Damje op de Elyzeeske fjilden

‘Jannes, ik sit op de Fryske Akademy foar Sjoernalistyk en myn earste opdracht foar it fak Nepnijs is om in sporter te befreegjen. Maklik begjinne, sei Abe, ús dosint. Myn earste fraach moat dan wol wêze hoe’t it dy foldocht, dêr yn de himel.’
‘No ja, hjir is noch hyltyd gjin bier, mar nei mear as tweintich jier is it himeljen sels foar my wol wat better wurden.’
‘Hoe dat sa, wurdst tsjintwurdich sponsore troch dy Boalserter brouwerij, Us Heit?’
‘Nee, dat net, mar koartlyn kaam ik einlings yn de sânde himel en dat is yn dizze omkriten wol moai de heechste rating. Yn de earste seis komst allinnich mar silligen tsjin dy’t mei harren siel ûnder de earm rinne. Mar hjir yn de hichte sitte myn sielsibben: BN’ers fan de telefyzje, helden, ikoanen, ferrinnewearre goaden en in hiel soad hillige silligen. Of sillige hilligen, dêr wol ik ôf wêze.’
‘Hoe hast dat foarinoar krigen, dy promoasje?’
‘Ien of oare malloat hat in enkête útskreaun oer wa’t de grutste cultheld is yn de Nederlânske sportskiednis.’
‘Dat wie myn dosint. Hy hat publikaasjeplicht, dan moat er wat. En de winner fan dy enkête wie… Jannes van der Wal fan Tsjalbert!’
‘Mei grutte foarsprong!’
‘En hoe fielt soks?… Jannes? Hoe fielt soks??… Eehhh, Jannes? Joust de rún noch wol ris in raam?… De rún! De rún, Jannes. Hast dy noch wol ris in raam jûn?… Damje, witst wol?… Dammest noch, damnit!!… Jannes???…’
‘Nim my net kwea-ôf, by in gefoelsfraach klap ik hyltyd ticht. No bin ik wer by de les. Ja hear, ik damje noch withoefaak. Oan de ein fan myn libben hie ik oars skjin myn nocht fan it damjen, al dy ferrekte remizes. Ik ha doe noch in skoftsje oan it bridgen west, mar ik koe net twastimmich sjonge yn in spantsje en der wiene ek fierstente folle tutsjemuois mei botoxboarsten om my hinne. Mar doe dat skaken, ja, dêr hie ik ek wol in soad nocht oan.’
‘Damjen én skaken, Jannes, akkordearret dat wat mei elkoar?’
‘No, moatst sa tinke, damjen is arbeidzjen, skaken is in aardichheidsje. Damjen is folksk, skaken feodaal. Damjen is folle dreger.
‘Krijst noait genôch fan dat damjen en skaken dêrboppe?’
‘Och man, hâld op. It is alle dagen wer feest. Ik kaam lêsten Philidor noch tsjin, oare kant de Elyzeeske fjilden. Machtich moai dêr. Yn Redbads tiid waarden dat de ivige jachtfjilden neamd, mar ja, jachtsjen en streupen binne al sûnt goadeheugenis yn de ban rekke. Rink van der Velde, dy âld murdejeier, hat noch in petysje skreaun dat it net raarder wurde moast. Mar dat hat gjin fertuten dien by de Baas. En hy kin skriuwe, dy Rink.’
‘Koe.’
‘Kin! Sjoch, dû kinst wol op sa’n akademy sitte en in stúdzje meitsje fan it eartiids en notiids oer al it ûngeregeld sportguod, mar hjir sit it sjesa dat alles yninoar oerfloeit. Hjir is gjin folsleine doe-dantiid: de tiid hâldt hjir ivich skoft. Wy dogge hjir alles tagelyk en mei inoarren en troch inoarren hinne. Ik spylje mei Philidor: hy skaakt, ik damje en it makket gjin sprút út.’
‘Jannes, ik wol dit fraachpetear ta in ein bringe en dy noch ien ding freegje. Us heit is stoarn en dy mocht wol sa ferhipte graach damje. Ast him tsjinkomst, soest dan ris in kear mei him damje wolle?’
‘Fansels, jong. En witst wat? Yn de himel binne gjin winners en ferliezers. Hjir twifelest nea net, kinst gjin fouten meitsje, de iene is net better as de oare. Jim heit kin by ús op it heechste nivo in grut tal prachtige partijen tagelyk spylje dy’t withoelang duorje kinne en it is hyltyd remize. It giet hjir om it wêzen, om duorsumens, net om it wurden of de moaiskyn fan it bedroch. Skriuw dêr mar ris oer.’

Wêrom lêze jo…?

‘Wêr giet dat boek oer?’ frege it famke fan in jier of fyftjin, nêst my yn it fleantúch op wei nei Skiphol. Wy sieten tegearre al in setsje noflik Frysk te praten, it iis wie brutsen en no hie se genôch moed fette om my wat te freegjen. Sels hie se in Nicci French boek by har. Machtich moai en spannend, hie se my ferteld, mar se moast de kop der wol byhâlde en dat foel de ôfrûne wike net ta, op fakânsje mei har hiele famylje yn Spanje. Ik liet it omslach fan myn boek sjen, Go set a Watchman, fan Harper Lee.

‘It giet oer in jonge frou dy’t in poas wurke hat yn New York, mar no werom nei hûs en heit ta giet, yn it djippe suden fan Alabama. It boek spilet him lang lyn ôf, de fyftiger jierren. De frou is modern en liberaal fan opfettingen, mar hat heit, Atticus Finch hjit er, in advokaat, is in typysk blanke rasist fan dy tiid, aardich konservativer en hiel wat bekrompener as se tocht hie. Dêr hat se no, as min ofte mear frijfochten jongedame, gâns muoite mei.
Ik moat dy sizze dat ik mei dit boek de kop der ek behoarlik byhâlde moat. Dizze fakânsje bin ik der trije kear oan begûn en sjoch, ik bin noch lang net op de helte. Ik fyn it boek ûnlykwichtich en betiizjend, rommelich.’
‘Rommelich? Wêrom lêze jo it dan?’ Dat wie in goede fraach.

