alzheimer algoritme

ik sjoch him net en hear him net. op flústerfuotten dwaalt er yn my om foar my út de trep op. boppe rôlet hy swier myn holle as in granaatapel oer de badkûperâne en oer de  fliertegels, om sa myn pitsjes fan it ferstân los te weakjen. ik sykje it wêzen fan dyn bestean, seit er, ik leavje dy en ik fret dy op. Wat oerbliuwt is inkeld de essinsje fan dyn libben. Mear as sykheljen hast mei de tiid net nedich.

Juster soarch oerlis foar J. Hy wennet allinnich yn in doarpke oare kant Drachten, wy binne de iennichst neiste famylje. Koartlyn krige hy te hearren dat er Alzheimer hat. Juster in soad ôfspraken makke. Sawat it heale doarp wie der. De iene buorman sil de administraasje dwaan, de oare de sinteraasje. De tredde de boadskippen en de fjirde sil húshimmelje. De fiifde, seisde en sânde sille geregeldwei efkes lânskomme foar in praatsje of in buorrel. De geriatryske ferpleechkundige fan de soarch dy’t ek yn it doarp wennet, hat de regy, tafeltsje-dekje is besteld, it alarmsysteem oanfrege, it bêd kin as it moat sa nei ûnder ta, alle wiken nije blommen op tafel en by moai waar moarns om tsienen hinne mei in buorman in kuierke troch de buorren. Wy hâlde him wol yn de gaten, hear. Wy binne in soarchsum doarp, dit dogge wy gewoan.

Ashiemstra, seit J. hy set my wol de foet yn de nekke net? mar brekke sil er my net. ast noch ien witst foar de fyts? sykje mar in keaper foar de auto, en nee, in nij mobyltsje wol ik net. dêr kin ik dochs net mei út de fuotten. as ik no mar op ’e tiid de papieren foar de belêsting binnen ha, foar ien april net? of is foar ien maaie, ik wit it sakrekt net mear. is dat no Ashiemstra wat my sa yn de wei sit?

Doe’t wy justerjûn thúskamen leine der nije berjochten út Amearika op my: freon D. is wer werom yn communicado modus. Ik ferhelje oer de krookjes en hoe’t snieklokjes yn it Frysk ek wol neakene earskes neamd wurde, oer ús kursus Spaansk en oer de alzheimerperikels yn de famylje. Fan ’e moarn docht bliken dat er my yn de nacht in lange mail stjoerd hat oer Artifical Intelligence en hoe’t de algoritmen fan tsjintwurdich o sa maklik ferriederlik nij proaza meitsje kin. Ik sil him daliks weromskriuwe. Dat wy dy Google algoritmes dan mar moai ynjektearje moatte mei it bloed fan Ashiemstra syn granaatapels.

Bleate Bertus

Op it krúspunt Lisse yn moat ik der om hinne ride en dêrom kin ik net om him hinne: it stânbyld dat yn de folksmûle Blote Bertus hjit. It is in brûnzen byld fan in bleate man dy’t him oprjochtet mei de earmen yn in ôfwarrende hâlding boppe de holle. ‘Met steun van de almachtige, 1940-1945’ stiet der skreaun. It byld moat ûnder mear symboal stean foar it nije Nederlân nei de ellinde fan de besettingsjierren. Alle kearen as wy de pakesizzers nei hûs ta bringe, lês ik Bertus syn ynskripsje en freegje ik my ôf wat ik hjir fan tinke moat.

It liket my as ûnleauwende ta dat de almachtige per definysje, sine qua non, oeral stipe oan jûn hat, dus ek oan de besetting en al it leed dat oer ús hinne lein hat. Om earst troch dy almachtige yn de penaarje te reitsjen en dêrnei dyselde almachtige tankber te priizgjen dat hy ús dêr wer moai fan ferlost hat, tsja, dat komt op my oer as op syn minst wat dûbeldhertich winkeljen. Mar goed, ik tink dat alle minsken frijwat iensidich yn harren argumintaasjes binne as it giet om it oantoanen fan eigen gelyk.

