In aai nei Peaske

Hie ik it net tocht! Myn pakesizzer fan trije komt ek hjoed wer fuortdaliks oan mei syn favorite printeboek. In moanne lyn wie syn moaiste boek Knipperke fan Lida Dykstra, dizze lêste pear wiken is it Charlotte Dematons har Sinterklaas. Hy kin werklik net wachtsje om nêst my op de bank te klimmen. Syn broerke fan amper oardel reaget er sûnder pardon oan de kant. Foar de âldste is it lêzen mei pake manljuswurk en dêr kin er, stiif tsjin my oan, dy lytsjonge mei syn taastende hantsjes en wyld swaaiende earmen net by brûke.

It is in prachtboek. Trettsjin mânske printen oer twa siden, sûnder tekst, mei in allemachtich soad grapkes, mei ûntelber Swarte Piten dy’t faaks sa ûndogensk binne as er sels graach wêze wol mar dat fan mem net mei. Och, wat is der in bulte te sjen. It moaie fan sa’n detaillearre en realistysk printeboek is dat wy, mei-inoar oparbeidzjend, stadichoan ús eigen ferhaal opbouwe. In ferhaal dat alle kearen langer en moaier wurdt. Noch in kear, pake! Wy wize inoar oan wat ús opfalt en ik freegje myn lytse keardel wat er sjocht en wêrom dat sa is. No binne dat wer oare saken as de foarige kear. Oer wat er opmerkt hat er sa syn eigen gedachten. En hy sit yn de ‘wêrom’fase! Soene alle pakesizzers sa tûk wêze as dy fan my?

Fan ’e middei petearen wy wat oer de swarte kleur fan dy mannichte piten, want der sitte ek in pear kleurepiten tusken. Dat seagen we pas nei tich kear trochblêdzjen. Swarte Pyt, antwurde hy, is fansels swart om’t it no krekt syn namme is. Snap dat dan ek, pake. En hjit er dan sa om’t er swart is? Ja. Net om’t er troch skoarstiennen krûpt? Nuvere fraach. Dat kin dochs net, pake? Soe er ek Wite Pyt hjitte kenne? Nee, Sinteklaas syn hynder is al wyt. Grien fynt myn pakesizzer gjin moaie kleur. Swarte Pyt is Swarte Pyt en dat is wat it is. Prachtboek, prachtkeardel.

Niis ha ik thús dy Charlotte Dematons ris googele. Dit boek blykt in hiel bekend en populêr sinteklaasboek te wêzen, de yllustrator hat der tsien jier lyn de Gouden Penseel mei wûn. It is net mear te keap, yn alle winkels finaal útferkocht. Foarrich jier hat se har útjouwer, Lemniscaat, de opdracht jûn om gjin werprintingen mear te meitsjen. Se woe der net mear op oansprutsen wurde om dé illustrator fan Swarte Pyt te wêzen. Op skoallen waard se hieltiten mear útmakke foar rasist. Skjin har nocht hie se fan har ferhaal dat sa mei har oan de haal gie.

Op Boekwinkeltjes.nl stean twa eksimplaren te keap, foar respektivelik 100 en 65 Euro. Bol.com freget 125 Euro en op Marktplaats wat de gek der foar jout, te begjinnen mei 45 Euro. Minstens. It is dúdlik, hein? Fryske skriuwers moatte de merk op mei moai en ambachtlik yllustrearre proaza foar bern. Earst noch wat mear pakesizzers de wrâld ynskoppe en dan binne der fierders de Charlotte Dematons en de Lida Dykstras dy’t my pedagogysk stypje mei myn materieel erfguod.

De giele geuzen

Giel! Giel! Giel! Dit is it begjin! Hiel Fryslân giel! No! Hjoed! Moarn as it moat, hjoed as it kin! Giel! Giel! Hiel Fryslân giel!

Wy, fan de giele heskes, sille moarn de strjitte op! Fan Moddergat oant Makkingea, fan de Kompenije oant Kimswert, alle alve stêden lâns! Hearre jimme dat, magistrale lamsekken en plússittende patrisiërs, ynstitúsjonele stjonkerts, selsbefruchtsjende bilbonkende bline bestjoerders, trochtrape egomaniakken en megalomane selsferrikers? Us folk earst!