‘Dizze frou hat mar twa boeken skreaun. Har oare boek wie hartstikke goed. Dat is sels ien fan de wichtichste boeken yn de Amerikaanske literatuer en yn de skiednis fan rassediskriminaasje dêr. Ik wol dit boek lêze om’t sy wat te meitsjen hat mei myn skoaltiid, doe’t ik sawat like âld wie as dy.’
Ynienen fielde ik my in âldman dy’t neat oars kin as eamelje oer in foarby libben. Krekt as dit knappe famke dat nedich hie. Mar ik koe my net mear stilhâlde. It wie wat.

‘Twadde of tredde klasse Mulo, om 1967 hinne, wy hiene in wurkwike yn it foarmingssintrum fan de Woodbrookers yn Koartehimmen. Fan dy wike kin ik my noch twa dingen heuge: wy sieten yn in kring en de foarmingslieder rigele by it begjin al ús efternammen oan inoar om der in yntrodusearjend ferhaaltsje fan te meitsjen én wy seagen de film To kill A Mockingbird. In hiel ferneamde film nei it oare boek fan dizze Harper Lee. Dy film hat doe in ferpletterjende yndruk op my makke. Ik woe echt dêrnei de wrâld yn om dy te rêden, earme stumpers helpe, ek advokaat wurde of ûntwikkelingshelp dwaan, alle ûnrjocht te liif gean.

Harper Lee hat earst dit boek skreaun, Go set a Watchman, yn 1956 of sa. De útjouwer fûn it doetiids net goed genôch en advisearre har om it as basis foar in oar boek te brûken. Dat is úteinlik To kill a Mockingbird wurden, mei diels deselde karakters tweintich jier jonger en ek deselde tematyk, mar in folslein oar boek, safolle deegliker en dramatysker. Se hat der mear as tweintich jier oer dien om dat boek te skriuwen, se wraksele mei elk wurd en alle sinnen. Der wurdt wol beweard dat it boek net troch har, mar troch har buorjonge en skoalfreon Truman Capote skreaun is, al sa’n ikoan yn de Amerikaanske literatuer. Ik soe it net witte en it is eins fan gjin belang.

Dy heit, dy Attica Finch, is yn dit boek, dat pas in pear jier lyn publisearre is, in rasist. Mar troch dat oare boek, To Kill a Mockingbird, waard er yn de sechtiger jierren in symboal fan it nije, it frije Amearika as suksesfol advokaat fan in swarte jongen dy’t sûnder grûn beskuldige wurdt fan mishanneling en ferkrêfting fan in blank famke. Earst, yn it iene boek, in held om’t er earlik en ynteger is, en dan yn it twadde boek -dat it earst skreaun is-, in rasist om’t er nettsjinsteande himsels in produkt bleau fan syn tiid en fermidden. Sjochst mar wer, neat is wat it liket. Kinne wy ús wier frijmeitsje fan dat wat ús fêsthâldt? En wolle wy dat? Dat is wat ik sykje yn dit boek.

Witst, ik lês om de wrâld te begripen. En och, ik skriuw ek wolris wat, dat is in bytsje besykje om myn libben noch in stim te jaan. Skriuwsto wol ris?’

Hear HJIR in fraachpetear mei Harper Lee (1964)

Vladimir Vojnovitsj: kom yn de kunde mei soldaat Ivan Tsjonkin

Hjoed is bekend makke dat de skriuwer en Sovjet-dissidint Vladimir Vojnovitsj (85) stoarn is. Hy waard foaral bekend troch syn roman: De merkwurdige wederwarichheden fan soldaat Ivan Tsjonkin.  Dizze lytse oersetting hie ik noch op de planke lizzen.

Achtber lêzer!

Jo hawwe fansels al yn de rekken dat de op ôfswaaien steande militêr Ivan Tsjonkin lyts fan stik en tsjilskonkich wie en boppe-al foarsjoen fan twa reade flapearen. ‘Wat in figuer fan neat,’ hear ik jo ferheard útroppen, ‘moat dat in foarbyld wêze foar ús jongerein? Wêr hat de skriuwer sa’n held tusken oanheltekens weihelle?’ En ik, de skriuwer, fiel my yn de pinne setten en betrape, want ik moat bekenne dat ik him nearne wei helle ha. Ik ha him út de tomme sûge, net om him ta foarbyld te stellen mar om’t ik tafallich neat betters te dwaan hie. ‘Stel dat dit sa is,’ sille jo kritysk freegje, ‘hoe komt de skriuwer derby om sa’n ien te betinken? Foar itselde hie er ommers by de werklikheid te riede gean kinnen en beskriuw in echt stoere soldaat, kant fan liif en lea, in foarbyld fan dissipline, paratens en polityk bewustwêzen.’ Dat soe fansels kind hawwe, mar it mocht net sa wêze. Alle modelsoldaten wiene al fersein, en ik moast it dwaan mei Tsjonkin. Earst siet ik dêr tige mei, mar nei ferrin fan tiid skikte ik my yn myn lot. In held út in boek is krekt in bern. It is eat dat jo krije, en dêrmei út. Jo kiperje him net ta it raam út. Oaren sille ornaris bettere en skrandere berntsjes hawwe, jo hâlde no ien kear it meast fan jo eigen bern, omreden dat it fan josels is.

Tsjonkin syn foarôfgeande biografy befette net folle mominten dy’t wichtich genôch binne om jo dêrmei lêstich te fallen, mar ik kom der wierskynlik net ûnderút om -al wie it mar yn in pear wurden- wat te ferheljen oer syn ôfkomst en libbenspaad oant no ta.

