Kurt Tucholsky: Der Mensch, dat wol sizze De Fries

De Fries hat twa skonken en twa oertsjûgingen: ien foar as it min en ien foar as it goed mei him giet. Dat lêste hjit kultuer.
De Fries is in mammochtich wringedier, hat in ûnstjerlike siel en ek, om him net oerdwealsk te meitsjen, in heitelân.
De Fries wurdt op in natuerlike manier produsearre -syn heit wie in greve en syn mem in ko-, mar hy fynt dat ûnnatuerlik en praat dêr leaver net oer. Hy wurdt makke, mar him wurdt net frege oft er wol makke wurde wol.

De Fries hat altyd al in nuttich wêzen west, want troch as slaven te krepearjen foar de feanbazen soarge hy dat de turfpriis heech bleau en troch as molk-en-bakman op it lân te tsjinjen dat de winst fan grutboeren oanwûn en sadwaande kultuer, keunsten en wittenskip befoardere waarden.
Nêst de fuortplantingsdrift en it ynstinkt om te keatsen en te reedriden hat de Fries twa hertstochten: swetse en net harkje. Soest de Fries eins definiearje kinne as in wêzen dy’t nea harket. As er ferstannich is docht hy dêr goed oan, want eat ferstannichs krijt er mar inkeldris te hearren. Dit is wat Friezen hiel graach hearre: beloften, flaaierige en wurdearjende wurden en kompliminten. By it sjerpslikjen is it riedsum om’t it op syn minst trije kear swierder te oerdriuwen ast it foar mooglik holden hast.
De Fries gunt in oarenien neat, dêrom hat er as earste en ienige it âldfrysk rjocht útfûn. Hy mei sels neat, dat oaren meie noch folle minder wat.

Wolst in Fries fertrouwe kinne, dan dochst der goed oan om boppe op him sitten te gean; dan kinst der noch aardich wis fan wêze dat er net fuortrint, teminsten foar’t salang it duorret. Guon fertrouwe op it karakter.

De Fries falt kwa komôf útinoar yn twa parten: in greidkaan dy’t net tinke wol en in wâldpyk dy’t net tinke kin. Beide hawwe sabeare gefoelens: de bêste manier om dy op te roppen is troch bepaalde senuwbanen fan it organisme te kiteljen. Yn soksoarte gefallen skiede guon Friezen Fryske poëzy ôf.
De Fries is in plante- en fleisfrettend wêzen; om sinteklaastiid hinne fret hy hjir en dêr ek wol ris in swart eksimplaar fan syn eigen soart op, mar dat wurdt troch it populisme wer goedmakke.

De Fries is in polityk wêzen, dat it leafst gearkloftsjend yn syn eigen ûnoerdraachber mienskip stiet. Elk homogene kloft hat de pest yn op de oare kloften -om’t dy oars binne- en is ek hatich op syn eigen kloft -om’t dy te eigen is-. Dy lêste haat wurdt heitelânsleafde neamd.
Ider Fries hat in lever, in milt, in pear longen en in pompeblêd; mei-inoar binne dy fjouwer organen fan fitaal belang. Der binne perfoarst Friezen sûnder lever, sûnder mild en mei ien long, mar Friezen sûnder pompeblêden bestean net.

It leafst wekket de Fries syn suterich fuortplantingsgedoch wat op en dêrfoar hat er ûnderskate manieren: kultuerdivedaasje, de taalstriid en Deputearre Steaten. Ienriedige Friezen binne der net. Der binne allinne Friezen dy’t in miening hawwe en Friezen dy’t gjin miening hawwe. Oer himsels hat de Fries gjin miening, en as er dêr al in miening oer hat, is dat yn alle gefallen hiel posityf. De Fries docht net ûnder foar himsels.

As de Fries fielt dat er gjin kant mear op kin, wurdt er eigenwiis en koppich en sa stomp as in boerd; hy moat dan oer alle boegen syn identiteit bewize. Dat wurdt freigong neamd. De ferskate taalgroepen beskôgje inoar as ferskillende rassen: frysktaligen binne gewoanwei ferjitten dat se ek hollânsk prate kinne, of se ferdomme hollânsk te ferstean, en hollânsktaligen begripe dat it tiidfergriemen is om Frysk te learen want it skriuwen is dreger as it ûntsiferjen fan it spikerskrift.

De Fries wol gjin oare talen leare om’t er wit dat hy dêr net fierder mei komt. Tinkt hy dat wol te witten dan docht hy it ek net graach, want oare kant de grins is te fier fuort: hy soe ris net wer werom komme kinne.

Fierders is de Fries in organisme dat kloppet, net sjonge kin en kletst as in hûn mei sân lullen. Ut en troch hâldt hy him koes, mar dan is er ek sa dea as in stien.

Nêst Friezen binne der ek noch Haachse politisy en Amsterdammers, mar dy hawwe wy noch net hân want dierkunde krije wy pas yn de oare klas.

Meidieling mei gefaar fan boete op lêst fan De Autoriteit Identeit, Friezingaweg 69, 2018 AF Amsterdam:
‘Dit lêste is gjin satire mar in stigmatisearjende foarm fan abjekte identiteitspolityk en dêr moatte alle Friezen fier fan bliuwe.’

********************************************************************

Der Mensch hat zwei Beine und zwei Überzeugungen: eine, wenns ihm gut geht, und eine, wenns ihm schlecht geht. Die letztere heißt Religion.
Der Mensch ist ein Wirbeltier und hat eine unsterbliche Seele, sowie auch ein Vaterland, damit er nicht zu übermütig wird.
Der Mensch wird auf natürlichem Wege hergestellt, doch empfindet er dies als unnatürlich und spricht nicht gern davon. Er wird gemacht, hingegen nicht gefragt, ob er auch gemacht werden wolle.

Der Mensch ist ein nützliches Lebewesen, weil er dazu dient, durch den Soldatentod Petroleumaktien in die Höhe zu treiben, durch den Bergmannstod den Profit der Grubenherren zu erhöhen, sowie auch Kultur, Kunst und Wissenschaft. Der Mensch hat neben dem Trieb der Fortpflanzung und dem, zu essen und zu trinken, zwei Leidenschaften: Krach zu machen und nicht zuzuhören. Man könnte den Menschen gradezu als ein Wesen definieren, das nie zuhört. Wenn er weise ist, tut er damit recht: denn Gescheites bekommt er nur selten zu hören. Sehr gern hören Menschen: Versprechungen, Schmeicheleien, Anerkennungen und Komplimente. Bei Schmeicheleien empfiehlt es sich, immer drei Nummern gröber zu verfahren als man es gerade noch für möglich hält. Der Mensch gönnt seiner Gattung nichts, daher hat er die Gesetze erfunden. Er darf nicht, also sollen die anderen auch nicht.

Um sich auf einen Menschen zu verlassen, tut man gut, sich auf ihn zu setzen; man ist wenigstens für diese Zeit sicher, daß er nicht davonläuft. Manche verlassen sich auf den Charakter.