Wy hawwe skjin ús nocht fan alle hege prizen, fan temin wenningen, fan tefolle folksferlakkerij, fan jimme politisy yn ivoaren tuorren, fan foaral Rutte mei syn samling tevlon maskers, skjin ús nocht fan alles dat trochleard is, djoer en rjochtferkeard is, fan elitêre kultuer en alledeiske jildfergriemerij. Moarn de strjitte op! Sûnder geweld, jawis, mar as de plysje deryn slaat, no, dan rame wy ek derop yn! Kneppelfreed! Knep-pel-freed!

De wrâld moat better! De macht werom by it gewoane folk. Gjin ynkommelingen. Gjin Afrikaantsjes, gjin flechtlingen, gjin earmoedlijers. Gjin wenningen foar al dat frjemdfolk. Wy wolle ús pinsjoen mei 65, leaver noch mei 60! Wolfeartbestindinge pinsjoenen wolle wy. Wy hawwe der bliksem lang genôch foar bealge. It iepenbier ferfier moat fergees! Soarch foar de sûnens moat fergees! Wy wolle Swarte Pyt en wy wolle kompensaasjes. Kompensaasje foar Kok syn sosjalistyske kwartsjes, fan de Dútsers dy’t op âlde pake syn Fongerfyts der útnaaiden, fan de Frânsen mei harren egalitêr fretternisme en wy wolle, nee, wy easkje kompensaasje fan de Spanjolen wat dy ús tachtich jier lang oandien hawwe! Soademiterje op mei skjinpraatsjende ekskuzen: jild wolle wy sjen! Gieltsjes! Giel-tsjes!

Wy hawwe skjin ús nocht fan de klauwen en de kloeren en de krimmenele akkefysjes fan alle bankiers en hotemetoten, fan de korrupsje, fan it húskeguod, fan it nepnijs yn de kranten en de agitaasjes op it sjoernaal. Wy hawwe skjin ús nocht fan fassistyske antismookferboden en trochslaande miljeubefoarderlike maatregels fan skoalmasterige skjinswilers. Gjin turbines yn ús achtertún! Rêd de Grinzers, stopje mei ierdgaswinning. Wy wolle it griene gers werom yn ús grandioaze Fryske greiden en gjin ferplichte faksinaasjes. Kómpensaasjes! Kóm-pen-saas-jes!

It Europa fan hjoed is it Dútslân fan de tritiger jierren. Sjogge jimme it faai teken dan net, blyndoekjeboartsjende molwrotters? Sjogge jim it opleine fallisemint net fan de demokrasy, hearen skytsikers? Wy wolle klearrichheid! Gjin polderjend geëamel, wissichheid! In sterke man, dat wolle wy! Abe foar presidint! En witte jimme wa’t wy binne? Wy binne twa op de trije Friezen! Twa op de trije! In grouwe mearderheid! En mei it oare treddepart ferheegje wy de diken. Wat dogge wy mei de boekelêzers, mei de proazafretters, mei de lektuerkritisi? Bedobje dy melodramatyske hannel en oars op ‘e brânsteapel!

Moarn de strjitten op! Tsien oere sammelje by Us Mem yn Ljouwert. Flaggestokken mei! En ferjit de bivakmûtsen net. Paulusma seit dat it dizze winter troch alles hinne âlderwetsk ferskuorrend kâld wêze sil! Wy wolle wer in Alvestêdetocht! Moarn as it moat, hjoed as it kin!

Suver ynsest is ek sawat

Nei de lange drûchte fan dizze simmer foel der fan ’e wike alwer in Ensafh op de doarmatte. It artikel fan Oene Spoelstra oer it toaniel (Wat bliuwt?) is nei myn behyplik oardiel deeglik en bysûnder nijsgjirrich. Wenne ik no mar yn Fryslân, dan hie ik der yn april by west, by it pinfiskjen. Oars hie ik dan ek al lang in kursus of in goeroe folge om te learen wat no eins in goed gedicht is. Thús ha ik allinne RIXT foar mysels.

En no ha ik jimme! De oardel leafhawwer fan de Fryske taal. The diehards, de trochklikkers, de ûnfergonklike ‘knapste koppen fan myn generaasje’. Ien smûke famylje fan betûfte tinkers, dat allegearre like fleurich ien en deselde saak foar eagen hat en dat is fansels de oanhâldende promoasje fan it Frysk yn alle fasetten, lit it literatuer of lektuer wêze, yn it bestjoer of op skoallen, yn Fryslân of yn de fierste úthoeken fan de wrâld. Ik ha yn de gaten dat jim leafhawwers sels oant yn Kanada, Sina en de Filipinen ta sitte.