No, hawar, yn in doarpke oan de Wolga libbe guon jierren lyn in Marjana Tsjonkina, in deagewoan boerewiif en widdofrou. Har man wie sneuvele yn it jier njoggentsjinfjirtjin, yn de ymperialistyske oarloch, dy’t lykas bekend, dêrnei oergie yn de boargeroarloch en noch in hiele set duorre. Yn dy tiid, doe’t de striid yn de omkriten fan Tsaritsyn wie, lei it doarpke dêr’t Marjana wenne krekt op de krusing fan militêre rûten. No ris lutsen de Readen der trochhinne, oare kear de Witen, en it romme en lege hûs fan Marjana foel by beide partijen mar wat yn de smaak. Op in kear wie yn it hûs fan Marjana in wike lang in faandrich Golitsyn ynkertiere dy’t hiel yn de fierte eat mei it Russysk keningslaach te meitsjen hie. Nei’t hy wer ôfreizge wie hie er it doarp nei alle gedachten rillegau ferjitten, mar it doarp him net. Doe’t Marjana in jier letter (gjinien hie de aginda byholden) in soan te wrâld brocht, waard der grute dat de kening sels hjir de hân yn hie. Al wie ek de pleatslike hoeder Serjoga ien fan de fertochten, mar dizze wiisde de beskuldiging mei klam fan de hân.

Marjana neamde har soan Ivan en joech him as heitenamme Wasiljewitsj mei, nei har sneuvele twadde helte. De earste seis jier, dy’t er net mear heuge koe, libbe Ivan in earmoedich bestean. Syn mem wie net sterk, liet de húshâlding sloere en koe amper de toutsjes yn hannen hâlde. Se ferdronk yn de rivier. Yn it begjin fan de winter wosk se yn de Wolga en wie sûnt dy tiid nearne mear te finen. Pas fan dy tiid ôf koe Ivan saken oer himsels en de wrâld te binnen bringe.

Ivan bleau net poer allinne efter. Hy waard leafdefol opnommen troch de buorlju dy’t ek Tsjonkin hjitte, faaks famylje fan him. Dy hiene sels gjin bern en hiene it al yn harren omgean litten om ien te adoptearjen út in weeshûs doe’t dizze kâns oanwaaien kaam. Se stutsen Ivan nij yn de klean en lieten him doe’t er wat grutter wie hiel wat putsjes dwaan, hea keare, yn de kelder jirpels sortearje, soksoarte karweitsjes. Dat kaam harren djoer te stean.

Op in stuit moasten se yn it doarp sykje nei koelakken mar koene der gjinien fine. De opdracht wie dat se der bûge of barste teminsten ien fine moasten, al wie it mar om in foarbyld te stellen. Doe ûntdekten se de Tsjonkins dy’t oarmans wurk, ja sels berne-arbeid exploitearren. De Tsjonkins waarden deportearre en Ivan yn in bernetehûs opburgen, dêr’t se him twa jier lang om ’e nocht de grûnbegjinsels fan wiskunde besochten by te bringen. Ynearsten liet er dat bûchsum oer him hinne komme, mar doe’t de sturtdielings oan bar wiene hie er skjin syn nocht en flechte werom nei syn bernedoarp. Wilens wie er al in hiele knaap, yn alle gefallen sterk genôch om in hynder in haam oan te lizzen. Hy krige in baantsje yn de molkfabryk, dêr’t se yndachtich syn hege ôfkomst pligen te sizzen: ‘Kening, túchje de skimmel op, jo moatte te dongriden.’

Sa waard er net neamd yn it leger, om’t se dêr syn bynamme net koenen en syn uterlik neat keninkliks ferriede. Doe’t bataljonskommandant Pachomov Tsjonkin foar it earst seach, sei er sûnder wifkjen: ‘Nei de stâl.’ Dêr wie gjin spiker tusken te krijen, yn de hynstestâl wie Ivan hielendal yn syn elemint. Sûnt dy tiid koene jo him dei út dei yn branhout en jirpels nei de keuken riden sjen. Hy learde hem dêr fluch omstean en it duorre net lang of hy him de wichtichste tsjinstwetten eigen makke, lykas: ‘De tsjinst ropt – de soldaat draait him om,’ ‘hastich dy stadich, der kin noch in tsjin-tsjinstoarder komme,’ sokssawat.

Alhoewol’t Ivan yn syn hiele tsjinsttiid gjin inkeld oplieding krige en net in monteur of motorordonnans waard lykas syn maten, soe er mei dit bestean folslein tefreden west hawwe as syn libben net fergalle waard troch sersjant-majoar Peskov. Hy hoegde net mei op oefening, hoechde gjin flierren te skrobjen yn de kazerne en wie frijstelle fan eksersysjes. Jo koene him komselden yn de kazerne fine, simmerdeis slepte hy gewoanwei yn it hea en winterdeis yn de keuken. Om’t Ivan nau ferbûn wie mei de keuken hie er bliksems goed te iten. Allinnich ien algemiene ferplichting wie er net fan frijsteld – de politike les.

De moaiskyn fan oarder en regel

Wie it net Vestdijk dy’t skreaun hat dat it hiele libben eins yrrasjoneel en paradoksaal is? By my manifestearret dat it meast yn tiden fan iensumens en ferfeling. Te waarm om bûten te wêzen, gjin nocht om langer yn bêd te lizzen, de frou in pear dagen fan hûs, de iPad leech, alle boeken lêzen, de byb ticht, gjin wordfeudsjes te lizzen en dochs wat dwaan wolle: it wie tiid om myn boekekasten ris goed ûnder hannen te nimmen.