It leauwen yn in god is foar in grut part psychology, tink ik faak, mar dan is nei alle gedachten it nét leauwen yn in god fansels even safolle psychology. Ik stean my der nochal faak op foar dat ik net byleauwich bin, dat ik net meidoch oan sokke dwaasheden as in libben nei de dea, deselde ûnderbroek oandwaan foar elke wedstriid of te betinken wat ik wie yn in foarich libben. En dochs.

Ik ha in fassinaasje mei katedralen. En foaral mei kleasters. En boppe-al mei it libben fan muontsen. Libbe ik yn de midsiuwen mei alles wat ik op dit stuit bin en wit en wol en kin en belibbe ha, ik soe in muonts wêze. Jawis. Yn in ôfsletten mienskip, yn ferhâlding frij feilich en sa’t it liket oersichtlik, min of mear beskerme tsjin al tefolle kwea fan bûten, de rôvers de wolven de kriichsmannen de pest en de rest, ik soe ferduldich de rituele babbelegûchjes op har berin litte en de metten lauden primen tertsen fespers en seksten akseptearje foar wat se binne om dan dei yn dei út by it bytsje kearsljocht op kâlde hurde houten banken prékonsumptyf al myn sûnden, en benammen myn grut takomstich skuld, yn te damjen troch de moaiste manuskripten, de tsjokste aflaten, de langste testaminten en de âldste apokrive geskriften op gesach fan de baas letter foar letter sekuer en sa moai mooglik op te sieren en te fermannichfâldigjen.

Alles is psychology. Alles is werom te bringen ta wat wy as minsken betinke kinne. Dat hat altyd sa west en sa sil it hieltyd bliuwe. Dat is it moaie en tagelyk ek it benearjende: wy binne ús eigen god. Foar’t safier der in god is, dan hat elkenien in eigen god en alle goaden tegearre binne it mienskiplik gewisse. Dêr moatte en kinne wy it mei dwaan. Sa befetsje ik teminsten dizze wrâld mei Bleate Bertus. Op de krúspunten yn myn libben, mei de pakesizzers yn de Maxi-Cosi op de achterbank, stiet der in Bleate Bertus om my yn it sin te bringen wêr’t de wei nei lyts lok leit. Alles is psychology.

De raket yn it jiskefet

‘Wêr wiesto op sneon 29 oktober 1983?’ frege Rabber Roatsje my, doe’t er amper de winterjas ophongen hie.                                              

‘1983? Doe wenne ik yn Amearika.’                                                           

‘Dan wiesto de iennige Fries dy’t dy deis net oan it demonstrearjen wie tsjin de krúsraketten op it Maliefjild yn De Haach. Komitee Krúsraketten Nee, seit dy dat wat?’                                                   

‘Jawis wol. IKV, Sienie en Mient-Jan, ik ha der letter as PSP-stimmer wol wat fan meikrigen, ja.’        

‘En bist wat op de hichte fan de hjoeddeiske geopolitike ûntjouwingen?’

‘Man, op myn âlde dei bin ik stjerrende benaud dat ik it Breaking News misse sil. Ik iepenje de hiele dei troch nijs-apps, fan Teletekst en FoxNews oant en mei De Knilles Teleks en It Nijs. Gjin aksje yn de Benelúks of ik wit der alles fan.’

Rabber Roatsje hie ik yn tiden net mear sjoen mar juster stie er wer ris foar de doar. Rabber is in âld maat fan my, wy kenne inoar al fan de legere skoalle. Op de earste dei fan de earste klasse tocht er dat ‘ferdomme’ myn efternamme wie, mar nei’t ik myn twillingbroer op him ôfstjoerd hie waarden wy de bêste freonen en hat er as magiër my de hiele skoaltiid troch holpen om in eigen territoarium ôf te beakenjen.

‘No, ast sa op de hichte bist, dan witsto ek dat dyn grutte freon Trump it INF-ferdrach opsizze wol, omdat Ruslân wol deeglik ûnderwilens nije raketten ûntwerpt en ek dat Sina, dat bûten dit ferdrach falt, yn de lijte en dus yn alle frijheid ûnbehindere noch folle gefaarliker nukleêre krúsflechtwapens ûntwikkelt. Hjirneffens wiene dy krimmenele krúsraketten fan 1983 mar fjoerwurk foar âld en nij, boartersguod dus.’