Ik doch jim witte: justerjûn om in oer of tsien hinne krige ik in app fan myn dochter. Mei man en myn beide pakesizzers ferbliuwt se in wike yn in fakânsjebungalow yn America, Limboarch. Sy praat gjin wurd Frysk, ferstiet it wol aardich, kin it fansels net skriuwe en Frysk lêzen hat se noch nea dien. Myn skriuwerij falt folslein bûten har eachweid. Mar justerjûn wie se hielendal út ’e skroeven. Se lei dêr yn America foar it hurdfjoer slop fan it laitsjen mei in Frysk boek yn de hannen!

Sy en har man hiene op dat stuit dêr op it heechpoalich skiepewollen Ikea-tapyt ek in tredde pakesizzer op priemmen sette kinne, mar nee, dat lêst in Frysk boek! Dan moat it dochs wol wat bysûnders wêze. En dat is it. Se fergrieme har om it boek De humor yn fan in Jan Schokker. Yn dit boek sjocht Schokker werom op syn libben, syn wurk en de skriuwerij en leit dêrby de klam op bysûndere ûnderfiningen en aparte situaasjes. Foar’t it boek publisearre waard, ôfrûne sneon, stie der al in boekbesprek yn de annalen fan de Schokkerdynasty dat ik jim net ûnthâlde wol:

De humor yn heart in bytsje as ‘Help; de dokter verzuipt’, mar is folle better. De Toon Kortooms fan Fryslân lit sjen dat alle flaters grappich binne as it mar in oarenien oerkomt. Humor is op’t lêst de wiere graadmjitter fan it echte libben en Schokker wit dat it de tragyk fan it libben timperet. Yn alle gefallen makket hy klear dat flaters fan foarhinne de bêste ynvestearrings binne foar in âlde dei.’

Wiere wurden! Lês oer ‘pientere’ pookjes en de fratsen fan de ferneamde cartoonist Cork (Cor Hoekstra – ‘dy dwerse aap’ fan De Strikel) as skoalmaster op It Wâld en hoe’t er letter dizze singuliere Schokker de humor yn dreaun hat, lês teffens oer it kuorbaljen, hoe’t Jeen van den Berg de jonges en famkes fan Blauw Wit ôfbealge en noch folle mear. No foarút, in lyts stikje. Schokker yn syn hoedanichheid fan monteur by in ynstallaasjebedriuw:

‘Der wie koartsluting yn de âlde liedingen fan de stâl by in boer op de Gaast. Njoggen oere wie der kofje en wy dienen de overal út, mar dat hie net hoegd. Wat in binde yn it hûs. It kaam der net sa krekt. It hiele oanrjocht stie fol smoarge boarden, healfolle pannen, skalen en potten. Seis of miskien wol tsien katten libben dêr, in hûn, in pear bern dy’t nei de berte ek net mear skjinmakke wienen en der siet in fiis âldman oan de tafel. De frou hie in grutte floddertrui oan, dêr’t twa machtige boarsten alle frijheid hienen om yn om te dûnsjen. Se rausde ien fan de bern fan in stoel en dêr moast ik sitte. (…) De âldman siet sûnder gebit yn syn koeke om te haffeljen en flibere de kofje nei binnen. De kofje mei geitemolke smakke apart en doe krigen wy noch in bakje en gie it ferskriklik mis. Trui luts de kopkes nei har ta, batste de kofje der yn, geat der molke by en dielde de kopkes wer út. Foar my net it slimste, ik krige it kopke fan Barteld, mar myn maat dat fan de âldman. Ik sjoch noch de ferbjustering op Barteld syn gesicht.’

Keapje dat boek. It sil jimme, wêr dan ek op de wrâld, wat kleur en fleur by it kloatdrûgjen skinke.

Jan Schokker: De humor yn
ISBN 978 946365 096 0
Utjouwerij Elikser, Ljouwert
Euro 14,50

 

By de dea del

Otto wie hjoed wat stiltsjes en hy is al net sa’n prater. Wylst de oaren fan ús groepke hurdfytsers by de BBC tsjûge wiene fan wat Theresa May yn it teäter fan it Legerhûs oer de Brekshit te ferkundigjen hie, frege ik Otto oan ús stamkroechtafeltsje of der mooglik wat bysûnders wie. Hy knikke ja en kearde him ôf fan ús telefyzjematen. It wetter stie him yn de eagen, doe’t er syn glês Spa Read omheech hâlde.