Dy’t fan yn de wenkeamer fûn ik noch aardich op de regel. Dêr stean fansels de moaiste en de djoerste boeken fan de literatuerste skriuwers, it besjen mear as wurdich en yn in oarder dy’t my noch nei it sin wie. Boppe, yn myn jongeskeamer, hie ik de boeken sûnt de lêste depresje taal by taal op hichte en kleur fan de kaften stean. Dat wie ienris foar my it summum fan symmetrysk nocht en estetyske wille, mar de lêste pear dagen like my dit alles te berneftich. Nee, boppe moast ik sûnder útstel alle boeken sjenre-leas alfabetysk oarderje, yn wêzen ek in foarm fan gaos, mar yn alle gefallen fan in soarte dat werkenber en rasjoneel is foar dy iene libbene siel dy’t op in dei myn boeksamling bewûnderjend ynspektearje sil.

Ik ha der earjuster hiel wat noflike oeren mei dwaande west. De tiid rekke ik kwyt, ik preau myn toarst net en ik wist dat myn gedachten te’n lêsten wer ris konkreet en klear wiene, sa befetlik en taastber as de boeken dy’t my troch de hannen giene.
Guon boeken skode ik oan de kant om fuort te dwaan, De Vuuraanbidder fan Vestdijk bygelyks: in tekstbrij om yn te fersûpen. En ien boek dat ik kwyt wie fûn ik werom: De Plek fan Annie Ernaux. In pracht fan in boekje, dêr’t ik ea fan leard hie dat der in fluezige grins is tusken karakter en kultuer, tusken bestimming en ôfkomst.

Op it lêst hie ik alle boeken wer werom yn de kast, rommeliger en op it each gaoatysker as earst, mar de strukturele logika like foar no deugdlik genôch foar ny hâldfêst yn it bestean. Juster ha ik ûnderút, mei de fuotten op it buro, tidenlang mei wûnder yn de holle myn boekekasten besjoen. It seit wat, mar wat seit it?

It perspektyf fan in iere moarn

Hy woe net fuortdaliks sjen hoe let it wie, doe’t er yn de klamme nacht in twadde kear it bêd út moast. Earst woe er de tiid ynskatte, rekkene mei de fal fan it ljocht, de lûden fan bûten en hoe lang hy tocht dat er sliepen hie. Meastentiids hie hy er wol aardich de roai oer en dat wie dan wer in opstekker tsjin it Mûnster fan Alzheimer. Fiif oere. Hy siet der in kertierke nêst.

Troch it iepen finster fan de badkeamer hearre hy, fier fuort, it libben fan de moarnsfûgels. It soe opnij in waarme dei wurde. Ik moat nei bûten ta, tocht er ynienen, ik moat daliks it opkommen fan de sinne sjen, de stilte hearre, ien wêze mei de natuer, bliksem. No hie er sokke prakkesaasjes wol faker, mar alle kearen wie er te loai en te passyf om der wurk fan te meitsjen. Of it wie it fersliepen of it noflik lizzen op it nije komfortmatras of it wiene syn betingsten oer de frou dy’t net witte soe wêr’t er wie, of, slimmer noch, wêrom er it die. It ôfrûne jier gie er der wol ris yn de iere moarn ôf om te skriuwen. Dêr koe se noch wol begrip foar ha, mar om samar yn it healtsjuster it hûs út te fleanen wie in hiel oar sjapiter, alteast sa ynterpretearre hy, yn it foar, de mooglike opfetting fan de frou. Sokssawat soe er mei har beprate moatte, wist er. Earst mar ris tee sette.

Teletekst hie as wichtichste nijs dat Trump him in bytsje fersprutsen hie, dêr yn Helsinky. Dy ynkompetinte keardel hie Alzheimer, koe net misse. Fierder wiene der dizze kear mar trije nije Wordfeudsjes, fan Bessy fansels. Hy wie der gau mei klear, wylst er wachte op it sieden fan it teewetter. Syn eigen kop tee liet er yn de keuken stean om ôf te kuoljen, dy fan de frou naam er mei nei boppen ta.
Doe’t er de earste kear by har sliepte fertelde se him dat se in hiel lichte sliepster wie: it skiten fan in mich op de finsterbank makke har noch wekker. Mar dat wie in fjirtich jier lyn. Hy wist, nei al dy jierren, presiis wannear’t se sliepte of net, it stadich en lûd sykheljen sei him no genôch.

Har tinne pyama lei kreas opteard nêst it kjessen. Se lei op har side nei it raam ta, der foel ljochtskynsel op har nekke en bleate rjochter skouder. Hoedsum pleatste hy it kopke op it bêdtafeltsje. Hy liet it yn him omgean en tútsje har hier, mar safier kaam it net om’t er fielde dat hy prûste moast. Wol fergeemje noch ta, dat hie er no alle kearen as er wat eroatysk yn gedachten hie. Hy koe noch krekt de noas tichtknipe doe’t er prûste. Hy rûn nei syn kant fan it bêd ta. Bist der fan ’e moarn mar betiid by, sei de frou en se hearde sa wekker as de wacht. Hy fertelde dat er earst fan doel wie om yn de tún de sinne op te wachtsjen, mar dat er no net sa goed mear wist wat er moast. Dat fernaam ik, sei se, mar ik wit it wol. Se kearde har nei him ta, slûch it dekbêd iepen en skonk him de romte tusken har boarsten.

Brekshit

‘You from Holland?’ Ik hie krekt frege of er ek boeken hie fan Leslie Thomas, de skriuwer fan it boek dat ik yn tiden fan mislik-en-minnichheid it leafst lêze wol –The adventures of Goodnight and Loving-, of de eigener fan de Tiny Book Store yn Rye hearde al wêr’t ik wei kaam. Nee, ek hy hie neat fan Thomas op foarrie, mar wol wat oars en driuw my in lyts blau boekje yn de hannen: Alice in Brexitland, fan ‘Leavis Carroll’. ‘Very funny, dit moatte jo lêze’. En sa kaam oan it ein fan trije wiken fakânsje yn Ingelân it petear noch ien lêste kear op Brexit (einstân: 17 minsken anti, trije pro).

