt se. “Oehoe, surprise, surprise! Honey dear, hjir bin ik.” Luke keart him om en iepenet de doar fan de badkeamer. Ik hear it wetter dat de badkûpe ynbrûst. “Are you alone?” bolderet hy as er de badkeamer ynstapt. Ik kin net foar rjochten hearre wat der fierder sein wurdt, mar botte freonlik is it net tusken dy beide. Ik wachtsje net langer, kom fan ûnder dat krappe bêd wei, strûp my stroffeljend de onderbroek oer de kont en mei de oare klean yn de hân rin ik o sa hoeden de trep del. Under stap ik de earste de bêste sydkeamer yn en klaai my sa rap mooglik fierder oan, de sokken stek ik om tiid te winnen my by de bûsen yn. Ik bin krekt oan de skuon ta of ik hear boppe mei in soad kabaal in doar iepenkletterjen.
“Where the fuck are you, Dutchman?”
Der is gjin oare doar yn dy sydkeamer, ik moat wol werom de hal yn en dêr sjoch ik Luke dy’t sûnder himd mei ien hân syn broek ophâldt boppe oan de trep, grouwer en bleater en lilker as ik him ea sjoen ha.
“Hi Luke. Sorry, got to go.” Mear konversaasje kin ik net opbringe. Ik doch de foardoar iepen en draaf mei de skuon yn de hannen de wei op, de kant op fan it tsjerkje.
“You fucking coward, I’ll kill you!”
In man kin hurd rinne, kin ik jim fertelle, sels op bleate fuotten fol lykdoarns. Ik draaf it earste syddykje yn, hûndert meter fierder in twadde en ik ha gjin flau benul wêr’t ik bin. Dan sjoch ik in bushalte en ik lês dat de earste bus oer fiif minuten lânskomt, wêrhinne kin my neat skille. Ik wachtsje, fiif ellindich lange trage minuten wachtsje ik, skiterich as in hazze, op dy bus dy’t mar net komme wol. Deabenaud dat Lucky Luke de hoeke om komt oanstoarmjen. Yn alle earlikens, dy fiif minuten, healslachtich ferskûle by dy tsjerke, wiene de langste fan myn libben.

En witte jimme wat úteinlik dy fiif ûneinige minuten my opsmiten hawwe? Net lang dêrnei fernaam ik oer dat tsjerkje yn it skilderij fan Breughel de âlde. In pear moanne letter ha ik it museum yn Napels besocht wêr’t De Parabel Fan de Blinen hinget en doe en dêr kaam ik, steand foar dat skilderij, oan de praat mei de Toskaanske frou dêr’t ik letter in setsje mei troud west ha. Och, hoe rekke sy mei de tiid kompleet oerstjoer fan hoe’t ik yn myn deistige djembé-oefenings it tempo geandewei opfiere koe. Se koe my net bysloffe en dat houlik hat gjin twa jier duorre. Myn djembé spyljen ek net folle langer, mar sûnt dy tiid bin ik wol gek op de Flaamske skilderkeunst.’

Lês HJIR mear oer de Breughel tentoanstelling yn it Kunsthistorisches Museum, Wenen, 2 oktober 2018 – 13 jannewaris 2019.

Foar it sjongen de tsjerke yn

Gjin tsjerke sil ik ynrinne of ik moat fuortdaliks it plafond besjen. De tsjerke as gebou is foar my net in ôfspegeling fan in boppenatuerlike werklikheid dy’t my nei myn religieuze ûnderfining liede kin, mar in plak en bestimming foar it suver estetysk genot fan symmetry en geometry. It gewulf fan goatyske katedralen binne wat dit oanbelanget fierwei de moaiste, in ultym trochtocht bouwurk fan in werheljend ritme en raffinemint.

It is in magistraal stringint gearbondeljen fan komplekse unifoarme stjerfoarmige krúsribben, ringen fan diagonale skild- en gurdelbôgen, spits- en skiedbôgen, kappen en slútstiennen boppe yn koepels en arkaden. Ik sjoch in wûnderlik byinoar klinken fan konstruksje, rasjonaliteit, technyske finesse en optyske yllúzjes. En dat alles boud in ferbjusterjend sân-, achthûndert jier lyn yn it perspektyf fan in ûneinige takomst. Ferheven boukeunst, om tiden nei te sjen en stil wei te wurden.

By dizze systematyske gearstalling fan prachtige bôgefertakkingen komt by my ien muzykstik nei boppe dat wat útfiering en komposysje oanbelanget yn kompleksiteit spegelbyldich synonym is mei de djipsinnichheid fan al dat goatysk fernuft. Dat is Gregorio Allegri syn Miserere Mei – Wês my genedich. Komponearre om 1630 hinne op de tekst fan psalm 51 waard it alle jierren mei Peaske opfierd yn de Sikstynske kapel fan it Vatikaan. It kopiearjen fan de komposysje wie strang ferbean, mar Mozart op syn fjirtjinde hat it nei ôfrin út de holle noat foar noat sûnder ditten en datten útskreaun en is der noch foar prizige ek.

Hear HJIR nei in minske dy’t help siket en treast fynt. Faak meitsje de stimmen fan it Miserere Mei my bliid en lyts en grutsk tagelyk, dan wurdt it grize fan myn bestean wat fleuriger en lichter. Kontemplaasje en besinning, dit sjongen yn de tsjerke.

Solange sjongt net mear – Solange sans chaussures

Solange sûnder skuon
sûnder streakjes, sûnder slyt
stammertsje fol fan hertesear
Solange spjochtich en net sa praatsk
Solange sliept net mear
Solange sjongt en sliept net mear

Solange fol fan spyt
slûke skouders, slûke skammels
stakkertsje sûnder twapetear
Solange skruten ûndermaatsk
Solange skrept net mear
Solange sjongt en skrept net mear

Solange sûnder slinger
sûnder steuntsje, sûnder stee
Solange slút de hannen gear
Solange slij en net sa praatsk
Solange slist net mear
Solange sjongt en slist net mear

Solange sjongt en slist net mear
Sjongt en slist net mear
sjongt net mear
beslist de dea
Solange sjongt
beslist net mear