‘Sil wol, asto it seist.’

‘Sil wol, sil wol? Do slûgert, foar de safolleste kear stiest wer ris foar de loaie lamliddigens fan bekrompen neo-liberale Gutbürgerlichkeit. Wolst fan alles witte, jawis, mar der wat mei dwaan, ho mar! Aksje man, aksje! Nim in foarbyld oan alle skoalbern dy’t fan ‘e wike skoaltsjeskûlje op it Maliefjild. Aansens, foar Petrus syn poarte, moast rekkenskip jaan. Net oer watsto ea sa goed trochtocht hast of sa ferrekte nommel fan doel wiest of oer dy twa keninginnekwartsjes dy’tst alle kearen troch de fingers yn de kollektebus fan dy kreaze buorfrou slûpe litst, mar watsto yn dyn suterich libben dei út dei yn no werklik fan belang dien hast.’

‘Ja, dominy.’

‘Dan ha ik ferlossing foar dy.’

Rabber Roatsje iepene syn tas en helle der in map út mei foto’s.

‘Kinst pre-postuum dyn ynaktiviteit foar dizze kear pro-aktivearje, want moatst witte, wy fan it Direktoraat-Generaal Beskerming Befolking fan it Ministearje fan Pakepong en Polderjen, Ofdieling Meisizzenskip en Duorsumens, ferwachtsje oer in jier of sa dat jimme slûgerts wekker wurde sille, oars soargje wy dêr wol foar, en dat jimme dan de oandrift fiele om op ’e nij massaal op it Maliefjild te protestearjen tsjin de raketten dy’t op ús o sa smûk en beskaafd Europa ôfsteld binne, lit se fan Ruslân komme, of lit se fan Sina wêze, Noard-Koreä of it Grutte Brekshitte Brittanje of foar myn part fan Trump, dy dei, ik wik it dy, dy iene dei silst dêr op it Maliefjild stean mei hûnderttûzen oare begiene boargers om te razen tsjin de raketten en de flagge op syn heechst te spikerjen foar en yn namme fan dyn sûkertútsjes fan pakesizzers. Mar hokker flagge?’

Rabber toande my seis ûntwerpen fan flaggen.

‘Kinst net langer beweare dat wy as oerheid net op fan alles tariede binne. Wy hawwe it nije jonkje fan de D’66 al sa fier dat er in miening hat. No meisto it sizze. Número uno is de gouwe-ouwe ban-de-bom flagge. Wat retro, mar dat is de âlderein fan hjoed-de-dei op it lêst ek. Número dos is in swarte deakop mei dêr ûnder krúslings twa raketten. Ek sa retro as de pest ast my fregest, mar dizze hat RaRa RasPoetin, ús Goatysk ôfdielingshaad it leafst. Fierders hawwe wy dizze noch, de troanje en it fingerke fan Einstein, mar it kin ek Erasmus wêze, mei de tekst I NEED YOU; de fjirde is in raket boppe in tsjerkhôf fan ûntwoartele grêven yn in tsjuster dystopysk lânskip. En wat fynst hjir fan, in leech klaslokaal op tongersdei mei learlingen dy’t stean te flagjen op, jawol, it Maliefjild en de tekst DE TAKOMST IS UZES, NO! En dan de lêste, in raket yn in jiskefet, mei in kaart fan de Europeeske Uny as eftergrûn en de tekst EUROPACE. Meist fan alles oer alle seis de ûntwerpen sizze, mar de lêste fyn ik sels fierwei de bêste.’

‘Krekt.’

‘Dan binne wy it wer iens. Hie ik al tocht. Hast noch in spatsje konjak foar dizze tsjinner fan it heurige en it fleurige? Ik moat op Dokkum oan om Willem fan de Flaggesintrale in moaie mega-oarder oan it gat te smarren. Hawwe sy dêr yn dy kontreien kommen tiid einliks wer ris wat jild yn de bûse en ûnderwylst lit It Regear moai de hiele mienskip yn de drege tiden dy’t boppe ús hingje de flagge wapperje foar de EU. Wy fan de befolkingsbeskerming hawwe graach foar it Gesundes Volksempfinden yn Nederlân in bang meitsjende potinte fijân mei in mânske rocket yn syn pocket.’