‘It’s easy as pie: as in populist, in Wilders by jimme of Boris Johnson by ús of sa’n muckhead fan in Trump down in the boondocks ‘ja’ seit, dan is ‘nee’ it iennichst goede antwurd. Kin net misse. Dêr’t in Trump rjochtsôf wol, dan is it klear dat wy fansels links ôf moatte. Dat is mei dy brekshiteers by ús ek sa. Harren motiven binne ynjûn troch in skiterige eangst foar it ûnbekende, foar it nije, se wolle werom nei in wrâld dy’t der yn tiden al net mear is en noait werom komme sil.’

Beware the Eurocrat, old mate!
His tape of red, his greedy paws
He’ll make all your bananas straight
So say, ‘Up yours, Delors!’

He’ll bind you with his Krautish rules
His kilos and his human rights
In fact, he and his frog’s-leg fools
Cause all of Blighty’s blights

He’s why a horde of Turks and Poles
Steal our jobs from Pete and Trevor
He’s why your team just missed that goal
And why we have this weather

The fact you’re sad and unemployed
Your kids don’t want to see you
The time you had those haemorrhoids
It’s all cos of the EU

O, British bloke! Despite all that
You’ve one trick still inside your sleeve
For you can slay the Eurocrat
Just cast your vote for Leave

Thus at the top of every lung
We’ll tell the world to go to hell
Why should we learn another tongue
Or even ours, that well?

And then we’ll breath pure British air
As Blighty shines in all her charm
And if an Aussie billionaire
Should profit, where’s the harm?

‘Se libje yn in imazjinêre wrâld fan splendid isolation, fan ferkommere illúzjes, fan brutsen idealen, fan weromsjen yn begrutsjen, fan bygone days, fan in behyplik nasjonalisme dêr’t se fan tinke dat it hâldfêst en stevichheid jout, but in reality it’s as mucky as a fucking piggery in autumn.’

Ik koe der gjin wurd tusken krije. En hy wie net de earste anti-Brexiteer dy’t him sels foarby rûn yn frustraasjes en emoasjes. Hy fertelle my dat yn de earste trije moannen nei it referindum hy de helte minder klanten út Europa yn de winkel hân hie, hoe’t er hope dat op it ein dy hiele damned Brexit net troch gean soe en dat er oars mar yn Amsterdam in boekwinkeltsje begjinne soe. Wy, Dutchmen, hiene teminsten noch it ferstân om net mei te dwaan oan dy bloody World Cup Madness dêr yn Ruslân.

Op de boat fan Dover mei Dúntsjerk ha ik in twa hiele noflike oeren lêzen yn Alice in Brexitland, oer Alice who jumped down the Brexit-hole wêr’t se yn in Tea-Party fersyld rekket en Trumpty Dumpty tsjin komt, mar
Alice was finding the company of this loud-mouthed Egg-man far from pleasant. She felt an urge to return to Brexitland, whose strangeness was at least familiar. To do that, she would need to locate the Cheshire Cat.
‘Have you seen a pussy?’ she asked.
‘If I had,’ the Egg replied, ‘I would’ve grabbed it, believe me.’

Leavis Carroll/Lucien Young
Alice in Brexitland
Ebury Press, London 2017
ISBN: 9781 7850 369 65

Notysjes út Ingelân (2)

Stratford upon Avon sa tichtby, dêr moast ik wol hinne. It stedsje stelde net folle foar, tefolle Shakespeare, tefolle minsken en tefolle lege winkels. Mar it lei romantysk oan de rivier, hie wat âlde hûzen en in pear winkels mei twaddehânske boeken. Yn de Chaucer Head Bookshop kocht ik Shakespeare fan Bill Bryson. Bryson is de Amerikaanske Geert Mak en skriuwt ek oer fan alles en noch wat, mar mei mear ûnearbiedigens en grapmakkerij. ‘Brilliantly funny and gently insightful’, stie op de omslach. Ik wie ferkocht.

Pas thús seach ik dat der in aansichtkaart fan Ibytsa yn it boek siet. Gjin adres en ek gjin namme fan in ôftstjoerder. In John wurdt frege of er in famylje kent, yn Londen of omkriten, dy’t in jier lang in Frânske au-pair hûzje kin. John, sa hjitte ek de heit fan William Shakespeare, in apart karakter mar dêr siet Shakespeare syn wrâld fol mei. John Shakespeare wie mofmakker en leararbeider, in populêr man en tige respektearre, dy’t úteinlik in soart fan boargemaster waard. Oant er tsjinslach krige yn saken en jildhannel en in stik of tsien skuldeaskers efter de broek krige. Hy sei abrupt al syn politike taken op en naaide derút. Der wurdt sein dat er in skoft yn Portugal as skuonmakker of yn Spanje as taskemakker wurke hat, mar dat is nea bewizen.