Der Mensch zerfällt in zwei Teile:
In einen männlichen, der nicht denken will, und in einen weiblichen, der nicht denken kann. Beide haben sogenannte Gefühle: man ruft diese am sichersten dadurch hervor, daß man gewisse Nervenpunkte des Organismus in Funktion setzt. In diesen Fällen sondern manche Menschen Lyrik ab.

Der Mensch ist ein pflanzen- und fleischfressendes Wesen; auf Nordpolfahrten frißt er hier und da auch Exemplare seiner eigenen Gattung; doch wird das durch den Faschismus wieder ausgeglichen.

Der Mensch ist ein politisches Geschöpf, das am liebsten zu Klumpen geballt sein Leben verbringt. Jeder Klumpen haßt die andern Klumpen, weil sie die anderen sind, und haßt die eignen, weil sie die eignen sind. Den letzteren Haß nennt man Patriotismus. Jeder Mensch hat eine Leber, eine Milz, eine Lunge und eine Fahne; sämtliche vier Organe sind lebenswichtig. Es soll Menschen ohne Leber, ohne Milz und mit halber Lunge geben; Menschen ohne Fahne gibt es nicht.

Schwache Fortplanzungstätigkeit facht der Mensch gerne an, und dazu hat er mancherlei Mittel: den Stierkampf, das Verbrechen, den Sport und die Gerichtspflege. Menschen miteinander gibt es nicht. Es gibt nur Menschen, die herrschen, und solche, die beherrscht werden. Doch hat noch niemand sich selber beherrscht; weil der opponierende Sklave immer mächtiger ist als der regierungssüchtige Herr. Der Mensch ist sich selber unterlegen.

Wenn der Mensch fühlt, daß er nicht mehr hinten hoch kann, wird er fromm und weise; er verzichtet dann auf die sauren Trauben der Welt. Dieses nennt man innere Einkehr. Die verschiedenen Altersstufen des Menschen halten einander für verschiedene Rassen: Alte haben gewöhnlich vergessen, daß sie jung gewesen sind, oder sie vergessen, daß sie alt sind, und Junge begreifen nie, daß sie alt werden können.

Der Mensch möcht nicht gerne sterben, weil er nicht weiß, was danach kommt. Bildet er sich ein, es zu wissen, dann möchte er es auch nicht gern; weil er das Alte noch ein wenig mitmachen will. Ein wenig heißt hier: ewig.

Im übrigen ist der Mensch ein Lebewesen, das klopft, schlechte Musik macht und seinen Hund bellen läßt. Manchmal gibt er auch Ruhe, aber dann ist er tot.

Neben den Menschen gibt es noch Sachsen und Amerikaner, aber die haben wir noch nicht gehabt und bekommen Zoologie erst in der nächsten Klasse.

(Skreaun ûnder pseudonym fan Kaspar Hauser, Weltbühne 24, Berlyn, 16 juni 1931; it tiidskrift waard ferbean yn 1933.
Kurt Tucholsky: https://nl.wikipedia.org/wiki/Kurt_Tucholsky
Kaspar Hauser (“und nach dem Kriege schlug noch Kaspar Hauser die Augen auf, sah in die Welt und verstand sie nicht”): https://nl.wikipedia.org/wiki/Kaspar_Hauser

Der sit noch foar in kwartsje yn

Ik mei graach mei breakoarstkes it lêste bytsje út in jampot skrabje. In tube toskeguod knip ik middentroch om beide helten mei de boarstel te behimmeljen en in pak yochert skuor ik fierder iepen om mei de flesselikker der noch in heale itensleppel út te lûken. Want, sei ús heit eartiids, der sit noch foar in kwartsje yn. En ja, lege flessen wyn skodzje ik in pear tellen ûnderstboppe op en del om de finale drup op te fangen. Grûnsop foar de goddeleazen, heit!

Hy wie timmerman, kaam út in deeglik staach fan turfmakkers en arbeiders en moast neat hawwe fan tsjerken, gesachdragers, rike stjonkerts, kâlde drokte en jild fergriemen. It hânfet fan in emalje panlid lime hy wer fêst, in gat yn in goedkeap plestik wasktobke slute hy wetterticht mei rinkjes en skroeven en tritich jier lyn al fûn hy it sûnde fan it jild en foaral syn tiid fan libben om foar ús mem in nije keuken te timmerjen.

Ik sjoch him noch jûns al fêst de jirpels jaskjen, út ien lange skyl en flinterfyn. Ik sjoch him de tún dongjen: kroadzje, bultsje, sljochtsje, hakje en rigel nei rigel omkeare. Ik sjoch him stiennen bikjen, hoe’t er stadichoan in hiele haal die. Ik sjoch him, doe’t er krekt pensjonearre wie, wike út wike yn fan It Wâld nei Langsweagen fytsen om it hûs fan myn broer te fertimmerjen. Dêr hie er wol nocht oan. Of hy tocht dat it fansels syn âlderplicht wie.

Us heit hat, foar’t safier it my heucht, nea planút sokssawat sein as dat ik myn bêst dwaan moat yn it libben, of op skoalle. Of dat ik goed en aardich wêze moat foar oaren of dat ik better dit of leaver dat… Hy sei net sa’n soad. Syn libbenslessen wiene ferpakt yn wat en foaral hoe’t er it die: hy koe it kalm en mei bestek oerlizze, wie skitende krekt en sekuer en dêr mei ik in foarbyld oan nimme.

Twa jier lyn, healwei syn hûndertste libbensjier, beglûpe de dea him ferskuorrende fluch fan it fuottenein op. It wie yn in oardel dei besljochte. Hoe faak net hat er sein dat er gjin hûndert wurde woe, al dat gedoch mei in boargemaster en mei in brief fan de keninginne. No’t ús mem in jier lyn ek ferstoarn is en de fiskus yn de gaten krigen hat dat der neat te heljen falt wurdt it tiid om de erven bankrekken op te heffen. De bern ferpartsje it lêste kwartsje.

François Rabelais: Gargantua en Pantagruel – de bernetiid fan Gargantua

Tusken syn tredde en fiifde jier waard Gargantua op gesach fan syn heit, lyk as alle oare berntsjes yn dy omkriten, sa goed mooglik grutbrocht en ûnderrjochte yn de wichtichste dissiplinen fan it libben, dat wol sizze mei drinken, iten en sliepen; mei iten, sliepen en drinken en boppe-al mei sliepen, drinken en iten.

Hieltyd wer oan rôle hy yn de modder om, besnotbongele syn noas, begrieme it hiele oangesicht, ferrinnewearre syn skuon, gappe nei miggeguod en draafde foaral efter alle flinters oan dêr’t syn heit it behear oer hie. Hy pisse oer de skuon, skite yn syn himd, snute de noas mei de mouwen, flybke yn de popkebrij, wrotte en wrantele troch alle hoeken, sûpe út de pispôt en wreau gewoanwei de bûk tsjin de bôlekoer.