Dit lân is ús lân (nei Woody Guthrie: This Land is your Land)

Dit lân is ús lân, dit lân is Fryslân
Fan Keale Dunen oant it Skylger eilân
Fan de griene wâlden oant de wide greiden
Dit lân leit klear foar my en foar dy

By it kuierjen seach ik in boerd stean
En op it boerd stie: ‘tagong ferbean’
Mar ommekant stie hielendal neat
Dy kant leit klear foar dy en foar my

Dit lân is ús lân, dit lân is Fryslân
Fan Keale Dunen oant it Skylger eilân
Fan de griene wâlden oant de wide greiden
Dit lân leit klear foar dy en foar my

Yn de skurte fan de tsjerke seach ik de bern
Yn hope wachtsjen, ik haw heit en mem
Bang freegjen heard en ik frege
Leit dit lân net klear foar dy en foar my?

O ik moast rinne myriaden paden
Want om my hinne swiere skamteskaden
mar sjoch dêr in skiere tsjerketoer
Dit lân leit klear foar my en foar dy

Dit lân is ús lân, dit lân is Fryslân
Fan Keale Dunen oant it Skylger eilân
Fan de griene wâlden oant de wide greiden
Dit lân leit klear foar my en foar dy

Gjin libbene siel hâldt ea my tsjin
As ik op frijheid myn takomst ynrin
Gjin libbene siel stjoert my hjir wei
Dit lân leit klear foar my en foar dy

As wy sitte te jûnjen yn frede doarmje
As de sinne skûlet en wy yn bede swaarmje
Wat in frijheidslibben yn barre tiden
Dit lân leit klear foar dy en foar my

Dit lân is ús lân, dit lân is Fryslân
Fan Keale Dunen oant it Skylger eilân
Fan de griene wâlden oant de wide greiden
Dit lân leit klear foar my en foar dy!

Fan de griene wâlden oant de wide greiden
Dit lân leit klear foar dy en foar my
Dit lân leit klear foar my en foar dy!

It dilemma fan Djip fan Binnen

Djip is der foarwei. Wêr stiet er tsjintwurdich yn dizze wrâld en wêrom wit er dat net sa krekt mear? Yn it ferline rûn er gewoan achter de Zeitgeist oan, wat dat ek mar wêze koe. As jongfeint stie er links yn de polityk, letter skode er stadichoan nei it midden ta om jierren en jierren by D’66 op de skoat te sitten. Want komme yn in demokrasy úteinlik net de bêste, de iennichst mooglike oplossingen út it midden wei?

Mar dizze wrâld is Djip syn wrâld net mear. It wurdt, fynt er, geandewei in nuver rommeltsje. De ferwurvenheden fan de jierren sechstich en santich binne fuortspiele. Om mar wat te sizzen: syn bern hobbelje fan it iene tydlik kontrakt yn in twadde en hooplik noch in tredde, mar dêrnei kinne se ergens oars wer op ’e nij begjinne. Fakbûnen hawwe minder macht, wylst de grutste bedriuwen inkeld al troch harren ûnmisbere produkten in fierstente grutte finger yn de brij krije. Dan hast noch it miljeu fraachstik, it populisme, it opkommend faksisme, de al mar tanimmende kosten, de ferflakking, it egoïsme en it faaie swurd fan fake-news dat de maatskippij noch fierder útinoar slacht. En wat docht ús Djip fan Binnen? Djip dûkt de hiele dei achter syn mobyltsje wei en krimmenearret hoe slim it is.

Bûten heart er de driuwers op links, de ouwehoeren op rjochts, de miljeukritisy, de giele heskes, de âlderein, de skoallebern, de Brekshiteers, de dierenaktivisten, de Erdoganfanaten, de frije pershaters, de nepnijsbolsjewisten, de wenningleazen, de flechtlingen, de bettermienenden, de selsbegrutsjers, de kastijers en noch folle mear. Eltsenien hat ferdomme in miening, útsein dejinge dêr’t Djip him no krekt net mei assosjearje wol. Djip fan Binnen sit thús en fersûpt yn syn dilemma.