‘Op it libben, Lomme. Earjuster hiene wy samar de ambulânse foar de doar. Witst, de frou en ik, wy tochten beide dat wy beide sa goed binne as it mar kin. Ik mei myn fytsen en it omskarreljen yn de tún, sy mei har kuierjen en de gymnastyk en har yoga. Gjin klachten, helder sûn, noch mar seisensechtich, fleurich libjend de takomst yn, soest sizze. Forget it, ferdomme. Se wie al wat dwyl de lêste dagen en ynienen lei se oer de flier. Samar. Yn de keuken. Allemachtich! Klam op de foarholle, pine yn’t liif, koartamich, amper oansprekber. Ik wist it fuortdaliks, dit is net goed. Ik 112 belje. En dat duorre mar, en dat duorre mar. In kertier, bliksem, in hiel kertier foar’t se der wiene. Se hawwe dit mei har dien en se hawwe dat mei har dien, ik ha it allegearre net sa meikrigen. Mei de sirene is se nei it sikehûs rekke. Ik der achter oan mei ús eigen autootsje. Dan giet der fan alles troch dy hinne, kin ik dy sizze. Ik wie yn gedachten al dwaande mei wa in roukaart hawwe moast. Nuver net? Wat seit dat oer my? Of myn leafde foar har? Doe’t ik myn Pytsje lang om let werom fûn hie op de fiifde ferdjipping hearde ik har op de keamer achter it gerdyn rêstich praten mei in ferpleechster. No ja, se libbe dus noch. Uteinlik foel it o sa mei en ik ha har fan ’e moarn wer meinommen nei hûs ta. Mar dit ha ik der wol fan oerholden: it moat oars. Ik moat better. Wat hie ik in ferlet fan har, dizze lêste pear dagen. Doe’t ik sa allinnich wie en sa stumperich ûnbekwaam yn myn helpleazens. Hoe sit it, Lomme, komt leafde fuort út pine yn it liif foar it allinnich wêzen? Ik wol mysels net better meitsje as ik bin, ik ha Pytsje nedich. Wit ik no. En ik mei hoopje dat se my nedich hat. Hoe faak lit ik leafde sjen? Dit moat oars jonge, dit moat better. Ik bin al begûn mei in fleske Spa Read te bestellen en gjin pilske. En no stop ik mei ouwehoeren. Ik moat nei myn Pytsje werom. Doch de jonges dêr de groetnis en sis mar dat ik thús wat út ein sette moat.’

 

Frederic Charles Lee: brief fan it front; 21 juli 1916

Leave mem,

Mei in tige swier hert sit ik hjir om mem dizze pear rigels te skriuwen. Wy binne krekt út it bosk fan Delwood weromkommen en sitte no in pear kilometer achter de linys. Nei fiif dagen fan ûntsachlike ferskrikkingen is myn maat Angus Brown sneuvele. Hy hat trije oeren freeslik lit. Syn beide fuotten wiene der ôfsketten troch in granaat op 18 july.

Kin mem dit syn âlden witte litte? Ik seach Angus krekt nei’t er rekke wie. Hy wie noch goed by besef en hartstikke flink. Hy frege my sels noch om in sigaret. Ik haw him wat wetter jûn en syn klacht wie inkeld op dat stuit My God, Fred, it docht sa sear en dêr kinne se neat oan dwaan. Doe bin ik nei in tichteby medyske post draaft en ik haw dêr de dokter safier krigen dat ik wat morfinepillen meikrige. Mar doe’t ik weromkaam wie er al ferpleatst en tsjin de tiid dat ik him werom fûn hie wie er al hast dea. Ik haw him noch sizzen heard ik woe dat dy granaat my fuortdaliks deamakke hie. Ik koe net langer wachtsje want ik moast fuortdaliks werom nei de frontliny, wêr’t alderheislikst dêromta gie. Angus wie in wiere held, ik tocht yn it earstoan dat er it wol helje soe; hy wie noch sa fleurich. Doe moast ik efkes hiel hurd gûle, mem, ik koe it net helpe.

Doe’t wy it befel krigen om ús werom te lûken, wie alles wat der fan ús kompanjy oer wie 29 man. Fan de hiele Súd-Afrikaanske Brigade dat de striid yn gie, 4000 man, wiene der sawat 300 oerbleaun, en fansels wie hast eltsenien ferwûne. Der binne gjin offisieren mear. Kapitein Jackson en kapitein MacLachlan en twa luitenanten binne sneuvele en twa oaren ferwûne. Gjin inkeld offisier fan it tredde rezjimint is oant no ta it bosk útkaam. As soldaat earste klasse bin ik noch de heechste yn rang. Sa kin mem har mooglik foarstelle wat wy meimakke ha en dat allinne foar in stikje bosk.

