Notysjes út Ingelân

Yn de lounge fan de boat nei Newcastle kaam ik oan de praat mei in âldere man út Denemarken, lang, meager, koart griis burdsje en sa’n mansjestersk broek oan dêr’t ús heit faak mei yn de tún rûn. Hy fertelde my yn in kreas en steatlik Ingelsk dat er op wei wie nei syn soan yn Her Majesty’s Prison yn Morpeth, Northumberland. Sa sei er dat, ‘her majesty’s prison’. Der klonk rankune yn syn stimme. Hy woe my wol it ferhaal dwaan.

De soan, Jesper, hie in jier lyn allinne op reis mei syn motorboat fan Dúntsjerk nei Dover in ferstekkeling oan board. Dat ûntdekke hy pas healwei de reis. De weikrûpster wie in smel famke fan jier of fjirtjin. Se kaam fan Kongo-Kinshasa, hjitte Dayana, hie gjin papieren en wie fan doel om nei har tante yn Londen te gean. No way, sei Jesper, ik moat dy oanjaan by de ymmigraasjetsjinst yn de haven. Mar se rekken oan de praat, it famke yn in nuver soart Frânsk-Ingelsk en Jesper, de arsjitekt, yn syn skoalleFrânsk. It waar wie kalm, sels de see wie kalm. Se iten wat en fan praat kaam praat en Jesper krige in skiednis te hearren fan earmoed, tsjinslach, kriich en frouljuspower. Hy rekke ûntdien troch de kracht fan har persoanlikheid, troch it ferskil in kânsen yn dizze ferrotte wrâld, troch it needlot dat befjochtsjen wurde moat. It begrutte him. Sûnder erch lei er op in stuit syn hân op har skouders. It famke stie op, draaide de captainstoel fan Jesper nei har ta en sei dat er eefkes stean gean moast. Doe’t Jesper dat die, makke sy syn broek los, luts alles nei ûnder ta en naam him yn de mûle. Jesper liet it gewurde. Dêrnei rûn it famke fuortdaliks en fluch de kajút yn en Jesper makke kontakt mei Dover Port Control sûnder in wurd te sizzen oer it famke út Kongo-Kinshasa.

Sy stapte mei Jesper it skip ôf en tegearre sochten sy út hoe’t se nei it treinstasjon rinne moast. Jesper joech har trije briefkes fan tweintich pound mei foar de reis. Ek dat noch, sei de heit. Om ien oere nachts stie de plysje by syn boat. Of er mar meikomme woe want der lei in beskuldiging fan verkrêfting fan in minderjierrich famke en minskesmokkeljen. By de rjochtsaak die bliken dat syn DNA fûn wie yn de fagina fan it famke. Hy hie gjin poat om op te stean en waard feroardiele ta fjouwer jier finzenis. Yn Her Majesty’s Prison, dêr’t it libben fan Jesper in hel is. Twa kear hawwe inmates besocht him de termen út it liif te snijen. ‘En der sil noch wol in tredde kear komme,’ sei de heit. Jesper moat op syn minsten noch twa jier dwaan.

Trije boeken kocht oant no ta: Sense and Sensibility fan Jane Austin, Alan Titchmarsh (fan Gardener’s World Fame): Nobbut A Lad, a Yorkshire Childhood en T.S. Elliot: The Waste Land and other poems:
‘I will show you fear, in a handful of dust’.

It Lake District is fyts- en foaral kuierlân. De earste dei hjir hawwe wy in slach fan in kilometer of fiif makke foar ús cottage oer dêr’t wy in wike útfanhûzje. Hûndert meter nei rjochts, by de pub (gjin telefyzje – gjin fuotballen) it dykje de heuvels yn. Oeral stiennen muorkes, oeral skiep en om de twahûndert meter in hikke dat je perfoarst wer efter je dicht dwaan moat. By ien fan de lêste hikken kamen ús twa fytsers efterop. De man en frou kamen út Portugal. Hjoed wie de twadde dei op harren trektocht fan twa moanne troch Europa. Se wiene op wei nei Skotlân, dan oer nei Ierlân om dêrnei mei de ferry nei Cherbourg te gean en lâns de kust omheech nei Denemarken. Wat hie it famke no al in nocht om yn Nederlân te fytsen. ‘Bikeparadise’ rôp se. Se setten wer ôf, o sa foarsichtich. Twa dagen letter hearde ik yn de pub dat by Grasmere, dêr wêr’t William Wordsworth begroeven leit, twa Portugese fytsers jûns oanriden wiene troch in frachtauto en dat de man ferûngelokke wie.
The clouds that gather round the setting sun,
Do take a sober colouring from an eye,
That hath kept watch o’er man’s mortality.
William Wordsworth.

Great Britain 0 vs Europe 4
Oant no ta hjir mei fjouwer minsken sprutsen oer Brexit en alle fjouwer wiene se der fûl op tsjin. Se woene der sels amper oer prate. Itselde fenomeen seach ik ek yn Amearika, dêr’t in soad minsken harren sa skamje oer Trump dat hy in no-go area wurden is. Better look outside, how beautiful the countryside is. Op Orrest Head, in heuveltop mei prachtich útsicht oer it hiele Lake Windermere, in heal oere praten mei in man fan tachtich. Hy sei dat hy wist dat de twa minsken yn syn doarp dy’t by it referindum foar Brexit keazen hiene, it harren no spiet safolle as se hierren op de holle hiene.