Hy slipe syn bûtertosken oan in klomp, waske de hannen yn pantsjes fol sop, kjimde de kop mei in foarke, siet tusken twa stuollen mei it bilwurk bûtenboard, bestoppe him ûnder in modderige sek, dronk as in slatter syn soppe, iet sels de tsiis fan it brea, bite by it laitsjen en lake by it biten, hy spuide yn de waskbak, frette him te barsten, makke muffen as tongerslaggen, pisse tsjin de sinne oan, skûlde yn de sleat út bangens foar de rein, ljepke healgeare sûpengroattenbrij, dreamde driftich, makke kâlde drokte en wie oerallich hjit.
Hy spile foar de aap syn paternoster, joech de bargen mei skrikbewâld it hea yn, sloech de hûn mei sân lullen en de wein foar de oksen, klaude him de rêch dêr’t it gat jokte, spoekejeide de wjirmen út de noas, pakte ferliezendewei fan alles oan en behimmele sûkerbôle it earst.
Hy besloech de imerkes, kitele himsels om it sketterjen fan syn laitsjen, wie moai foar de hân yn de keuken, bûn skeaven fan hillich strie, sjong moarns foar achten al de sankjes om te sliepen, prate tsjin de wyn, iet koal en skiet spinaazje, beglûpe de miggen yn de molke en skuorde dy dêrnei de poaten út.
Hy skrabbe papier ôf, bekraste brândjoer perkamint, naaide út as in ekster, teach yn de striid, ferrinkelroaide ferwurven skatten, rûn strûken yn sûnder fûgels te fetsjen, hy miende dat wolken walen wiene en dat blazen tsjinne as lantearnen, dat de mes út syn bûse oan twa kanten snijde, sprong fan de okse nei de ezel om in ferhaal twa kear te hearren, makke mei syn fûst hammerslaggen as Jeremias, fong kraanfûgels by de earste taast en woe ha dat se him rinkje foar rinkje in skobbejak makke.
Hy seach in skonken hynder altiten yn de bek, sloech fan it spek yn de klompen, stuts tusken it rauguod it ryp, dolle gatten om der sels yn te fallen, hoede it moannemantsje foar wolven en liuwen, hope ljurken te fetsjen as de wolken falle soene, makke fan de need in deugd, soppe syn brea rom yn buorman syn sop, bekroade him om burdbaargen noch kealkoppen en strûpe moarns syn fokske. De hûntsjes fan syn heit fretten út syn nappe en hy iet mei. Hy biet se yn de earen, him skrabbe se oan de noas; hy pûste se yn it efterein, sy likten him de lippen.

En wat sizze jimme hjirfan berntsjes, sa’t de âlde sjongt pipet it jong. Dy lytse huorrebok befielde syn bernejuffers hieltiten net fan boppen mar fan ûnderen, net fan foaren mar fan efteren, wûpsdy-wipsty, waarme winkeltsjes ûnder de skelk en begûn him te oefenjen yn it brûken fan syn gulp, dy’t syn gûvernantes alle dagen wer optoaiden mei lekkere rûkerkes, sierlike lintsjes, bylderige blomkes en alderleafste kwastjes.
Sa ferdreaune de frommeskes de tiid aldernoflikst: se namen syn fleartûkje handich ûnder linige fingers oant er in lange pypkaniel waard en se ferroppen fan it laitsjen as dy ûnder al dy stive oandacht en geflaaik út de knipe rekke en foar it ljocht wippe. De iene naam him myn kikkertsje, de oare myn spjeldsje, in oare myn bytling en wer oaren myn jifferke, myn spuitsje, myn kletskopke, myn nustjesiker, myn hoatelstoatsje, myn slingeraap, myn sûkerich sul-yn-it-sekje, myn matsjedoar, myn hikkespringer, myn mûskopke, myn binnenbeurtsje.
‘Dy is fan my,’ sei de iene.
‘Fan my,’ sei in oare, ‘ik wol der ek wat oan hawwe. Oars snij ik him ôf, hear, as ik hjir sa foar him stean!’
‘Hoho, ôfsnije?’ sei de earste, ‘dan dochst him sear, wa snijt no sa’n berntsje de knopen fan de jas? Soest in man sûnder staach fan him meitsje.’
En dat hy krekt like folle wille hawwe soe as alle oare berntsjes yn dy omkriten makken se foar him in mûntsje mei wjukken.

(Boek 1, haadstik XI)

Sitaat fan de moanne

Emma Hart, in skriuwster yn Nij-Seelân, op Twitter:

Myn teory is dat foar de gewoane man fytsen (yn Nij-Seelân) hiel ticht komt by wat it is om frou te wêzen: minsken jouwe gjin sprút om dyn feiligens, do moatst alle oaren sjen as in risiko dat se dy ferwûnje sille en ast dochs ferwûne rekkest dan ferwite se dy datst überhaupt bestiest.

Wilfred Owen: Dulce et decorum est

Dûbelfâldich brutsen, as skeinde stumpers yn fodden,
tenein en bloed hoastjend ferdommeflokten wy troch it slyk,
oant de hellefakkels ús werom dreaune
en wy nei ús nêst weromsjokten, om lyk.
Wy slieprûnen. In soad sûnder learzens,
mar stroffelden troch, bluodrich. Mank en blyn wiene wy;
dwyl fan wurgens, dôf, sels foar it fluitsjen
fan de gasgranaten tichtby achter ús.

Gas! GAS! Maskers út! In panysk griemen,
dy ferrekte maskers krekt op ’e tiid foar de snút.
Mar der is ien dy’t gjalpet. Hy slingeret en dûkelet ûnderút
as saaide hy yn flammen of in gat mei kalk. –
Troch de besleine glêzen sjoch ik hoe’t er sinkt,
djip wei, yn in griene slimesee, hoe’t er ferdrinkt.

Alle nachten en yn al myn dreamen sjoch ik hoe’t er
spuit en stikt yn drits en modder, hoe’t er my temjitte
wrakselet. En ik sjoch machtleas ta oant er útwrotten is.

As nachtmerjes dy ride, soe it samar wêze kinne
datsto ek achter dy karre rinst dêr’t wy syn lyk opsmiten.
Dan soest syn útprotsjende eagen draaien sjen,
yn dy kadaverkop, ferwrongen, oanfretten;
dan soest by alle hulten en bulten it geguorrel hearde
fan syn bloed, opbrobbeljen út skombedoarne longen,
sa bitter as kapotprûmke kwit,
parse út net te heeljen swolmen op ûnbedoarne bernetongen –

Myn freon, no net en nea net soesto gruttich en apert
fertelle oan jonges dy’t langje nei wat ferwezen rop of rom,
fan de âlde leagen, dy âlde leagen dat it goed is, en earfol,
te stjerren foar in heitelân.

Rabber Roatsje stúkt Pete Hoekstra

‘Hast it heard? Trump hat Fryslân lêstendeis útmakke foar shithole country. “Dy negerij dêr sit fol kultuerútfretters en jildfergriemers”, wiene dat net syn wurden? En hast fernommen wat syn freon en finansier Pete Hoekstra sein hat? Dat Fryslân fan Aldehaske ôf oan foar trijekwart in ‘no-go area’ is? “It’s incredible”, sei er, “se skeine en molestearre yn Fryslân goedwillige westerlingen en stekke safolle bussen yn de brân dat de plysje machteleas tasjocht!” Hat er sein, net dan? Wist hy folle dat it karbidbussen wiene.’