Mem wit wol hoe’t in bosk der by leit as alles bloeit, no sa wie it doe’t wy harren foar de earste kear ferdreaunen. Sûnt dy tiid hawwe se ús ûnophâldlik bombardearre mei hûnderten en hûnderten kanonnen, en no stean der inkeld noch mar in pear stokken yn de grûn.

Juster krigen wy oan ien tried troch tsien oeren lang in bombardemint fan allerhande kanonnen -triengas, gasgranaten, ensfh. en guon Jack Jones dy’t meitsje datst tritich meter fierderop fleachst as se flakby dy delkomme-. Hoe’t ik noch libje, mem, ik soe it net witte en ik bin -ik skamje my net om it te sizzen-, ien fan de safolle dy’t bidden hawwe om delsketten te wurden, bin stikken en dwerstroch, twa dagen lang neat te drinken en te iten hân troch it fjûr-gerdyn fan de fijân, en in wikelang net sliepe. Ik sil my daliks deljaan, ik haw it wol fertsjinne soe ik sizze. Ik haw my yn trije wike net wosken of skeard en myn gesicht is sa ôftobbe dat ik wedzje dat mem my net werom ken as as ik foar ynspeksje foar mem oer stean soe. McCaffery hie in slimme wûne yn de nekke en oft er no al of net út it bosk kommen is, gjinien wit it.

Lit Gracie witte dat Rowe, oer wa’t ik in skoft lyn nei Vilma oer skreaun haw, ek sneuvele is. En mem moat Katie sizze dat ik frege haw nei har neef Fred en it doch bliken dat hy en noch in pear oaren ek kapot sketten binne troch de granaten. Mem, jou harren allegearre mar myn groetnis, en sis mar dat it my spyt dat ik harren net skriuwe kin, mar ik bin skjin op, kin de eagen net mear iepen hâlde.

Mei groetnis en in soad leafde,
Fred

http://www.delvillewood.com/bataille2.htm
http://www.delvillewood.com/lee.htm
https://historiek.net/het-duivelsbos/46270/

yn wurden bestindigje

dêr yn yndia seit simen hawwe se in mansheech stânbyld boud fan in lytse 182 meter heech dat ien of oare ûnbekend frijheidsheld foarstelle moat en of’t wy net fan betinken binne dat hjir yn fryslân foaral nei it eklatant sukses fan de frânske reuzen yn ljouwert en sjoen ús tal geitefokferieningen wy sokssawat feitlik eins folle better kinne moatte en bou in noch heger byld mar dan wol fan in bekende held? hy wol it mar efkes yn de groep goaie en tinkt sels oan swarte pyt yn de omkriten fan de jouwer en oars oan abe.

wêrom gjin obe, wol otto witte en hy seit dat simen net wiis is om’t wy dochs gjin minsken binne en wis gjin lân foar sok oerdwealsk megalomaan heech gruttich tinken! wy moatte seit er it dochs fan de flakten hawwe net dan? lis dy fint want it sil wol wer in keardel wêze moatte langút yn de greiden want dy hawwe tsjintwurdich sûnder blommen en sûnder fûgels en sûnder kij gjin inkeld wearde mear foar de plattelanner.

lea stiet derop dat der wol deeglik in frommes langút op it lân lizze moat en tinkt oan doutzen sûnder clownspak oer pak har beet oardel kilometer langút earne boppe frentsjer bleat mei de rjochter heupe omheech en de linker bedobbe en har kutsje as ludike yngong foar in serieuze sûpe-en-tsiis-shop mar it mei foar har part ek de rjochter heupe wêze dy’t yn de grûn begroeven leit.

harry de soan fan in mennistedûmny is fansels fan oardiel dat al dit praat en bleat gjin foech jout en tinkt mear rjochting in statement om it wurd yn it sintsje te setten mar wy sprekke ús mei-inoar út tsjin de tsjerken dy’t al tiden leech mar al sa heech boppe it boulân út rize en boppedat mei de klokken fan tiid ta tiid de omkriten lûdlêstich terrorisearje.

dan is it auke wer dy’t it kwartsje falle lit. it wurd seit er dan moatte wy tinke oan in manjefyk stânbyld foar de fryske taal. fan ús poëzy en benammen fan it fryske proaza, want dêr is o sa’n grut ferlet fan docht bliken. wat makket dat wy sa frysk binne? dat is dochs de optelsom fan taal, lân- en mienskip en dy trije kinne gearkomme yn mânske letters yn de iepenbiere romte a la iamsterdam.