Moarn nei de Cotswolds. Ris sjen hoe’t dêr de flagge waait.

Wat kin it skille

‘Rink! Keardel, wat ha ik dy yn tiden net sjoen. No silsto in slokje fan my ha, fuortdaliks! Watsei, is it tsjintwurdich in deade boel yn de kroech? Wat wolst, de minsken lizze de hiele jûn thús te netfliksjen, of op de snoadfoan it lêste kulnijs te like-jen. Do moatst mar net sa lûd prate, ik kin dy hiel goed ferstean. Want ik ha sûnt ferline wike in gehoarapparaat. Sjoch ris, moai guod net? En dat is krekt wêrom ik no by de frou wei bin. Hoe’t dat sa kin sil ik dy fertelle, ast it mar net opskriuwst.

Ik ha dy eartiids dochs it ferhaal dien fan dat doaske Viagra? Seis foar de priis fan fiif, en noch wie it stiif oan de priis. Dat wie yn it begjin fan dat guod, om twatûzen hinne. De frou en ik tweintich jier troud, de fleur der hast út, beide al wat krebintich, dat ik tocht ik sil myn Marije op har jierdei ris wat sjen litte. Moaie Meine op de buorren hie in ferrekt patint handeltsje yn dat spul. ‘Tink der om, Lieuwe,’ sei er noch, ‘tink der om: dit binne swiere kringen, ien is genôch foar dy, better noch in heale.’ Mar sis no sels, op ien poat kinne wy net gean en op in heale noch minder. Twa piltsjes, hupsakee. Ha ik dy doetiids ferteld, of net dan? Hoe’t Marije yn it begjin der botte nocht oan hie, mar it letteroan net mear neikomme koe. Ik ha doe tasizze moatten dat ik har nea nevernoait wer sa oer it mêd komme soe. Want dan naaide se derút. Och heden, wat wie se lilk, myn Marije! Mar se waard pas poerrazend doe’t se alles in bytsje moaier yn de krante fernaam. Dêrom, net opskriuwe! Hindert neat, dat wie doe, wy binne achttjin jier letter en no kom ik mei myn ferhaal. Jouke jonge, skink ris in flutsje by.

Ferline wike, in net te missen oanbod: yn It Nijs, dat krantsje op ynternet, waard der testbrûkers frege foar gehoarapparaten. Ik hie dy advertinsje al ris earder sjoen. Twa foar de priis fan gjin, hielendal fergees. Ik bin de sechstich al fier foarby en dan wurdt alles der net better op. No ja, hast it sels ek fernommen. Marije hie sa faak sein dat ik myn earen útspuitsje moast. ‘As ik dy freegje wat te dwaan dan hast alle kearen stopferve yn de kop’, wie it de lêste tiid. Tsja, Marije seit safolle. Op alle jierdeis komt se wer mei dat ferhaal fan de blauwe piltsjes, en har ferhaal heart alle jierren narderiger. Jo binne der mei troud en jo moatte it der mei dwaan, mar dy stopferve, dat die it him. Dat ik ha op dy side in fragelist ynfolle, en wat tinkst? Koade Read! Ik op de fyts nei dy winkel, ferline tongersdei ierbetiid, myn fêste fiskerdei. Dêr ha ik my it nijste fan it nijste oanmjitte litten, fergees.

Man, wat wie ik ferjitten dat der sok aardich lawaai yn de wrâld is. Fuortdaliks de muzyk al, yn de winkel fan dy earboeren. Bûten de eksters, de lysters en de protters, in leven as in symfony. Machtich! Wie ik hielendal kwyt. Der gie wer in wrâld foar my iepen. En mei dat kreaze waar, wat wie it libben ynienen fleurich en kleurich. Jouke, hoe heech binne wy no? Kin noch wol ien by!

Dat fiskjen dy dei, dêr hie ik hielendal gjin nocht mear oan, fisken sjonge net. Nee, ik woe rap op hûs oan. Ik tink dat ik Marije as it ware dielgenoat meitsje woe fan myn bjusterbaarlik âld-makke-nije diminsje. Of sokssawat. Dat ik kom tongersdei om in healwei tolven fluitsjend de strjitte yn fytsen en by Moaie Meine, krekt by Moaie Meine fan dy blauwe piltsjes, hear ik my dochs in bekend lûd fan boppe kommen. Ut in sliepkeamer wei. Ik tocht dat koe Marije wol ris wêze! Nuver net? Myn Marije, op wei nei in orgasme ropt se altiten de hiele hearskaar byinoar. No ja, by my yn alle gefallen. Ik ha earst de fyts by ús thús yn it hok setten. Gjinien yn it hûs, gjin Marije te sjen, en de doarren iepen. Doe bin ik fjouwer hûzen tebek nei Moaie Meine ta rûn, dêr wiene de doarren ek net op slot.

Och, witst, skriuw it dochs mar op, wat kin it skille. Marije kickt no op Meine syn blautsjes, mar ik fluitsje mei de fûgels.’

Och Ljouwert, stêd fan feiten en fiksje

It is altiten min sliepen, de nacht foar de fakânsje. Ik draaide fannacht mar om mysels hinne en tocht de hiele tiid Ljouwert Kultureel Haadstêd. Justerjûn hie ik de kollum fan Schoorstra lêzen, Fuck it minderweardichheidskompleks, en in oerke letter de ûnûntkombere reaksje fan Abe de Vries: Spuie op de feiten, dêr begjint it mei. Wa bin ik om der sels wat fan te tinken?