Roatsje wie lilk. De lêste wiken hie er al faker by ús yn Hillegom lâns west, op wei nei, of op weromreis út De Haach. Wat er dêr die woe er oant no ta net kwyt. ‘Topsekreet,’ wie it ienige wat er minsinnich ferkundige en dêr moasten wy it mei dwaan. Doe’t Roatsje hjoed de tún ynstapte seach ik fan syn gesicht ôf dat er foar de feroaring wer ris aardich op ’t skik wie.

‘Ast my in kappusyntsje skinkst dan sil ik it dy fertelle wat wy dêr yn De Haach brouwe. Topsekreet hè, net fierder fertelle. Sjoch, dy Trump dêr yn Washington, dy is te fier fuort en te fier hinne. Hoe genetysk geniaal, alzheimerfrij en psychysk topfit ek, dy keardel is en bliuwt in hopeleas sneu gefal en dêr kinne wy as stikumstukadoars neat mear oan dwaan. Mar, Pete Hoekstra…’
‘Ho! Wat seist, stikumstukadoars?’
‘Stikumstukadoars, ja. Hast wis wol ris heard fan de kommisje stikum? Bestiet út alle fraksjelieders yn de Twadde Keamer en hat tafersjoch op ús pak him beet fiifentweintich geheime tsjinsten of sa en wat dy útheve. No ja… tafersjoch, haha…! Dy kommisje hat har eigen taskforce om it echt smoarge wurk te dwaan, want sy betrouwe net ien. Gjin ien! Ik sit neffens Fryslân yn dy Taskforce. Mar dyn lippen binne tichtplakt, hè, tink derom!’
Sealed!’
‘Sa mei ik it hearre. Dy Pete Hoekstra dus, dy kinne wy noch wol op ’en nij opfiede, ek al is er in Grunninger en oars wol in aardige man. Gewoan in kwestje fan lekstekke, leechrinne litte, bânplakke en syn bubbel dêrnei wer stadichoan opblaze mei in útbalansearre mix fan lachgas, Frysksinnich korrekte kultuer en molke. En no komt it: as ús sneupers yn ús argiven sa tûk binne dat se fuortrekke filmkes fan Stan Laurel fine kinne, dan kinne se ek de dokuminten fine dy’t oertsjûgjend bewize dat ús Pete net in Grunninger is mar in Fries. Grunningers hjitte Hoekema, Friezen hjitte Hoekstra. Ynkopperke. Dat is ien.
Twa: witsto dat Ljouwert dit jier Kulturele Haadstêd is fan Europa? Nee fansels, mar -kultuer!- der rinne fan it simmer in wykein lang fyftsjin meter hege ‘ikoanyske’ reuzen troch de stêd, mei Fryslân as tema. No kinst der donder op sizze dat ien fan de reuzen Grutte Pier wêze sil, ynkopperke. De twadde, kin ek net misse, Kening Rêdbâd, ús Pake. De tredde is dan fansels Willem Schoorstra fan Ternaard, mar wa is de fjirde? No?’
‘Pete Hoekstra??’
‘Krekt! De measte Amerikanen binne wat nayf en idel en do moast net tsjin dy grutte opblaze ego’s en betterwittende brulboeien fan dat folk yn gean, want dan hast it ferlern, garandearre! Fearen yn de kont stekke, hoe bûnter en hoe skerper en hoe langer hoe better! Grutter meitsje as se binne! Dy Amerikanen witte dan net hoe’t se dy fan bliidskip tankje moatte en hoe gau se dat de wrâld yn twitterje moatte.’
‘Twitterjet dy Pete Hoekstra dan ek?’
Sure! Alles wat Trump docht dat docht ús Pete ek. Dy Hoekstra is sa’n figuer, dy sit plakt op it plús as fungus op in deade beam. Dat fan ’e wike ha ik regele dat yn augustus Pete as in reusêftige poppe oer it Saailân swilet! En sil ik dy nóch wat fertelle? Ik ha it hjoed ek foar inoar krigen dat Hoekstra dat wykein sels nei Fryslân komme sil. Op in factfinding mission. Hy wist earst net wat dat wie, moast er noch útsykje. Dát hy komt hat Baudet moai foar my bepankoekbakke. Dy wist oars ek net wat in fact wie. Wat is dat dochs tsjintwurdich, se lulle de hichte yn mar hawwe gjin djipte.
Pete Hoekstra kin meirinne yn de optocht fan reuzen om him sels fêst te hâlden. Sa sil er syn eigen ego beteugelje. Ynkopperke, of net dan?’

De Grutte Oarloch en soldaat Hielke Hylkema fan Idaard

Lêst novimber rûn ik mei myn Amerikaanske maat op The Somme American Military Cemetery yn Bony, boppe Saint Quentin yn in treasteleas earmoedich Noard-Frankryk en seach tafallich, net fier fan de yngong, de grêfstien fan in Hielke Hylkema, neffens de ynskripsje korporaal yn it 16th Infantery Bataljon, First Division, ôfkomstich út Illinois en sneuvele op 3 juny 1918. Hielke Hylkema, sa’n namme falt op fansels.

No is it sa dat der op alle Amerikaanske militêre begraafplakken, dei út dei yn, in yntendant is dy’t de besikers ynformaasje jaan kin oer de soldaten dy’t dêr lizze en de omstannichheden wêrûnder se sneuvele binne. Oer de beide Amerikanen dêr’t myn freon yn ynteressearre wie hie de yntendant binnen it heal oere foto’s, nammen fan âlden en wit al net mear. Ik frege, út in dizich fiel fan Fryske solidêrens, wat er te witten komme koe oer dy Hielke Hylkema. It ienige dat er my yn dat petear dy deis fertelle koe wie dat Hylkema nei alle gedachten net berne wie yn Amearika (om’t er gjin middle initial hie), mar hy sei ta sa gau mooglik kontakt mei my op te nimmen: it wie syn eare tenei dat er op dat stuit net mear ynformaasje opdûke koe.

Twa wike letter in mailtsje. It bytsje dat er nei fierder sneupen fûn hie wie: 1. dat Hylkema gjin korporaal west hie mar in ‘private’ (soldaat) en 2. dat er om 1899 hinne berne wie yn ‘Idaard or Idaerd’. Hy linkte my nei in soad ynformaasje oer de First Division en it 16th Bataljon, -wêr’t Hylkema fochten hat en wêr’t er sneuvele wie-, mar oer de persoan Hielke Hylkema, dy soldaat fan Idaard, hielendal neat.

De First Division wie ein juny 1917 ien fan de earste Amerikaanske difyzjes dy’t yn Frankryk oankaam. It bataljon (in difyzje hat sa’n 25 bataljonnen) fan Hylkema waard daliks nei oankomst útkeazen om de Amerikaanske flagge te presintearjen op in spesjale 4th of July defilee yn Parys, sa bliid wiene de Frânsmannen dat de Amerikanen no ek meidiene yn de striid. Dus noch mar kâld ien wike yn Europa en Hylkema marsjearre al oer de Champs-Elysées. Om oan it ein fan dy fiif kilometer lang optocht te hearen hoe’t syn oerbefelhawwer, generaal John J. Pershing, by it grêf fan markys De La Fayette, de held fan de Amerikaanske Revolúsje, grutsk en teatraal ferklearret dat de Amerikanen arrivearre binne om it heitelân fan harren held te befrijden fan de fijân: ‘La Fayette, we are here!