ik moat ek wat sizze want oars tinke myn maten dat ik neat te fertellen ha. dat soe dan stean moatte sis ik wêr’t de minsken fryslân yn ride dus by de lemmer, oare kant drachten of op de kop fan de ôfslútdyk.

simen wol it lêste wurd ha want it is syn daaldersk foarstel. dy waarbestindige letters moatte mei de poaten yn de klaai of op de dyk stean seit er sadat trijekwart fan de letters boppe it meanfjild útstekke mar lykwols al fan fier te sjen binne en it moat de lju wat oan it tinken sette, ek de sinezen dy’t hjir hinne transportearre wurde moatte om’t se al nei in dei amsterdamned binne.

de hiele fierdere jûn prakkesearje wy oer hokker wurden dan bestindige wurde kinne mar dêr komme wy net foar rjochten út en sa komt it dat ik noch hieltyd gjin foarstel yntsjinje kin foar in essee oer hoe’t it frysk proaza better te ferkeapjen is mar dy komt er noch.

It geheim fan Fryslân?

‘Wat moasto yn it arkje fan Rink? Ik fyts út de Tynje wei hjir alle wiken lâns om te sjen hoe’t it stiet mei it hjoeddeisk Frysk literêr wêzen en hieltyd leit Rink syn arkje der leech en ferlitten by. Eksimplarysk, soe’k tinke. En no do, it sneinsskriuwerke fan oare kant de Iselmar. Bist thús ta de doar útsmiten, of hoe sit dat?’
‘Roatsje, ik skriuw. Ik ha ferline wike alle skrutenens fan my ôfsmiten, yn namme en noflikens beneam ik my fan no ôf oan skriuwer. Lês myn lippen: Skriuwer.’
‘Och stumper, moast no it geheim fan Fryslân bewarje?’
‘Nee suertsje, oplosse. Ik sit hjir al twa dagen te stinnen op in essee oer it ferbetterjen fan de merk foar Frysk proaza. Kom fierder myn klûs yn, dan krigest in slokje en kinst my wat opskerpje.’
‘No, der sit ek net folle bearenburch mear yn dy flesse. Hoe fier bist mei dyn essee?’
‘Net al te al te fier. Ik moat noch begjinne. Oant no ta sit ik inkeld wat te stinnen en te stoareagjen oer dit prachtich lân. Ik tink oan in bylage fol ferhalen by de Ljouwerter en it Frysk Deiblêd. Dan hast de minsken te pakken dy’t teminsten noch lêze.’
‘Dêrmei hast noch gjin boeken ferkocht.’
‘Mar dan ha ik wol in merk oanboarre. Moatst dyn produkt earst bekend en oantreklik meitsje, ha ik leard op Nyenrode. Wat de boer net ken, dat fret er net. Wat seist dêr fan? En dan hie ik tocht…’
‘Ik sjoch it al, fan al it sûpen en stinnen wurdst aaklich elitêr.’
‘… dan hie ik dus tocht dat dy ferhaaltsjes, net mear as tûzen wurden, tige populêr skreaun wêze moatte. Bestsellerproof, sil ik mar sizze. Roatsje jonge, ik ha it al hielendal foar inoar: in kwart op syn DurkvanderPloegs, in heale mingel Hylke Speerstra, flink wat snúfkes Froon Akker, rynsk wat Rink en in moai mannich Dan Brown.’
‘Soa. En hoe wolst dat betelje?’
‘Crowdfunding. Moatst de tiid meigean!’
‘Ik wit eat folle betters.’
‘Eat…, do skriuwst gjin essee, tink der om. Ik moat gjin konkurrinsje fan dy.’
‘Hast wifi hjir?’
‘Wy Skriuwers en Esseejisten funksjonearje sûnder ynternet.’
‘Moast eefkes trochlinkje op THE GREAT AMERICAN READ. Sokssawat hawwe wy nedich yn Fryslân! Maklik as wat. Der bliuwt genôch jild oer fan it Kultureel Haadstêd gedoch om dit te bekostigjen. Dêr hoechst gjin essee oer prytpraatproaza foar te skriuwen. Genietsje do no mar moai fan ús prachtich lânskip en skink my it lêste flutsje bearenburch út dy flesse.

 

Hast noch nijs?

Dizze wike (16 oktober) is it in jier lyn dat op Malta de sjoernalist Daphne Garuana Galizia troch in autobom fermoarde waard. It ôfrûne jier like der amper haast te wêzen mei it gerjochtlik ûndersyk. Blykber binne der fan alle kanten stokken yn it tsjil stutsen. Foar eltsenien is it sa klear as de dei dat de opdrachtjouwers ûntkomme sille. It kin net oars of dy opdrachtjouwers moatte te finen wêze ûnder de machthawwers yn Malta.