William Shakepeare troude novimber 1582 yn a big hurry syn Anne Hathaway, doe’t er achttjin jier âld wie en sy al seisentweintich jier. En trije moanne swier. Yn maaie 1583 waard der in dochter berne, yn febrewaris 1585 in twilling en dêrnei is er sân jier bûten byld. De jierren tusken 1585 en 1592 binne bekend as ‘the lost years’. Der binne gjin bewizen fan wêr’t er wie en wat er die, hielendal neat. Mar no witte wy it. Yn 1586 komt dy ûnbekende Fransêze as au pair foar syn trije lytse bern by William Shakepeare yn hûs en William wit net wat er sjocht. Dy simmer ferlit William hûs, frou en bern om mei har fansels nei Frankryk te gean.
With duty and desire we follow you
Shakespeare: A midsummer Night’s Dream (act 1, scene 1)

They shoot horses, don’t they?
Dizze wike yn de Cotswolds wenje wy yn in cottage op in horsefarm. Moarns om seis oere trippeltrappelje de hynders, alle tweintich, oer de stiennen ûnder ús sliepkeamerrút oan de hân fan pear flinke fammen, deselde froulju dy’t de bisten jûns om njoggen oere ek wer nei it lân taliede. Dit dogge dy stakkers sân dagen yn de wike as frijwillichsters, út leafde, ‘because we love our ponies’.

Great Britain 1 vs Europe 8
Ik ha ien fûn! In frou dy’t oertsjûgjend pro-Brexit is. Har argumint? Al dy sigeuners dy’t troch de EU it lân ynkomme en mar net wurkje wolle. ‘Mar tinke jo net dat dizze oplossing kwealiker is as it probleem?’ Nee, dat wie net sa, de takomst soe it rillegau útwize. ‘Too many bloody foreigners around here!’

Notysjes út Ingelân

Yn de lounge fan de boat nei Newcastle kaam ik oan de praat mei in âldere man út Denemarken, lang, meager, koart griis burdsje en sa’n mansjestersk broek oan dêr’t ús heit faak mei yn de tún rûn. Hy fertelde my yn in kreas en steatlik Ingelsk dat er op wei wie nei syn soan yn Her Majesty’s Prison yn Morpeth, Northumberland. Sa sei er dat, ‘her majesty’s prison’. Der klonk rankune yn syn stimme. Hy woe my wol it ferhaal dwaan.

De soan, Jesper, hie in jier lyn allinne op reis mei syn motorboat fan Dúntsjerk nei Dover in ferstekkeling oan board. Dat ûntdekke hy pas healwei de reis. De weikrûpster wie in smel famke fan jier of fjirtjin. Se kaam fan Kongo-Kinshasa, hjitte Dayana, hie gjin papieren en wie fan doel om nei har tante yn Londen te gean. No way, sei Jesper, ik moat dy oanjaan by de ymmigraasjetsjinst yn de haven. Mar se rekken oan de praat, it famke yn in nuver soart Frânsk-Ingelsk en Jesper, de arsjitekt, yn syn skoalleFrânsk. It waar wie kalm, sels de see wie kalm. Se iten wat en fan praat kaam praat en Jesper krige in skiednis te hearren fan earmoed, tsjinslach, kriich en frouljuspower. Hy rekke ûntdien troch de kracht fan har persoanlikheid, troch it ferskil in kânsen yn dizze ferrotte wrâld, troch it needlot dat befjochtsjen wurde moat. It begrutte him. Sûnder erch lei er op in stuit syn hân op har skouders. It famke stie op, draaide de captainstoel fan Jesper nei har ta en sei dat er eefkes stean gean moast. Doe’t Jesper dat die, makke sy syn broek los, luts alles nei ûnder ta en naam him yn de mûle. Jesper liet it gewurde. Dêrnei rûn it famke fuortdaliks en fluch de kajút yn en Jesper makke kontakt mei Dover Port Control sûnder in wurd te sizzen oer it famke út Kongo-Kinshasa.

Sy stapte mei Jesper it skip ôf en tegearre sochten sy út hoe’t se nei it treinstasjon rinne moast. Jesper joech har trije briefkes fan tweintich pound mei foar de reis. Ek dat noch, sei de heit. Om ien oere nachts stie de plysje by syn boat. Of er mar meikomme woe want der lei in beskuldiging fan verkrêfting fan in minderjierrich famke en minskesmokkeljen. By de rjochtsaak die bliken dat syn DNA fûn wie yn de fagina fan it famke. Hy hie gjin poat om op te stean en waard feroardiele ta fjouwer jier finzenis. Yn Her Majesty’s Prison, dêr’t it libben fan Jesper in hel is. Twa kear hawwe inmates besocht him de termen út it liif te snijen. ‘En der sil noch wol in tredde kear komme,’ sei de heit. Jesper moat op syn minsten noch twa jier dwaan.

Trije boeken kocht oant no ta: Sense and Sensibility fan Jane Austin, Alan Titchmarsh (fan Gardener’s World Fame): Nobbut A Lad, a Yorkshire Childhood en T.S. Elliot: The Waste Land and other poems:
‘I will show you fear, in a handful of dust’.

It Lake District is fyts- en foaral kuierlân. De earste dei hjir hawwe wy in slach fan in kilometer of fiif makke foar ús cottage oer dêr’t wy in wike útfanhûzje. Hûndert meter nei rjochts, by de pub (gjin telefyzje – gjin fuotballen) it dykje de heuvels yn. Oeral stiennen muorkes, oeral skiep en om de twahûndert meter in hikke dat je perfoarst wer efter je dicht dwaan moat. By ien fan de lêste hikken kamen ús twa fytsers efterop. De man en frou kamen út Portugal. Hjoed wie de twadde dei op harren trektocht fan twa moanne troch Europa. Se wiene op wei nei Skotlân, dan oer nei Ierlân om dêrnei mei de ferry nei Cherbourg te gean en lâns de kust omheech nei Denemarken. Wat hie it famke no al in nocht om yn Nederlân te fytsen. ‘Bikeparadise’ rôp se. Se setten wer ôf, o sa foarsichtich. Twa dagen letter hearde ik yn de pub dat by Grasmere, dêr wêr’t William Wordsworth begroeven leit, twa Portugese fytsers jûns oanriden wiene troch in frachtauto en dat de man ferûngelokke wie.
The clouds that gather round the setting sun,
Do take a sober colouring from an eye,
That hath kept watch o’er man’s mortality.
William Wordsworth.