Op trije novimber 1917 siet Hylkema syn bataljon by Bathlémont yn in frij rêstich sjitfuorgensektor as de Dútsers midden yn de nacht ûnfertocht in útfal dogge. Sa waard syn bataljon (dat bestie út in pear hûndert man) ek it earste Amerikaanske rezjimint dy’t feitlik fjochtet yn de Grutte Oarloch. Dy nacht ek sneuvele de earste Amerikanen.

Op 25 april 1918 wurdt syn difyzje, al mei al no sa’n 27.000 man sterk, stasjonearre by it buorskip Cantigny (100 ynwenners; winkeltsje, bakker, kafee), 115 kilometer lyk noard fan Parys. It leit flink wat heger as de neiste omkriten en is dus goed te ferdigenjen troch de Dútsers. De Amerikanen stean ûnder operasjoneel befel fan de Ingelsken, brûke foar it grutste part Ingelske wapens en dogge foaral mei om einliks ris ‘echte’ gefjochtsûnderfining op te dwaan.

De slach om Cantigny begjint op 28 maaie, moarns om kertier foar fiven, mei in bombardemint op de Dútske stellingen. In oere letter tsjogge foar it earst yn dizze oarloch Amerikaanske soldaten op yn in offinsive aksje. In heal oere letter al is de slach wûn, mei noch gjin 100 man dea oan Amerikaanske kant, folle minder as ferwacht. Oer in breedte fan 2 kilometer hawwe se 250 oant 550 meter op de Dútsers ferovere. Om 8.30 oere begjinne de Dútsers mei de counterattacks, mar de Amerikanen witte dan en ek de kommende dagen har ferovere terrein te behâlden. Hylkema syn bataljon leit earst yn reserve en losset pas op de tritichste maaie in oar bataljon ôf. Trije dagen letter sneuvelet Hielke Hylkema.

Yn dy slach om Cantigny, om dy pear fjouwerkante kilometers, sneuvelje yn totaal 199 Amerikanen (killed in action) en binne der 1400 soldaten dy’t ferwûne binne. De sneuvele Amerikanen wurde earst provisoarysk in pear hûndert meter efter it front begroeven. In pear moanne letter, nei de wapenstilstân, sille de stoflike oerskotten opgroeven wurde om yn in grutter fersammelbegraafplak fierderop op’e nij beïerdige te wurden. Yn jier letter wurdt Hielke Hylkema foar in tredde kear opgroeven om yn Bony, sa’n 60 kilometer nei it noardeasten ta, in definityf rêstplak te krijen.

Wa wie dy Hielke Hylkema? Hoe is er stoarn? Sûnt de dei dat ik foar it earst syn grêf seach spoeket dy namme my mar yn de holle om. Ik soe wolle dat der in tûke sneuper is dy’t mear ynformaasje oer him fine kin, it is my net slagge.

As ik de foto’s, films en musea sjoch, as ik de boeken, kranten, ferhalen en gedichten lês, as ik dêr yn Frankryk en ek yn Belgje omhinne de monuminten rin en oer de hôven strún, as ik fernim hoe’t yn de ferskriklike oarloch der oan ta gien is, mei úteinlik sa’n 19 miljoen minsken sneuvele ûnder omstannichheden dy’t myn foarstellingsfermogen faaks te boppe geane, dan is oan it ein alles wat ik langje op bêd gean en wol sa allemachtich leaf te hawwen dat de minsklikheid troch alle diminsjes hinne wer wat waarmte en sêftens kriget.

It is oars hiel goed mooglik dat Hielke Hylkema net sneuvele is troch in Dútske aksje mar dat er krepearre troch de Spaanske gryp, dy’t fan jannewaris 1918 oant desimber 1918 oeral op de wrâld hearske en 50 oant 100 miljoen slachtoffers easke. Mar it makket fansels neat út hoe’t dy earme stakker stoarn is.

Sifers binne sifers. Ik bin fan doel en nim de tiid om in blomke en wat ierde út Idaard del te lizzen op syn grêf, snein trije juny dit jier. Dêrnei moatte Hylkema en ik inoar mar yn frede litte.

It grêf fan Hylkema: links fan de flagge, foarste rigel, fiifde fan rjochts.

 

Jaroslav Hašek: De aventoeren fan de brave soldaat Švejk: ûnder tsjinst

Yn de tiid dat de bosken lâns de Raab yn Gallisië it Eastenrykse leger oer de rivier wei seagen fuortflechtsjen en de difyzjes dêr ûnder yn Servje stik foar stik it pak op de hûd krigen dat harren al lang takaam, stie it It Eastenrykse Ministearje fan Oarloch har samar by dat der ek noch in Švejk bestie om de monargy út de niten te heljen.
Doe’t se dizze op de hichte brochten dat er him mei in wike op it Skuttersfjild te kearen hie om dêre medysk keurd te wurden, lei er op dat stuit wer ris ferrimmetike op bêd. Frou Müller wie krekt dwaande om yn de keuken kofje foar him te setten.
‘Frou Müller,’ sei Švejk sêftkes út syn keamer, ‘wolle jo hjir ris komme?’
Doe’t de kostfrou by syn bêd wie spruts Švejk op deselde sêfte toan: ‘gean mar efkes sitten, frou Müller.’ Syn lûd hearde wat heimsinnich-plechtich.
Švejk joech him muoisum oerein en ferkundige: ‘Ik sil by it leger.’
‘Heare godskes,’ krite frou Müller. ‘Wat wolle jo dêr no wer dwaan?’
‘Stride,’ antwurde Švejk mei in grêfstimmich lûd. ‘It giet nammentlik hielendal net goed mei Eastenryk. Dêrboppe tsjogge se al tsjin ús op nei Krakau en fan ûnderen op nei Hongarije. Se rôlje as in stoomwals fan alle kanten oer ús hinne en dêrom hawwe se my no oproppen. Ik ha it jo juster noch sa út de krante foarlêzen: dat fan dy donkere wolken, dy’t pakke boppe ús dierber heitelân!’
‘Mar jo kinne ommers fin noch fear ferwege!’
‘Dat makket neat út, frou Müller, ik sil gewoan yn in karke nei de keuring. Jo kenne de sûkerbakker fan om de hoeke dochs wol? No, dy hat sa’n weintsje. Jierren lyn ride hy er syn segrinige lamme pake dêrmei yn it rûn as’t dy in frisse noas helje moast. En no sille jó my yn dat karke de tsjinst yn ride!’
Frou Müller begûn te gûlen. ‘Kin ik net better efkes gau de dokter komme litte, mynhear?’
‘Jo litte nimmen kommen, begripen? Ik bin op myn skonken nei fan kop ta tean poerbêst kanonnefleis, en yn in tiid dat it misgiet mei Eastenryk hat eltse ynfalide ús lân troch alles hinne te ferdigenjen. En set no dy kofje mar.’
In pear dagen letter liet er frou Müller it karke fan de sûkerbakker regelje, in militêr haaddeksel en in rekrutekorsaasje. Švejk betocht dat er ek krukken nedich hie mar dy hie de bakker noch earne lizzen as oantinken oan syn pake.