Ofrûn sneon wie ik foar it earst sûnt it begjin fan It Feest yn Fryslân en Ljouwert, foar in ôfspraak om ien oere yn de Doelestrjitte. Om healwei tolven draaiden wy al de parkeargaraazje by de Oldehove yn, wy woene fansels net te let wêze. Yn de stêd wie it drok en lawaaiïch, ek om’t it beachvolleybalfjild gâns in muzykherje produsearre by wat it Besikerssintrum Obe wêze moast. It Obe like in spultsje fan neat.
Yn de C&A koest in kûgel ôfsjitte. It wie dúdlik dat de minsken nei Ljouwert komme foar Kultuer, net foar goedkeape klean út Bangladesh. Yn de fisktinte in eintsje fierder stiene fjouwer ferkeapsters mei de hannen yn de bûse. Twa klanten fregen om nije hjerring, mar krigen te hearren dat dy pas fan woansdei ôf ferkocht wurde sil. Se taaiden wer ôf. ‘No, dat is mij ook wat’, sei de iene ferkeapster tsjin de oare, ‘dan hadde se toch net so goed nu in ouwe kope kinnen, as nulmeting?’

Yn de tinte fan de Fryske Akademy wie der tiid genôch om de fersprieding fan it wurd ierappelearpelierdappelierpeljirpel yn alle hoedanichheden te bestudearjen. Oare kant de tint hongen tsien buordsjes mei gedichten, de limerick fan frou Riemersma foel fuortdaliks yn it each. ‘Wy wiene fan betinken dat in bytsje satire hjir net ûntbrekke mocht,’ waard der sein. Sjoch, sa werken ik De Fries yn it ljocht fan Kurt Tucholsky. Nei ôfrûn sa gau mooglik nei de Afûkwinkel om in VVV-bon te fersulverjen, want je hearre tsjintwurdich aaklike ferhalen oer winkels dy’t se net mear akseptearje wolle.

Rjochts twa minskekoppen dy’t heech boppe de beammen útstekke, links it tegeltsjemuseum en ûnder myn fuotten samar in filanella. It sit net yn de frou har DNA om Frysk te lêzen, dat dy wie al hast by de Afûk, wylst ik it gedicht noch oan it analysearjen wie om te sjen of it wol in echte filanella wie. Sa ha ik noch nea fan dy fersfoarm heard, sa komt it ûnfoarsjoen fan alle kanten op my ta. ‘Wat is it libben dochs wûnderlik,’ sei ik tsjin de frou, wylst wy de winkel ynstapten. Mar se hearre my net want se seach fuortdaliks sa’n kreaze pakeslabbe foar de lêste beppesizzer.

Myn beide dielen fan it Frysk Wurdboek yn de ferzje fan 1985 falle hast útinoar, mar by de Afûk krige ik te hearren dat de lêste Hânwurdboek fan de Fryske Taal net te krijen wie. Dat is my wat, tocht ik, in lân fan taal dêr’t it wichtichste wurdboek skjin fan útferkocht is. Feit is, sei de hiel aardige ferkeapster, deselde dy’t my in jier lyn in pear âlde De Moannen en sels in Ensafh-eksimplaar fan mear as in jier lyn tastoppe hie, feit is dat it Wurdboek yn 1985 noch troch Osinga útjûn is, dy fan dêrnei troch De Friese Pers en dat dy hartstikke fallyt is. Sels yn de ramsj net mear te keap.
Kom op, sterke mannen fan Bornmeer, set as de bliksem in nije yn de merk.

Wylst de frou suchtsjend stadichoan de earmen fol hie mei slabben, socht ik myn fakânsjeliteratûr fan dizze simmer by-inoar. De man dy’t ik niis noch mei fûstke hie glimke my oan út in tonne. By it blêdzjen lies ik op side seis oer Kulturele Voedselbanken: De ien yt him sêd oan Proust en Van der Wal, in oar slobberet Melville en Abe de Vries op as wie it molke… Wat is it libben doch wûnderlik, tocht ik noch ris, as dat Cornelis net is! Jabik Veenbaas wie my bekend as oersetter, mar ien side lêze oertsjûge my dat ik dizze ferhalebondel ha moat. En doe seach ik Einum lizzen. It wie net allinnich it machtich moaie omslach wêrom ik dit boek einlings ris lêze moatst.

As wy tebekrinne nei it MeMPaviljoen sjoch ik wol trije groepkes minsken dy’t earne oer útlis krije en sjoch ik Lida Dykstra foarlêzen mei in kliber bern om har hinne en hear ik boogywoogy muzyk. By de kappusjino en it woartelgebak wurdt ús frege om it moaiste Frysk wurd op in boerdtsje te skriuwen. De sinne skynt, boatsjes farre en Ljouwert laket. Ik skriuw ierappelearpelierdappelierpeljirpel en blêdzje troch myn oanwinsten.