Great Britain 0 vs Europe 4
Oant no ta hjir mei fjouwer minsken sprutsen oer Brexit en alle fjouwer wiene se der fûl op tsjin. Se woene der sels amper oer prate. Itselde fenomeen seach ik ek yn Amearika, dêr’t in soad minsken harren sa skamje oer Trump dat hy in no-go area wurden is. Better look outside, how beautiful the countryside is. Op Orrest Head, in heuveltop mei prachtich útsicht oer it hiele Lake Windermere, in heal oere praten mei in man fan tachtich. Hy sei dat hy wist dat de twa minsken yn syn doarp dy’t by it referindum foar Brexit keazen hiene, it harren no spiet safolle as se hierren op de holle hiene.

Moarn nei de Cotswolds. Ris sjen hoe’t dêr de flagge waait.

Wat kin it skille

‘Rink! Keardel, wat ha ik dy yn tiden net sjoen. No silsto in slokje fan my ha, fuortdaliks! Watsei, is it tsjintwurdich in deade boel yn de kroech? Wat wolst, de minsken lizze de hiele jûn thús te netfliksjen, of op de snoadfoan it lêste kulnijs te like-jen. Do moatst mar net sa lûd prate, ik kin dy hiel goed ferstean. Want ik ha sûnt ferline wike in gehoarapparaat. Sjoch ris, moai guod net? En dat is krekt wêrom ik no by de frou wei bin. Hoe’t dat sa kin sil ik dy fertelle, ast it mar net opskriuwst.

Ik ha dy eartiids dochs it ferhaal dien fan dat doaske Viagra? Seis foar de priis fan fiif, en noch wie it stiif oan de priis. Dat wie yn it begjin fan dat guod, om twatûzen hinne. De frou en ik tweintich jier troud, de fleur der hast út, beide al wat krebintich, dat ik tocht ik sil myn Marije op har jierdei ris wat sjen litte. Moaie Meine op de buorren hie in ferrekt patint handeltsje yn dat spul. ‘Tink der om, Lieuwe,’ sei er noch, ‘tink der om: dit binne swiere kringen, ien is genôch foar dy, better noch in heale.’ Mar sis no sels, op ien poat kinne wy net gean en op in heale noch minder. Twa piltsjes, hupsakee. Ha ik dy doetiids ferteld, of net dan? Hoe’t Marije yn it begjin der botte nocht oan hie, mar it letteroan net mear neikomme koe. Ik ha doe tasizze moatten dat ik har nea nevernoait wer sa oer it mêd komme soe. Want dan naaide se derút. Och heden, wat wie se lilk, myn Marije! Mar se waard pas poerrazend doe’t se alles in bytsje moaier yn de krante fernaam. Dêrom, net opskriuwe! Hindert neat, dat wie doe, wy binne achttjin jier letter en no kom ik mei myn ferhaal. Jouke jonge, skink ris in flutsje by.

Ferline wike, in net te missen oanbod: yn It Nijs, dat krantsje op ynternet, waard der testbrûkers frege foar gehoarapparaten. Ik hie dy advertinsje al ris earder sjoen. Twa foar de priis fan gjin, hielendal fergees. Ik bin de sechstich al fier foarby en dan wurdt alles der net better op. No ja, hast it sels ek fernommen. Marije hie sa faak sein dat ik myn earen útspuitsje moast. ‘As ik dy freegje wat te dwaan dan hast alle kearen stopferve yn de kop’, wie it de lêste tiid. Tsja, Marije seit safolle. Op alle jierdeis komt se wer mei dat ferhaal fan de blauwe piltsjes, en har ferhaal heart alle jierren narderiger. Jo binne der mei troud en jo moatte it der mei dwaan, mar dy stopferve, dat die it him. Dat ik ha op dy side in fragelist ynfolle, en wat tinkst? Koade Read! Ik op de fyts nei dy winkel, ferline tongersdei ierbetiid, myn fêste fiskerdei. Dêr ha ik my it nijste fan it nijste oanmjitte litten, fergees.

Man, wat wie ik ferjitten dat der sok aardich lawaai yn de wrâld is. Fuortdaliks de muzyk al, yn de winkel fan dy earboeren. Bûten de eksters, de lysters en de protters, in leven as in symfony. Machtich! Wie ik hielendal kwyt. Der gie wer in wrâld foar my iepen. En mei dat kreaze waar, wat wie it libben ynienen fleurich en kleurich. Jouke, hoe heech binne wy no? Kin noch wol ien by!

Dat fiskjen dy dei, dêr hie ik hielendal gjin nocht mear oan, fisken sjonge net. Nee, ik woe rap op hûs oan. Ik tink dat ik Marije as it ware dielgenoat meitsje woe fan myn bjusterbaarlik âld-makke-nije diminsje. Of sokssawat. Dat ik kom tongersdei om in healwei tolven fluitsjend de strjitte yn fytsen en by Moaie Meine, krekt by Moaie Meine fan dy blauwe piltsjes, hear ik my dochs in bekend lûd fan boppe kommen. Ut in sliepkeamer wei. Ik tocht dat koe Marije wol ris wêze! Nuver net? Myn Marije, op wei nei in orgasme ropt se altiten de hiele hearskaar byinoar. No ja, by my yn alle gefallen. Ik ha earst de fyts by ús thús yn it hok setten. Gjinien yn it hûs, gjin Marije te sjen, en de doarren iepen. Doe bin ik fjouwer hûzen tebek nei Moaie Meine ta rûn, dêr wiene de doarren ek net op slot.

Och, witst, skriuw it dochs mar op, wat kin it skille. Marije kickt no op Meine syn blautsjes, mar ik fluitsje mei de fûgels.’