En sa spile der op dy memorabele dei yn july 1914 in oandwaanlik staaltsje fan loyalens ôf: in âld frommes dy’t in ynfalideweintsje op har alfentritichst foar har útdreau, dêryn in manspersoan mei in skitend krekte kepie en in glimkpoetse embleem dy’t mei syn krukken siet te swaaien. En dizze man balte it út yn de strjitten fan Praach: ‘Op nei Belgrado! Op nei Belgrado!’
Hy waard folge troch in grutte kliber folk. Švejk hie de gelegenheid te konstatearjen dat de plysjemannen op ferskate strjithoeken foar him saluearren.
Op it Wenceslausplein groeide de kloft mei noch ytlike hûnderten koppen oan dy’t derop dondere om op ’e hoeke fan de Krakaustrjitte in studint mei in Dútsk korpspetsje ôf te huffen om’t er Švejk ‘Heil! Nieder mit den Serben!’ taroppen hie. Pas op de hoeke fan de Wetterstrjitte gripe de hynsteplysje yn en waard de hiele keppel útinoar jage.
Doe’t Švejk de wykynspekteur it dokumint sjen liet dat swart op wyt bewiisde dat er dy dei foar de keuring komme moast, seach dizze lichtsjes teloarsteld. Om fierder rebûlje te foaren te kommen joech er twa plysjemannen opdracht Svejk mei karke en al nei it Skuttersfjild ôf te konfoaien.
Oer dit hiele foarfal waard in dei letter yn de Pražské Uřední Noviny, de steatscourant fan Praach, it neifolgjend artikel ôfdrukt:

Patriottisme fan Gehandikapte
‘Justermiddei hawwe de foarbygongers yn de haadstrjitten fan Praach tsjûge west fan in tafreel dat in sprekkend tsjûgenis ôfleit fan de prachtige bewizen fan trou en oanhinklikens, dy’t ek yn dizze grutske en krúsjale tiden de soannen fan ús Tsjechyske naasje sjen litte foar de Troan fan ús Grize Monarch oer. It wie oft de tiden fan de âlde Griken en Romeinen weromkeard wiene, tiden wêryn in Mucius Scaevola him te striid draagjen liet, sûnder acht te slaan op syn tebrâne hân. De meast ferheven gefoelens waarden juster treflik fertolke troch in manke man mei krukken, dy’t troch syn âld memke foar har út dreaun waard yn in ynfalidekarke. Dizze soan fan it Tsjechyske folk liet him, nettsjinsteande syn lichaamlike handikap, frijwillich nei de militêre tsjinst ride om foar syn Keizer goed en bloed te offerjen. It feit dat syn gjalp ‘Op nei Belgrado’ in sa’n libbene wjerlûd fûn yn de strjitten fan Praach skinkt ús it bewiis dat de boargers fan Praach toanbylden fan leafde foarmje foar it Heitelân en harren Keiserlik Hûs.’

Deselde tinkwize hie ek it Prager Tagblatt, dat syn artikel ôfsleat mei de wurden dat de kreupele frijwilliger, sa krebintich as in kroare, begelied waard troch in mannichte Dútsers dy’t him mei harren lichamen beskerme tsjin it lynchbesykjen fan Tsjechyske Entente-aginten.
De Bohemie liet in soartgelikens berjocht mei de winsk gean de kreupele patriot te beleanjen en kundige oan dat de bydragen fan de Dútske boargers foar dizze ûnbekende yn ûntfangst nommen wurde soe op it kantoar fan de krante.

Koe it lân fan Bohemen, teminsten neffens dizze trije kranten, dan al gjin nommeler boarger opsmite, de manlju fan de keuringskommisje hiene dêroer in hiel oare opfetting. En dan benammen Ofsier fan Sûnens Earste Klasse Bautze, in net te vermurvjen hearskip dat yn letterlik alles in misliedend besykjen miende te gewaarwurden om jin foar it leger, it front, de kûgels en de granaten wei te winen. Ferneamd waard foaral syn útspraak: ‘Das ganze tschechische Volk ist eine Simulantenbande!
Yn de rin fan tsien wike wurk hie’t er út 11.000 boargers 10.999 simulanten skifte – en ek de alvetûzendste hie’t er noch lyts krigen, as dizze geloksfûgel net krekt op it stuit dat de dokter tsjin him ‘Kehrt euch’ raasde in beroerte krigen hie.
‘Bring dy simulant mar wei’, sei Bautze, nei’t er konstatearre dat de man yndied stoarn wie.
En each yn each mei dizze figuer stie op dy bjusterbaarlike dei Josef Švejk – krekt as alle oaren stokneaken en dimmen besykjend syn bleatens te bestopjen mei de krukken dêr’t er op line.
Das is wirklich ein besonderes Feigenblatt,’ sei Bautze. ‘Soksoarte figebledsjes hiene se sels yn it paradys noch net.’
De sersjant-majoar seach de stikken troch en merkbite: ‘Ofkeurd fanwegen idioatens.’
‘En wat mankearret dy noch mear?’ frege Bautze.
Melde gehorsamst: ik haw rimmetyk, mar ik sil de Keizer tsjinje oan ik oant flarden skuord wurd,’ antwurde Švejk beskieden. ‘En ik ha opswolde knibbels.’
Bautze seach lilk op de brave soldaat Švejk del en raasde: ‘Sie sind ein Querulant!’, wêrop hy him ta de sersjant-majoar kearde en mei in izige kalmte spruts: ‘Den Kerl sogleich einsperren!’ En sa eskortearren twa soldaten Švejk mei de bajonet op it gewear nei de garnizoensgefangenis.
Švejk hinke op syn krukken mei en fernaam ta syn ûntsetting dat syn rimmetyk fuortluts.
Doe’t frou Müller, dy’t op de brêge nêst it karke yn de pine op Švejk stie te wachtsjen, dizze ûnder bewaking fan bajonetten gewaar waard, barste se wer yn snokkerjen út en liet it karke sitte om der nea wer nei om te sjen.

En dêr stroffele dan de brave soldaat Švejk beskieden as altyd ûnder it eskorte fan de wapene hoeders fan de steat. De bajonetten skittere yn it sinneljocht. Oankommen op De Lytse Side kearde Švejk him foar it stânbyld fan maarskalk Radetzky nei it folk ta dy’t him folge en raasde:
‘Op nei Belgrado! Op nei Belgrado!’
En maarskalk Radetzky eage dreamerich fan syn sokkel del op de brave soldaat Švejk, dy’t mei de rekrutekorsaasje op syn kolbertke fierder strompele op syn antike krukken, wylst in skynber weardich hear oan it partij folk om him hinne betsjutte dat hjir in ‘deserteur’ opbrocht waard.