Fannacht ha ik de eagen tichtdien foar de feiten en my werom tocht oan it Ljouwert fan sneon. ‘Hear de lûding, wat wurdst gewaar?
Mar earst op nei Ingelân. Ris sjen hoe’t it mei de Brexit stiet op de púnheap fan it populisme. Tusken it skôgjen en de fuotbalpubs troch ha ik moai trije kreaze boeken om my fêst te binen oan eigen woartels. De wite ûle libbet goed yn Einum. Fuck myn minderweardichheidskompleks.

Kontaktadvertinsje

‘Meist lang wêze of lyts, al of net kalkneils of in keunstknibbel hawwe of do bist sa’nen-ien dy’t twa kear wyks allinne by it hierwaskjen ûnder de dûs giet: dat alles is my like folle. En ast no swart biste, brún of wyt mei twa ûngelikense sokken, âld of jong, earm of ryk, út de stêd of fan de klaai, bern ynbringst of net, ast no stiennenskrabber bist of fermogensadviseur, meager of grou, man of frou, ek dat is my om it even. Asto mar 1. serieus en fatsoenlik bist en 2. Frysk praatst en dreamst! Ik: frou fan 44, byldzjend keunstner yn de Wâlden, fytsfanaat en 1.90 meter, bi en blond, tûk en handich, belutsen en belêzen en noch folle mear. Reagearje hjoed noch op dizze blog.’

‘Wat moat ik hjirmei, Lea?’
‘Wat fynst der fan? Ik ha der in hiele dei oer dien, dus sis net dat it neat is.’
‘Wêrom der net by setten datst yn de útferkeap leist en dat der gjin garânsje mear op sit?’
‘Net sa bretaal, hè. Ik bin dea-serieus.’
‘Ja famke, dat wit ik! Hoe faak hasto ús wol net ferteld fan dyn aventoeren op relaasjesites. Mar dizze healwize advertinsje?’
‘Healwiis? Healwiis? Dizze is oars as oars en stekt fier boppe it meanfjild út. It is krekt sa’t ik bin. Wat my yn ’e kop komt, komt my út ’e bek. En do skriuwst dochs in blog yn it Frysk? Moatst dit op dyn blog sette. Dan bin ik der yn alle gefallen wis fan dat in Fries dit lêst. Ik wol gjin Brabanners mear of slûgerts út Utert. Ik wol ferdomme in Fries dêr’t ik gewoan yn myn eigen taal mei neuke kin.’
‘No, sa kin it wol wer, net? Bist sa wanhopich?’
‘Ik wanhopich? Wêr hellest dat no wer wei?’
‘Bist 44, of net dan?’
’47. Mar ik fiel my heechút 44.’
‘Krekt. En mei in ûntsachlik grut ferlet oan in bestindige relaasje. Dat witte wy fan de fytsklup allegearre. Hoe kinne wy dat nét witte. Witsto oars hoefolle minsken myn blog lêze? Noch gjin twa deis.’
‘Ja, mar dat binne dan wol hiel keunstsinnige minsken, lju fan myn slach en fan myn jierren. Krekt de goede doelgroep, marketing-technysk besjoen.’
‘Dat falt dy dan smoarch ôf, want ien fan dy twa dat bin iksels. Of in kunde of ien myn broers. En dêr moasto fier fan bliuwe, hast dat begrepen? Mar wêrom setst dyn treflike advertinsje net yn De Moanne? Hiel keunstsinnige tipen en dat hat folle mear lêzers as ik. Mei ik hoopje.’
‘Dat sil hartstikke djoer wêze en by dy kin ik it foar noppes pleatse, of net dan?’
‘Gjin advertinsjes op myn blog, Lea.’
‘Dan makkest der mar in ferhaaltsje fan. Dêrom hast dochs dy blog? “Om meters te meitsjen mei it skriuwen en te eksperimintearjen mei foarm en ynhâld”. Dyn eigen wurden.’
‘Ha ík dat tsjin dy sein?’
‘Tsjin ús allegearre, hjir yn de kroech nei it fytsen. En net ien kear, wol tsien kear. Is it net sa, jonges? Sjochst wol? En do hast it oer myn deiliks eameljen mei dy mantsjes fan my!’
‘Lea, kinst net folle better by ien fan de elf fonteinen stean gean? Dêr komme in protte minsken op ôf. In hiel soad spuiters! Dat soe marketing-technysk besjoen foar dy hiel wat better wêze. Myn broer yn de belettering sil fêst wol foar in skaplik priiske sa’n sandwichboerd mei dyn needgjalp meitsje wolle.’
‘A: ha ik in fergunning foar nedich, B: dat kost my wer klauwen fol jild, C: sa soe ik ûnderdiel wêze fan dat LFKH en D: ik bin yn natuera LGBT. Ah ju, doch net sa strontferfelend, set it gewoan op dyn blog!’
‘Lea, wy sille moarn trije wike op fakânsje en dan wol ik eefkes hielendal neat mei skriuwen te meitsjen ha.’
‘Set it der dan hjoed noch op en dan sille wy de takommende trije wike wol sjen hoe’t it fierder giet. De minsken kinne dochs reagearje yn it rûntsje ûnder de datum?’

Yn it ljocht fan dyn dea

Hielke, foar dyn hûndertste stjerdei woe ik noch ien kear werom. Ien lêste kear, want do en dyn oarloch moatte my net folle langer noch sa oer it mêd komme.