Och Ljouwert, stêd fan feiten en fiksje

It is altiten min sliepen, de nacht foar de fakânsje. Ik draaide fannacht mar om mysels hinne en tocht de hiele tiid Ljouwert Kultureel Haadstêd. Justerjûn hie ik de kollum fan Schoorstra lêzen, Fuck it minderweardichheidskompleks, en in oerke letter de ûnûntkombere reaksje fan Abe de Vries: Spuie op de feiten, dêr begjint it mei. Wa bin ik om der sels wat fan te tinken?

Ofrûn sneon wie ik foar it earst sûnt it begjin fan It Feest yn Fryslân en Ljouwert, foar in ôfspraak om ien oere yn de Doelestrjitte. Om healwei tolven draaiden wy al de parkeargaraazje by de Oldehove yn, wy woene fansels net te let wêze. Yn de stêd wie it drok en lawaaiïch, ek om’t it beachvolleybalfjild gâns in muzykherje produsearre by wat it Besikerssintrum Obe wêze moast. It Obe like in spultsje fan neat.
Yn de C&A koest in kûgel ôfsjitte. It wie dúdlik dat de minsken nei Ljouwert komme foar Kultuer, net foar goedkeape klean út Bangladesh. Yn de fisktinte in eintsje fierder stiene fjouwer ferkeapsters mei de hannen yn de bûse. Twa klanten fregen om nije hjerring, mar krigen te hearren dat dy pas fan woansdei ôf ferkocht wurde sil. Se taaiden wer ôf. ‘No, dat is mij ook wat’, sei de iene ferkeapster tsjin de oare, ‘dan hadde se toch net so goed nu in ouwe kope kinnen, as nulmeting?’

Yn de tinte fan de Fryske Akademy wie der tiid genôch om de fersprieding fan it wurd ierappelearpelierdappelierpeljirpel yn alle hoedanichheden te bestudearjen. Oare kant de tint hongen tsien buordsjes mei gedichten, de limerick fan frou Riemersma foel fuortdaliks yn it each. ‘Wy wiene fan betinken dat in bytsje satire hjir net ûntbrekke mocht,’ waard der sein. Sjoch, sa werken ik De Fries yn it ljocht fan Kurt Tucholsky. Nei ôfrûn sa gau mooglik nei de Afûkwinkel om in VVV-bon te fersulverjen, want je hearre tsjintwurdich aaklike ferhalen oer winkels dy’t se net mear akseptearje wolle.

Rjochts twa minskekoppen dy’t heech boppe de beammen útstekke, links it tegeltsjemuseum en ûnder myn fuotten samar in filanella. It sit net yn de frou har DNA om Frysk te lêzen, dat dy wie al hast by de Afûk, wylst ik it gedicht noch oan it analysearjen wie om te sjen of it wol in echte filanella wie. Sa ha ik noch nea fan dy fersfoarm heard, sa komt it ûnfoarsjoen fan alle kanten op my ta. ‘Wat is it libben dochs wûnderlik,’ sei ik tsjin de frou, wylst wy de winkel ynstapten. Mar se hearre my net want se seach fuortdaliks sa’n kreaze pakeslabbe foar de lêste beppesizzer.

Myn beide dielen fan it Frysk Wurdboek yn de ferzje fan 1985 falle hast útinoar, mar by de Afûk krige ik te hearren dat de lêste Hânwurdboek fan de Fryske Taal net te krijen wie. Dat is my wat, tocht ik, in lân fan taal dêr’t it wichtichste wurdboek skjin fan útferkocht is. Feit is, sei de hiel aardige ferkeapster, deselde dy’t my in jier lyn in pear âlde De Moannen en sels in Ensafh-eksimplaar fan mear as in jier lyn tastoppe hie, feit is dat it Wurdboek yn 1985 noch troch Osinga útjûn is, dy fan dêrnei troch De Friese Pers en dat dy hartstikke fallyt is. Sels yn de ramsj net mear te keap.
Kom op, sterke mannen fan Bornmeer, set as de bliksem in nije yn de merk.

Wylst de frou suchtsjend stadichoan de earmen fol hie mei slabben, socht ik myn fakânsjeliteratûr fan dizze simmer by-inoar. De man dy’t ik niis noch mei fûstke hie glimke my oan út in tonne. By it blêdzjen lies ik op side seis oer Kulturele Voedselbanken: De ien yt him sêd oan Proust en Van der Wal, in oar slobberet Melville en Abe de Vries op as wie it molke… Wat is it libben doch wûnderlik, tocht ik noch ris, as dat Cornelis net is! Jabik Veenbaas wie my bekend as oersetter, mar ien side lêze oertsjûge my dat ik dizze ferhalebondel ha moat. En doe seach ik Einum lizzen. It wie net allinnich it machtich moaie omslach wêrom ik dit boek einlings ris lêze moatst.

As wy tebekrinne nei it MeMPaviljoen sjoch ik wol trije groepkes minsken dy’t earne oer útlis krije en sjoch ik Lida Dykstra foarlêzen mei in kliber bern om har hinne en hear ik boogywoogy muzyk. By de kappusjino en it woartelgebak wurdt ús frege om it moaiste Frysk wurd op in boerdtsje te skriuwen. De sinne skynt, boatsjes farre en Ljouwert laket. Ik skriuw ierappelearpelierdappelierpeljirpel en blêdzje troch myn oanwinsten.

Fannacht ha ik de eagen tichtdien foar de feiten en my werom tocht oan it Ljouwert fan sneon. ‘Hear de lûding, wat wurdst gewaar?
Mar earst op nei Ingelân. Ris sjen hoe’t it mei de Brexit stiet op de púnheap fan it populisme. Tusken it skôgjen en de fuotbalpubs troch ha ik moai trije kreaze boeken om my fêst te binen oan eigen woartels. De wite ûle libbet goed yn Einum. Fuck myn minderweardichheidskompleks.