In basis sa breed as Fryslân

Nijjiersdei 2018 is de fyftichste stjerdei fan Eeltsje Boates Folkertsma, ûnderwizer, Afûkman fan it earste begjin, publisist, man fan syn tiid en essayist foar de Fryske saak, de natio frysica. In ‘eabele holle’, in moaie skriuwer.

Ut Selsbestjur foar Fryslân (1929/1930), publissearre yn Eachweiding (1950, side 21):
Foar in sealfol folk hat in enthousiaste sprekker forhelle fan de âldens en swietlûdigens en hege wearde fan ‘e Fryske tael. Of hy hat foardroegen fan it moaiste Fryske proaza en poëzije. Of der is yn in revue de rom fan Fryslân’s forline útbylde. Of it Evangeelje wurdt yn Fryske wurden djip en deun oan it hert forkleare. En de lju binne tige foldien en lûd fan applaus of stil fan oandienens en forwûndering. Hja geane nei hûs en wurde gjin strider foar Fryslân.

Hwerom net? Binne hja dan immún? Nee, mar hja fiele de needsaek en it bilang net, om foar in literair doel to striden. It is harren wol goed, dat dichters en ideälisten en bilearden dêr foar opkomme, mar in folksaksje sjogge hja gjin nut yn. Hja kinne troch ‘en dei Frysk prate en har fierders mei it Hollânsk redde, dat hwat bilang is der by en gean in aksje oan om it Frysk yn allerhanne formiddens to krijen? Op dy psychologyske grins stuitet de literaire biweging en sil hja altiten stuitsje.

Mar kom ta dyselde minsken mei útslútsel oer de pachtfrage, it grounbisit, fuortsterking fan ‘e lânbou, forgreating fan ‘e macht fan de Fryske Steaten en formindering fan Hollân’s oerwicht, en hja sille jin forstean net allinne, mar ek it bilang en de needsaek fan aksje ynsjen. Dan sille hja bigripe, dat de saek fan ‘e biweging har saek is en dat it om it wêzen en it wolwêzen fan it Fryske folk to rêdden is. Hwant polityk is in praktyske kunst en it folk tinkt polityk.

Soe it tsjintwurdich noch sa wêze, dat it folk polityk tinkt? Praktysk wol -eigen eftertún earst-, mar polityk, dy fier fan myn bêd show? Folkertsma pleitet foar selsbestjûr en in Fryske beweging dy’t in sterke ynfloed kriget yn alle bestjûrsynstânsjes dy’t der ta dogge.

Wy fornimme it hjoed de dei al yn ús aksje om Frysk ûnderwiis op skoalle to krijen. Dêrfoar moatte wy wêze yn den Haag, by politike hearen en yn in polityk lichem, dy ’t de saek net allinnich út in each fan taelkultuer, mar ek polityk bisjogge. En hwerom hinget it der dêrre sa swier yn? Omt wy gjin genôch politike macht habbe. (side 24)

Nei-oan njoggentich jier letter en wy hawwe noch hieltiten net genôch praktysk-politike macht. En ús kulturele macht hat lyts te betsjutten.

Wolle wy de takomst fan Fryslân, dan moatte wy oer it hiele front stride en net hiele stikken sûnder forwar yn hannen fan ‘e frjemdsin bliuwe litte. Us basis moat sa breed as Fryslân is. (side 23)

Wa Frysk lit syn taal farre? No, wy allegearre. It Frysk, goede Folkertsma, hat hjoeddeis in ferrekte smelle basis. Sa prate guon it noch wat sljochtweihinne, mar it folk kin it Frysk net skriuwe. En jo folk kín it net fan rjochten skriuwe want it leart it net op skoalle. Neffens my wolle oars de Friezen it foar it grutste part ek net leare want staveringwrakselwurk nukt harren neat. Se binne der ymmún foar. Se hawwe wol wat betters te dwaan. De ratio frysica is sa ferkrommele as wrakke tsiis op peasketiisdei.

Folkertsma en Schurer wiene generaasjegenoaten (beide binne stoarn yn 1968) en bêste maten. Fan Fedde Schurer hjir it Namdicht, of abecedarium, dat er skreaun hat foar syn freon en striidmakker (Fox Humana, 1949). Neffens Tamminga (ynlieding ta de Samle Fersen) behearret it ta in slach fan lofprizingen dat hurd ferjierret en datearret. Dat sil sa wêze mar dizze nijjiersdei efkes net.

Eabele holle, warber wurker,
          earlik hert yn rêst en striid,
Brekker fan in falsk ferline,
          bouwer oan in nije tiid,
Freon út tûzen foar dyn freonen,
          fijân hwa’t dyn folk misdocht,
Oarlochsflamme yn faeije frede,
          opstânsskreau foar frij en rjocht;
Libbensweitser mank de deaden,
          lieder neffens rjocht en lok,
Kunstener by Gods genede,
          kneppel yn ús hinnehok;
Essayist as net in twadden,
          edelman nei styl en geast;
Riedsman fan in riedleas skip,
          rop om greatens aldermeast;
Toer fan trou oan folk en tsjerk,
          trijeman en twaman mei
Siel fan fûle en fruchtbere aksje,
          stim fan Fryslân foar en nei,
Mienskipsman en ienlik minske,
          master, maet en broer dêrta,
As in klokslach klinkt dyn namme:
Eeltsje Boates Folkertsma

De bêste winsken en kâns fan oerlibjen foar alle abeeceeskriuwers.

De ûndraachlike lêsten fan it kwea / in krystferhaal

De mannen bewearden dat it foar de kristenen yn dit wetterkâlde lân in bysûndere jûn wie, gjin better dei as krekt hjoed om de kaffirs yn dizze ferklomme stêd te konfrontearjen mei de krêft fan de koran.

Ofrûne dagen hiene Samir har man, de sweagers en dy eange omke oerenlang op har ynpraten. De lange sangere mar troch oer it fereffenjen fan skulden en it rjocht op wraak. Har man en de dikke fertelden oer famyljetrou as ûnwrikber semint foar harren lânseigen ienigens. De omke ferkundige mei flibe om ’e mûle oanhâldend Allah syn beloften op ivichduorjende hearlikheden. Dan wie der ek noch in tredde sweager, de knappe. Dy swaaide mei in pistoal en hie losse hannen.
Juster hie de omke de jonge frou ferteld dat Samir útreizge wie nei har bertelân om har âlders de hals troch te snijen as se net die wat de mannen woene. Hy liet har in foto sjen fan har ferwezen âlders, sittend foar har man dy’t in slaaibile yn de hannen hat. It trochboarre har siel. Se fielde har as in jerboa yn de fal, murf slein.