It is sawat in heal jier lyn dat ik dyn grêf poer tafallich seach, hjir foaroan op it Amerikaansk militêr tsjerkhôf yn Bony, Noard-Frankryk: Hielke Hylkema, 3 juny 1918. De namme, dat die it. Ik ha war dien om wat oer dy te witten te kommen, mar folle hat dat net opsmiten. Berne yn Idaard om 1899 hinne en sneuvele by Cantigny, hjir in tachtich kilometer nei it súdwesten op. Krekt as Idaard mei it kreaze tsjerkje leit Cantigny mei syn neonkroechje der tsjintwurdich stil en freedsum by. Ik ha der juster west: in buorskip fan neat, op in hichte fan neat. Mar wol trije tinkstiennen, hè. De ymposantste foar de generaals, de lytste foar it fuotfolk en de meast fersutere foar de sneuvele Frânsen fan it doarp. Mei de ûnûntkombere teksten: Semper Paratus op de beide fan dyn kompanjy, Pour la Gloire de la Patrie op dy fan de Frânsen. Wat in waansin.

Ik mei dan net folle mear witte oer dy, Hielke, mar troch dy bin ik wol wat wizer wurden. Sa learde ik wat oer de bestimming en betsjutting fan rituelen. Nim no dit hantsjefol ierde, meinommen út Idaard, dat my te dwaan stiet om hjir hjoed út te struien. Op himsels in hanneling fan neat, mar it jout stal oan eat dat ik mar slim ûnder wurden bringe kin.
Sa learde ik wat oer de masjinaasjes fan de polityk, de koartsichtichheid en de ynkompetinsje fan ofsieren en de minachting foar it yndividu.
Sa learde ik de besieling fan muzyk kennen. It War Requiem fan Benjamin Britten, dat my alle kearen wer oangrypt.
Sa learde ik de war poets kennen. Wilfred Owen, Anthem for Doomed Youth:
What passing-bells for these who die as cattle?
Only the monstrous anger of the guns.
Only the stuttering rifles’ rapid rattle
Can patter out their hasty orisons.

Ik seach oare tsjerkhôven hjir yn de omkriten en yn België. Ik learde oer al jimme ferskrikkingen, de waansin fan kriich, ik ûnderfûn de net te beneamen ûnsachlikheid fan dit alles. Wat in propke is in minsk as er foar it ûnbeneambere stiet.
Sa tocht ik sels in amerij de tsjustere machten fan God te fielen.
Sa learde ik wat oer de betreklikens fan myn oertsjûgingen.
Sa seach ik yn it ljocht fan dyn dea, Hielke, it skaad fan myn libben.

Do leist hjir noch wol eefkes. Mei dyn grêf op dit earefjild hasto in werklikheid dat dan wol net ivich wêze sil mar dochs bestindiger is as dy fan de measte deaden. It is mooglik dat oer in hûndert jier wer immen út Fryslân poer tafallich dyn namme hjir lêst en him ôffreget wa dy Hielke Hylkema wie en hoe it komt dat er hjir leit. Wa dy Hielke Hylkema wêze kind hie as er hûndert jier letter yn Idaard berne wie. Soldaat yn Mali bygelyks.

(Sjoch mooglik ek: De Grutte Oarloch en soldaat Hielke Hylkema, op dizze blog, dd 12 jannewaris 2018)

Ballade fan in Fryske fioelspiler

Foar Fried van Swieten fan Aldskoat
is muzyk in djoerabel avontoer.
As fioelist fan it klassike soart
spilet er fusion mei fûle passyfjoer.

Benammen Bach mei Gershwin
bringt Fried mei bûtenfryske swing.
Wrâldferneamd en mear as dat
as er spilet tusken Riis en Moddergat.

Dy Fried van Swieten fan Aldskoat
woe graach nei it Festifal fan ‘t Wâld
om te spyljen foar syn sulverfloat
en te spyljen ek út selsbehâld.

Mar it Wâldster machtregear
fan it artistyk muzykbehear
hat leaver Laverman of Kennedy,
want Kulturele Minsken kenne dy.

Foar Fried van Swieten fan Aldskoat,
krekt sa goed en net sa retedjoer,
krekt sa goed en hast in doarpsgenoat,
bliuwt fertsjinjen gâns in poepetoer.

Nei ’t konsert fan Nigel yn de Overtún
gjalpet Fried foar it Fryske folkstribún
‘BIS!’, en dat wie in boppe-bêste noat
fan Fried van Swieten fan Aldskoat.

Boadskipje mei Epictetus

‘Wat in freeslik lijen, de Jumbo op Peaskemoandei. Ik sil it dy fertelle: de auto koe ik al net kwyt, der wiene hast gjin karkes, en scanners noch minder, ik moast slalomje om alle grouwe minsken en eamelkonten fan bern hinne, foar de scankassa moast ik wol trije minuten wachtsje en by de ûnûntkombere stekproef die ek noch ris bliken, mei fjouwer wachtsjenden achter my, dat ik ien fan de bettere flessen reade wyn net scanne hie. Skjin ferjitten, fansels.

Doe’t ik thús kaam hie de frou myn min sin fuortdaliks yn ’e rekken, dat dy leave hat foar my de boadskippen oan de kant dien en tee setten, wylst ik langút op de bank, ûnder it kankerjen troch en folslein weromlutsen yn it segryn fan myn frustraasjes, yn de VPRO-Gids blêde om úteinlik op side 38 in advertinsje tsjin te kommen fan de ISVW, de Ynternasjonale Skoalle foar Wiisbegearte yn Leusden. Nêst in kollum fan A.L. Snijders oer it sjen nei it wrotten fan bargen as libbensferfolling lies ik fan in kursus oer Epictetus en de keunst fan it stoïsynsk wêzen.