It moardzjen fan sjoernalisten hâldt net op. Dit jier binne yn de EU fermoarde Ján Kuciak en syn ferloofde yn Slowakije en Viktoria Marinova yn Bulgarije. Ut Ruslân: Orkhan Djemal, Alexander Rastorgoejev en Kirill Radsjenko.
Yn 2017 binne der yn de wrâld 65 sjoernalisten fermoarde. Boppedat binne 54 sjoernalisten gizele, twa wurde der mist en net minder as 326 sjoernalisten binne finzen nommen. Lit ik sa sizze: útsein sneins alle dagen ien.

En no wer Jamal Khashoggi, ûnthalze en yn partsjes snien yn it Saûdysk konsulaat yn Istanbûl. En makkest my net wiis dat dit ek net wie yn opdracht fan de Saûdyske gesachhawwers. En wat docht de wrâld? Business as usual.

Wie it net Stalin dy’t sein hat dat ien deade ferskriklik is, mar mear as hûndert inkeld in statistyske bysûnderheid?

O ja, dan hawwe wy yn Amearika noch in presidint dy’t op in ferkiezingskampanje fannacht iepenlik en direkt de loftrompet opstekt oer in gewelddiedige aksje yn Amearika tsjin in Amerikaanske sjoernalist.
Yn in taspraak foar republikeinen yn Montana hat er it kongreslid Greg Fianforte priizge dat dy twa jier lyn in sjoernalist yninoar slein hat doe’t dy krityske fragen stelde.
Trump: “We endorsed Greg very early. But I heard that he body-slammed a reporter. This was the day of the election or just before, and I thought ‘Oh, this is terrible! He’s going to lose the election.’ And then I said, ‘Wait a minute, I know Montana pretty well, I think it might help him.’ And it did.” En it publyk yn Montana joech Trump fannacht in geweldich applause.

Wa hat sein dat de leafde ûnferstannen makket, mar heitelânsleafde kweawillige ymbesilen?

Sjoernalisten fan Fox News wiene doetiids tsjûge fan de oanfal op dy sjoernalist, Ben Jacobs (Fox News is nota bene Trump syn favorite nijsfoarsjenning, hy sjocht neat oars). Neffens dy sjoernalisten hat dy Greg Fianforte Jacobs mei twa hannen by de nekke nommen, him tsjin de grûn slein en is doe trochgien de sjoernalist te stompen. Jacobs is nei it sikehûs brocht en behandele foar in ferwûning oan de earmtakke. Yn de rjochtbank hat Gianforte letter bekend en is er feroardiele ta fjouwer dagen finzenisstraf. Letter is dy straf omsetten yn in taakstraf fan 40 oeren, in boete en in ferplichte kursus agresje reduksje.

Trump. Wy hawwe it dus oer in presidint dy’t sward hat de grûnwet te ferdigenjen. Dêr wiene wy by. En wat docht er? Hy hevet in fysike oanfal op in sjoernalist dy’t gewoan syn wurk docht wat no krekt in oanfal is op neat minder as it earste en wichtichste amendemint fan de Amerikaanske grûnwet:
Congress shall make no law respecting an establishment of religion, or prohibiting the free exercise thereof; or abridging the freedom of speech, or of the press; or the right of the people peaceably to assemble, and to petition the Government for a redress of grievances.

Hoe gek moat it wurde mei dy keardel en syn oanhingers?

Dat wie wat fan it nijs dizze wike. Wat moat ik der mei? Stopferve keapje en de eagen slute?

Neiskrift: It skriuwen fan dit stikje is eins like ûnsinnich as meirinne yn in stille optocht: it feroaret neat en is inkeld de moaiskyn fan it selsbyld dat ik oaren sjen litte wol.  Hoe lang noch mei dizze blog trochgean? 

Der sit noch foar in kwartsje yn (2)

Ferline wike kaam The New York Times mei in yngeand artikel oer hoe’t presidint Trump meidertiid syn fermogen garre hat. Trump hat gauris sein dat er selsmakke miljardêr is, sûnder in sint help fan syn heit. Net wier fansels, krekt as hast al it oare wat er alle dagen twaspjaltich twittert.