De bomgurdle hat se ien kear earder droegen, doe’t se in dry run diene mei fan moal ferswiere pûdsjes op it plak dêr’t no de eksplosiven sitte. In oere lyn hawwe de mannen har de gurdle foar de twadde kear ombûn, mar no mei it riemlear ûnskiedber fêstlime. Dêrnei plakten se de gurdle mei meters brún ferpakkingstape ek noch ris stiif op har lichem fêst. Mei allinnich har beha oan en in slipke hie se har smoarch en beklieme field doe’t se stil stean bliuwe moast foar de mannen mei burden. De dikke hie slikjende bewegingen mei de tonge makke, mar de omke hie dat fernommen en skopte him flokkend de keamer út. Fûl fan ferbylding fertelde de lange oer de heale kilo 94,3% semtex dat yn de gurdle ferpakt siet, mar sokssawat hat gjin inkele betsjutting foar de frou. De swiere bomgurdle beknypt har bûk, de metalen gaspen drukke yn har hûd. Se hat gjin flau idee wêr’t de ûntstekking sit of it tiidmekanisme, dêr’t se dochs neat mear oan feroarje kin. Bûgen is net mooglik, de omke hat de skuon oan har fuotten skowe moatten. Se rint rjochtop en sa stiif dat it liket dat se op alle dagen rint, wylst se noch mar yn har trettjinde wike sit.

Nêst de omke rint se nei de bushalte, krekt de hoeke om. Se fielt in wynfleach om ’e nekke. Mei kâlde fingers lûkt se de toukes fan de kapusjon stiver oan en bynt dy fêst, ek al hat se dêrfoar gjin tastimming. De bus komt fuortdaliks, de mannen rekkenje soks hiel sekuer út. De omke keast de sitplakken út, de jonge frou moat by it glêsramt sitte. Der is romte genôch, wêrom se efterút ride moatte is har net dúdlik. Se set har sa stiif as in planke del en sakket ûnderút om har efkes te fertrêdzjen. Op de ferhege sitplak efter yn de bus sit ien fan de trije jonge mannen, de knappe. Mei in gniis sjocht hy har oan, wylst er in greep docht nei syn linker binnenbûse. Se wit dat er dêr syn pistoal draacht, eat dat er in pear oere lyn har hiel dúdlik makke hat. Ik jou dy sa’n klap datst de bliksem fiele kinst hie er sein en sloech har doe, krekt nei’t de omke de keamer útrûn wie, achteleas mei de kolf yn it gesicht.
De jonge frou ûntwykt syn blik en dikeret nei bûten. De ljochtsjes yn de stêd sjocht se amper. Se leunt tsjin de sydkant fan de bus en slút har eagen. Der komt in golf fan panyk oer har hinne en se moat djip sykhelje om har hertslach wat te bedimjen.

Wat in feest wie it doe’t se op har njoggende yn in keamer fol froulju foar de earste kear de alder-aldermoaiste fan de trije holdoeken ombûn krige, dy’t se earder dy dei mei har mem yn in souk op de medina útsykje mocht hie. Har mem, har beide âldere susters en de muoikes oan memme kant hiene har dy dei net mear behannele as it lytste famke. Dy dei streamde har wrâld oer fan wille en waarmens: yn de dideldeintsjes fan har dreamen wie de takomst harres.

Bûten sûzje de ljochtbondels fan de strjitlampen ien foar ien foarby. Sa no en dan sjocht se de healmoanne leech boppe de dakken. De spanning ebbet efkes minder, mar as se tinkt oan de nachtmerje dêr’t se yn bedarre is, komme har eangsten skerper werom. De gurdle drukt op har blaas. Se moat wetter kwyt, der komt in mislikens op en se is bang dat se kokhalzje moat. Yn har rjochterskonk sit in dea gefoel. De bus stoppet by it tsjerkeplein, de knappe stapt it earst út. De omke helpt har mei de treeplanke en nimt har bûten efkes apart om har op de tiid te wizen. Alle horloazjes hawwe de mannen op de sekonde lyk setten. Se hat noch trettsjin minuten.

Tagelyk mei in protte oaren stekt se tusken har omke en de knappe yn de drokke strjitte en it plein oer. Se besiket nearne oan te tinken, mar de gefoelleaze skonke en it maachsoer dat nei boppe komt ferhinderje dat. De omke rint in pear meter foar har út, de neef in pear meter efter har. Op de twadde hoeke stiet de dikke mei syn scooter. Se betinkt dat dy idioat fan no ôf oan neffens plan allinnich mar rûntsjes om de tsjerke ride sil.
It swit stiet har op de foarholle, har hannen trilje. Nei twa minuten stiet se foar de tsjerke. Sûnder te wachtsjen skeuvelet se, fuortdreaun troch de mannichte, de foartsjerke yn. De jonge frou hat hjir earder west, se wit hoe’t der by leit. De omke folget har. Noch njoggen minuten.

Se moat neffens opdracht tichtby de preekstoel sitte, net stean bliuwe lâns de sydkant. De measte stuollen binne al beset, útsein midden yn in rij. Foar de sittende minsken lâns rint se der fansiden nei ta. Se fielt har obstrewearre en har bûk sit har yn ’e wei. Op de stoel rjochts fan har spilet in famke fan in jier of sân in game op in mobyltsje. It bern hat in krystmûtse op en in lolly yn ’e mûle. Noch sân minuten. Dit is it, tinkt de jonge frou. Dit is it, dit wie it en mear sil der nea wêze. Yn de namme fan Allah dy’t leaf is. Allah dy’t grut is. Allah dy’t ferjout. Se rillet, kin it net befetsje. Har hertslach bûnzet troch de holle, se kriget triennen yn ’e eagen. Dan moat se spuie, mar se kin har amper foaroer bûge. It famke nêst har sjocht de frou mei grutte eagen oan en jout de jonge frou mei de dikke bûk sûnder wat te sizzen har Nijntje bûsdoekje. Allah ferjout. Allah dy’t leaf is.

De mannichte lampkes yn dy ûnbegryplike beam dêrjinsen ferfoarmje ta ien bonke ljocht.Troch har triennen hinne sjocht se yn dat ljocht earst it blinken fan de dea en dan it golle laitsjen fan it famke mei de moaie holdoek. En it famke winkt har.

De jonge frou stiet kreunend op en rint muoisumer as niis foar de rige minsken lâns werom nei it sydpaad. Der is gjin omke. Se rint fierder de tsjerke yn en iepenet de earste de bêste doar dy’t se tsjinkomt. Bewust sjocht se net op har horloazje. In jonkje yn in wyt gewaad. Toilet? Toilet? Hy wiist nei efter. Se rint hastich fierder. No sjocht se wol. Noch oardel minút. Troch in heech rút skynt de moanne. Se iepenet in swiere syddoar. De kjeld slacht har temjitte. Se sjocht om har hinne. Op it tsjerkhôf in grutte beam. Se út ’en draaft der hinne. Oan wjerskanten twa grauwe grêfstiennen. Efter de earste lit se har ûntheistere op ’e side falle. Dan heart se in gjalp. Se doart noch har eagen te iepenjen. Efter it oare grêf sit de knappe op ’e knibbels. Hy hat syn pistoal yn ’e hân. Sjit dan, gûlt se, sjit dan! De frou slacht har hannen foar ’t antlit en flústeret Allah is…

Wat God en de divel kinne, dat kin Allah ek. Yn de flits fan ferstjerren etst er trije kear in siel op in sânkerrel.