Dy Epictetus, moatst witte, wie in Romeinske filosoof fan om en by 100 nei Kristus hinne. “De stoïsynske filosofy jout de mooglikheid om mear te genietsjen, om dy rêstich, gelokkich en frij te fielen.” Hoe is it mooglik, net? Hjir hie ik, du moment suprême, foar mar 769 Euro ynklusyf lesboek, in útwei foar myn segrinich bestean. Sokssawat is gjin tafal, dat is lotbeskikking, al sis ik it sels. En de frou ek bliid.

Ik nei dy kursus en sa waard ik in stoïsyn yn wêzen. Ik sil it dy útlizze, mar dan moatst wol eefkes de kop derby hâlde. Moatst sa tinke, it tinken bepaalt de emoasje, net oarsom. Dêr begjint it mei. Der binne hieltyd omstannichheden dêr’st neat oan dwaan kinst, wêr’st gjin ynfloed op hast. Israel en de Palestynen. De polityk yn De Haach. It minne waar. De drokte yn de winkel. It is de drokte net, och heden nee, it is it myn drokmeitsjen oer dy drokte. Snapst? Al dy minsken yn de Jumbo, dat is in feit, in gegeven, dat is sa as it is. It giet der om wat ik der fan tink, hoe’t ik der mei omgean. Dat bepaalt hoe’t ik my fiel. Want dat kin ik wol regelje: hoe’t ik it belibje wol. Ik ha op dy kursus leard om te stopjen mei it yn noed sitten oer saken dêr’t ik gjin ynfloed op ha. Ik moat net wolle, en net begeare wat bûten myn macht leit. Dat is neffens Epictetus de iennige wei nei gelok. Moai net? En logysk, dochs?

No ha ik fan Peaske oant Pinkster boadskippe mei Epictetus en ik moat dy sizze dat it in stik better gie. Ik ergere my folle minder, ik seach hoe moai de blomkoal der by lei en hoe ferrekte djoer alles is. En dêr kin ik dus neat oan dwaan, dat ik betelje gewoan. En dochs hè, ik mocht dan wat rêstiger en wat frijer nei myn omjouwing ta wurden wêze, mar, frege ik my ôf, wie ik eksistensjeel no werklik gelokkiger, genoat ik no echt safolle mear?

Ik hie it dêr ferline wike mei de frou oer. Bytiden prate wy wol ris mei-inoar. “Do sitst net yn de flow,” sei se, “do beredenearrest alles noch tefolle. Moast alle bykommende saken folle mear loslitte en hielendal opgean yn de aksje sels fan it boadskipjen. As dat echt mei hiel dyn lichem en siele dochst, dan soest samar yn in flow komme kinne.” Se hat yn it ûnderwiis sitten, dan witst it wol: alles trije kear útlizze en altiten lear- en kearndoelen foar oaren ûntwikkelje. Eefkes letter kaam se mei it boek fan de psycholooch dy’t dat hiele flowwêzen op de kaart setten hat. De kop der wer eefkes by, dat is in keardel mei de namme fan Mihaly Csikszentmihalyi. Stjerrende wier. Mar in boek, jonge! Ik ha it op myn jongeskeamer yn ien kear útlêzen. Machtich! De psychology fan de optimale ûnderfining, kin it noch moaier?

Dat de lêste tiid ha ik, nêst Epictetus, ek boadskippe mei Csikszentmihalyi. In aardichheid! Ik nim alle tiid yn de winkel, praat mei klanten, grapke hjir, grapke dêr, ken alle meiwurkers. It giet dat it slydjaget. Yn no time ha ik myn karke fol. Mar it moaiste is dat se by my gjin stekproef mear dogge by de kassa. Ik ha de kursus der al wer út.’

Lêze pake!

‘Lêze pake!’ Sietse pakt Jip en Janneke. Hy wol dat ik him foarlês. Foar de tredde kear hjoed. Altyd deselde twa ferhalen. Hy jout my it boek. Sietse klimt op de bank nêst my. Ik lis myn earm om syn rêch hinne.
Jip en Janneke boartsje tegearre.
Jip rûn yn de tún en ferfeelde him o sa. ’Ferfeelsto dy wol ris, Sietse?’ Sietse seit neat. Pake mei syn rare fragen. ‘Moatst nee sizze.’
‘Nee.’
Och heden, wat sjocht er dêr? In lytse iepening yn de hage. ‘Hawwe jimme ek in hage yn de tún?’
‘Lês no!’ Wat soe der oan de oare kant fan de hage wêze, tocht Jip. ‘No? Wat is dêr, oare kant de hage. Dat witsto al, of net?’ In paleis, in hek, in ridder?
‘Nee hè, pake?’
‘Nee hè, Sietse.’ Jip gie op de grûn sitten en seach troch it gat yn de hage. En wat seach er?
‘In noas, in mûle en twa blauwe eagen!’
‘Krekt!’ Dêr siet in famke. Sy wie like grut as Jip. Hoe hjitsto?
‘Janke!’
Janneke, sei it famke. Ik wenje …
‘Nee, Janke! Sy hjit Janke, Pake. Janke!’
‘O ja, dat is ek sa, Janke.’ Komst mei my boartsjen? Ik krûp wol troch it gat, sei Jip. ‘Sjonge, dy Jip dochs.’
‘Net dwaan, Jip! Net dwaan!’
‘Wêrom net, Sietse?’
‘Hy komt fêst te sitten. Dan moat er skrieme.’
‘Och, falt wol ta, juh. Sjoch mar nei it plaatsje. Dit is Jip en dat is Janneke, Janke, sorry. En dat is it gat yn de hage. In grut gat. In hartstikkene grut gat. Dêr kinne Jip en Janke wol tagelyk tegearre trochhinne. Of net dan? Hoe kin er dan fêst komme te sitten, Sietse?’
Sietse sjocht nei it plaatsje. Dan sjocht er my oan. ‘Jip moat earst in protte appels ite. En dan wurdt er sa dik, krekt sa dik as pake. En dan sit hy hartstikkene fêst. En dan moat er skrieme, hè pake?’