De âlden fan dizze koartkearige presidint wiene gjin earmoedlijers, se hawwe yn en nei harren libben mear as in miljard dollar oerhevele nei de bern. Doe’t Donald Trump noch mar trije jier wie ‘fertsjinne’ er al 300.000 Euro yn hjoeddeiske wearde út syn heit syn fêst goed bedriuw. Op syn achtste wie er miljonêr. Tusken syn fjirtichste en syn sechtichste barde hy alle jierren mear as fiif miljoen dollar út de saak fan syn heit. De presidint krige minstens 413 miljoen dollar en betelle hast suver neat oan belêsting. Trump hat withoefolle gokt en ferlern, is withoefaak yn fallisemint rekke en alle kearen wiene it de famyljepetunia dy’t him wer út de penaarje lutsen.

Wêrom fernuveret dit alles my net?

Syn heit wie in húskemelker fan komsa yn New York City, fan in gruttens en omfang wêr’t guon leden fan de Oranjes wiete dreamen fan krije. Trump senior wie in klearebare egosintryske kapitalist, sûnder in sprút konsideraasje mei oaren. Hy woe gjin swarte minsken yn syn wenningen ha.
Ien fan de minsken dy’t Trump senior doetiids (wy prate begjin fyftiger jierren) wol dea sjen koe wie nimmen oars as myn favorite sjonger Woody Guthrie. De skriuwer fan it werklike folksliet fan de Feriene Steaten, This Land is your Land. Guthrie wenne twa jier mei frou en trije bern yn in appartemint fan Trump senior en hat fan tichtby meimakke wat in smycht en glûpert dy Trump wie. En Guthrie soe Guthrie net wêze en meitsje der in song oer.

Mister Trump made a tramp out of me;
Mister Trump has made a tramp out of me;
Paid him alla my bonds and savin’s
To move into his Beach Haven;
Yes, Trump has made a tramp out of me.

Well, well, Trump, you made a tramp out of me;
Well, well, Trump, you made a tramp out of me;
You charge me so much it just ain’t human,
I’ve got to try to live with president Truman;
Yess, Trump, you made a tramp out of me.

It is sein dat it lietsje Old Man Trump ek fan Woody Guthrie is, mar dat liket net sa te wêzen.
It is ek sein dat Trump This Land is your Land him eigen meitsje wol as kampagnelied as er foar in twadde termyn opgiet. Guthrie soe him omdraaie yn syn grêf.

Och, wêr meitsje ik my drok om. Heit, dit is grûnsop foar grutbekken.

Foar in gearfetting fan it ûndersyk fan de New York Times, sjoch HJIR
Foar mear oer Guthrie en Trump, sjoch HJIR
Foar it lietsje Old Man Trump, hear HJIR
Foar ‘Der sit noch foar in kwartsje yn – 1′, lês myn blog fan 9 febrewaris 2018

Macht en ûnmacht

Dy foto, dy iene foto bestode firaal de wrâld en ûntsprong yn alle kranten, op elk sjoernaal. Klap foar de kop, stomp yn ’e mage, dy foto. Ykoanysk. Bitterhurd. De beskaving ferstille in amerij. Wy seine sokssawat skrikliks kin dochs net. Guon ferdommeflokten in kear, of nochris in kear, mar wy pakten allegearre dêrnei ús deistich gedoch wer op, dwaandewei ferjittend. It sil net oars wêze. Mear as in miljoen flechtelingen út Syrie yn ien jier, mear as hûndert bern ferdronken yn de Middellânske see. It verhaal fan Aylan Kurdi: twa septimber 2015.

…. “It jonkje op de skouders, weromlutsen yn in hoekje fan syn ik, soe foar it leafst sliepe wolle, mar hy weaget heech op heit syn skouders Turkije yn. Sliep is de lytse grutte jonge foarút. Hy, it jonkje dat syn stêd nea út west hat, sels amper it hûs. Want mannen mei burden mei gewearen mei roffeljende knûsten om ’e hoeke, foar de doar. In moanne lyn joegen dy mannen it jonkje in pistoal yn ’e hannen. Jimme binne smoarge ûnleauwenden, wie it yn frjemde aksinten, do jonge, sjit dyn heit. Mar mem knibbele en bea en smeke en smeke en, alderraarst, begrutsjen by de mannen mei de rûge burden. Allah jout, Allah ferjout.” …

De famylje Kurdi, wa’t der noch fan oer is, wennet no yn Kanada.

www.vluchtelingenwerk.nl
www.unhcr.org/nl

Lês ek: Khaled Hosseini: Bede aan de zee (Sea Prayer); Uitgeverij De Bezige Bij b.v., ISBN 9789403131900; aug 2018