Sietse blêdet in pear siden fierder. Hy komt by it oare ferhaal. Pake fynt dat it aldermoaiste ferhaal. In kuorkefol appels foar pake.
No moatte jimme tegearre in kuorke appels nei pake ta bringe, seit Jip syn mem. Elk oan ien kant en it kuorke tusken jimme yn. En jim moatte pake mar fan mem groetsje.
‘Hoi, pake.’
‘Goeie Sietse.’ Wy klappe inoar in heul hege fiif. ‘Sil ik no fierder gean?’ Jip en Janke rinne mei harren kuorke de dyk lâns en in skoftke letter seit Jip…
’Der sitte reade appels yn en griene,’ ropt Sietse.
Ja, seit Janke, en de griene binne lekkerder.
‘Nettes,’ seit Sietse, ‘de reade binne folle lekkerderder.’
Eefkes priuwe, seit Janke. Se sette it kuorke del en Janke byt yn in read appeltsje. Sietse byt yn in grien appeltsje. ‘Hè, Sietse? Do bytst yn in grienen-ien.
‘Dy is lekkerderder, seit Sietse,’ seit Sietse.
Nee, dizze is lekkerderder, seit Janke. Mar dat is nuver. Net alle reade appeltsjes smeitsje itselde. Dizze appel sjocht der moai út, seit Janke.
‘En dizze noch folle moaier, seit Sietse,’ seit Sietse.
‘Wat in moai ferhaal, net Sietse?’
‘Ja, want se ite yn alle appels.’ seit Sietse. ‘Se ite fan alle appels in lyts stikje.’
‘Ja, mar dat kin dochs net, Sietse. Oeioeioei, wat sil dy pake lilk wêze!’
‘Nee, hear,’ seit Sietse, ‘pakes wurde net lilk.’
‘Nee, dat is sa. Sil ik fierder lêze?’
‘Fierder lêze.’
De groeten fan ús mem, seit Jip. En hjir binne in heule protte appels, seit Janke. Mar oeral is in stikje út, seit Jip. We hawwe se al preaun, seit Janke. En se binne beide hiel hiel hiel bang. ‘Foaral Sietse, dy is hiel bang foar syn pake.
‘Nettes!’
‘Want wat seit pake dan?
‘Dy appels binne no folle lekkerderder, seit pake,’ seit Sietse.
‘Krekt, Sietse, en no sille wy beide in lekkere reade appel ite. Want dy binne it lekkerststste, of net?’ Sietse lit him fan de bank glide. Hy wol in appel pakke.
‘Ho Sietse, pake moat noch it lêste lêze. Dat soe er hast ferjitte.’ As Sietse letter oan mem fertelt dat hy en Janke ûnderweis fan alle appels iten hawwe, dan seit mem: Pake is fierstente goed. Soe dat wier wêze, tinkst? ‘Wat tinksto Sietse, is dat wier?’
‘Appel ite, pake?’

‘Douze points’ foar Iran

‘The worst president, ever! Dy Trump hat de kloaten ferstân fan ynternasjonale polityk. Hy set de frede op it spul, is in grut gefaar foar de minskheid en boppedat draait er foar dy sneue Iraniërs de klok in flinke slach tebek.’ Auke wie lilk, mar prate nei myn oardiel wol mei ferstân fan saken om’t hy krekt werom wie fan fakânsje yn Iran. En as jo reizgje dan ha jo wat te fertellen. ‘En in ferline dat dy Iranieërs hawwe. Wat in skiednis! Hast noch noait sa’n treflik archeologysk museum sjoen as yn Teheran. In elk hat dêr mear kultuer en beskaving yn de lytse finger as dy Trump yn syn heule bealch.’

Auke en ik sieten tiisdei oan in tafeltsje yn in hoeke fan ús stamkroech mei in pilske, fjouwer oaren fan ús ploechje hongen mei de earmtakken op de bar tsjin Jouke oer de earste heale finale fan it songfestival te bekommentariearjen. Lokkich hie Jouke, sûnder al tefolle protest, op myn fersyk it lûd fan dy herje wat deldraaid. Der wie in hin oan it keakelen op de telefyzje. Dat makke foar Auke blykber net safolle út, dy hie it gemoed fol fan syn reis nei Iran.
‘Se hawwe dêr wol sa skjin genôch fan dat klerikale soadsje. Dy lju snakje nei frijheid en ferlichting as nachtflinters nei ljocht en waarmte. It binne krekt échte minsken, dy Iraniërs. En no hiene se it einliks in bytsje makliker en nofliker, de lêste tiid, komt dy ymbesile Trump der wer troch hinne fytsen.’
‘It is Trump net allinne, fansels,’ sei ik, om wat te sizzen te hawwen en út de fêste oertsjûging dat wy eins alles en eltsenien, sels Trump, nuansearje moatte. ‘Dy Trump is ek mar it setbaaske fan gruttere machten, ek al tinkt er sels dat er de grutste is. Of hat.’
Auke bûge him wat foaroer nei my ta. No wie der in frommes mei swiere boarsten en in soad falske noaten te genietsjen, teminsten neffens ús maten oan de bar. ‘En fan wa binne dy ayatollahs dan de setbaas? Fan Mohammed?’ Dêr hie er my. Ik ferjit hieltyd dat ik foarsichtich wêze moat as it giet oer religy, temear om’t ik der gjin ferstân fan ha.
‘Och,’ sei er, ‘it is wol sok alleraardichst folk, foaral de froulju dêr. De iene is noch kreazer as de oare. Witst net watst sjochst, mei de fleurichste haaddoeken ferskuorrend nonsjalant achter oer it swarte hier hinne, de opmakke lippen, dy blierkjende eagen. Trump soe wolle dat er dêr wenne. Hy soe se omraak yn it krús pakke en dêrnei de froulju yn kwestje in pear ton streekrjocht út de kontbûse betelje. Ek in foarm fan ûntwikkelingshelp, moast mar tinke, hiel wat oars as in grouwe muorre der omhinne. Dy man rint allegeduerigen rûn mei in rocket yn syn pocket.’
Der dûnsten twa mannen tegearre op it toaniel, Jouke seach it mei grutte eagen oan. Auke dronk it lêste flutsje út syn fluitsje.
‘Mei blierkjende eagen?’, frege ik, want Auke is oer it algemien net sa lyrysk en dy botte Me#Too opmerking tocht ik better te negearjen. Auke seach earst nei de mannen op it skerm, doe nei Jouke.
‘No ja, ik ha begrepen dat sa’n frijgesel as ik, ryp, ryk en rynsk, dêr in boppeslach meitsje kin. Ik sil der nije wike wer hinne, foar it te let is.’

Paul Eluard: Frijheid

Op myn skoalskriften
Op it klasseboerd en de beammen
Op it sân en op de snie
Skriuw ik dyn namme

Op alle belêzen siden
Op alle ûnbeskreaune siden
Stien bloed papier of jiske
Skriuw ik dyn namme

Op de fergulde bylden
Op alle soldateskylden
Op de kroanen fan keningen
Skriuw ik dyn namme

Op de rûchte op de leechte
Op de nêsten op de heide
Op it wjerlûd fan myn jeugd
Skriuw ik dyn namme

Op de wûnderen fan de nachten
Op de witebôle fan dagen
Op takommend wolbehagen
Skriuw ik dyn namme

Op al myn blaufeale fodden
Op de dobbe sinneferslein
Op de mar moannebelein
Skriuw ik dyn namme

Op de greidgrûn op de fierten
Op de wjukken fan de fûgels
En op de mûne fan it skaad
Skriuw ik dyn namme

Op alle fleagen fan de dage
Op de see en op de skippen
Op de dwylsinnige berch
Skriuw ik dyn namme

Op it skom fan de wolken
Op it swit fan swier waar
Op de rein ticht en myld
Skriuw ik dyn namme

Op de fonkeljende foarmen
Op de klokken fan kleuren
Op de libbensliiflike wierheid
Skriuw ik dyn namme

Op de finnige fuotpaden
Op de jammerlike leanen
Op de grôtfolle pleinen
Skriuw ik dyn namme

Op de lampe dy’t oanstutsen wurdt
Op de lampe dy’t dwêste wurdt
Op al myn huzen mei-inoar
Skriuw ik dyn namme

Op de fruchten dwerstrochsnien
Op de spegel en myn keamer
Op myn bêd leech slakkehûs
Skriuw ik dyn namme

Op myn hûn, roppich en fol tearens
Op syn opstekke earen
Op syn ferkearde hinkepoat
Skriuw ik dyn namme

Op de springplanke fan myn doar
Op de fertroude dingen
Op de stream fan hillich fjoer
Skriuw ik dyn namme

Op elk pear dat inoar ferseit
Op de foarholle fan myn freon
Op alle útstutsen hannen
Skriuw ik dyn namme

Op it rút fan fernuvering
Op dyn wekkere lippen
Heech boppe de stilte
Skriuw ik dyn namme

Op myn fernield ûntwyk
Op it pún fan myn fjoertoer
Op de muorren fan myn ferfeling
Skriuw ik dyn namme

Op it fuortwêzen sûnder langsten
Op de neakene iensumens
Op de triemen fan de dea
Skriuw ik dyn namme

Op de sûnens werwûn
Op it gefaar dat ferdwûn
Op de hope sûnder ûnthâld
Skriuw ik dyn namme

En mei de krêft fan inkeld ien wurd
Begjin ik myn libben op ’e nij
Ik bin berne om dy te kennen
Om dy te beneamen

Frijheid.