Djip fan Binnen eamelet wat en tinkt it sil myn tiid wol duorje. Hat er net doetiids dêr yn De Haach heech op de barrikaden stien, fjirtich jier lyn? Hat er net eigenmachtich de ME dy iene kear yn Amsterdam rjocht yn it gesicht flibere? Hat er net syn eigen nederwyt ferbout en hat er net in kear frije seks hân? Djip fan Binnen tinkt, ik ha doe myn plicht dien, soargje jimme tsjintwurdich ferdomme sels mar om út de penaarje te kommen. Ik wol fannacht foar alve oere it bêd yn en lekker sliepe.

Apres moi le déluge, jawis, mar hy fersûpt der no al yn. Sliepe kin er net. Hy soe eins wat dwaan moatte. Eins al. Hy ferskimmelet wat op dy smûke skoat fan D’66. Moat er no ek in giel heske oan of better in reade sjaal om de nekke? In hantekening foar Europa sette? Of moarn syn eigen stille tocht kuierje troch de dunen? Hy kin fansels ek syn blogje skriuwe.

De Damster Feart

De Damster Feart by Brugge

Wat kinst as kryst kado jaan oan in freon dy’t swier depressyf is en gjin kontakt mear mei de rest fan de wrâld ha wol? Utsein brieven en kaarten en sinjalen datst oan him tinkst en hoe dan ek kontakt hâlde wolst, like my yn novimber ferline jier boppesteande poster wol wat.

Twa jier lyn riden hy en ik nammentlik tegearre boppe Brugge rjochting Sieusk-Flaanderen mei oan alle kanten rjochte rigels beammen dêr’t er o sa graach foto’s fan meitsje woe. Wat fûn er dy beammerigen moai en wat wie dat yn syn eagen typysk ‘lowcountry’. ‘Manmade structural beauty’, sei er en hy neamde Mondriaan en hie it oer Van Gogh en seach yn de wolken boppe al dat moais it wurk fan Vermeer en fan Jan Steen.

De foto/poster, fan it paad lâns de Damster Feart (©Murdo Macleod, mear ynfo), ha ik op 30 novimber besteld op it webstee fan The Guardian, mar mei de krystdagen hiene se op it adres yn New York noch neat krigen. Doe bin ik begûn te mailen en te beljen. Om in lang ferhaal koart te meitsjen, oan de iene kant jouwe de Ingelsken inoar de skuld. The Guardian mailde my dat se de poster fuortdaliks op de post dien hawwe, it bedriuw dat de sinding regele hat sei my dat The Guardian pas begjin jannewaris by har de poster besteld hat en dat se it pakketsje op fjouwer jannewaris fuortstjoerd hawwe.

The Guardian, 16 jan. 2019 18:38: I’m extremely sorry for the delays you’ve experienced with this matter. I have tracked your parcel and it now shows as in-transit with the American authorities, seems it was held up in customs for some time, we sent this out in early December and it’s hard to know what’s happened since that time during shipping.

Oan de oare kant binne ek de Amerikanen net folle better. Dêr is de oerheid foar in part yn it slot slein troch in megalomane miljonêr dy’t tinkt dat syn lân troch earmoedlijers bedrige wurdt en dêrom bûge of barste in muorre om it lân nedich fynt. It hat in hiele wike duorre foar’t de poster yn- en útklearre wie.

USPS: January 4, 2019, 8:49 pm Acceptance UNITED KINGDOM
USPS: January 7, 2019, 4:52 pm Inbound Into Customs
USPS: January 15, 2019, 9:16 am Outbound Out of Customs
USPS: January 18, 2019, 2:09 pm In Transit to Next Facility: Your package is moving within the USPS network and is on track to be delivered to its final destination.
USPS: January 19, 2019, 10:04 am Delivered Adress xxx

Fan ’e jûn, moandei 20 jannewaris om itenstiid hinne, krige ik in telefoantsje út New York. Myn freon hat ôfrûn nacht in oerdoasis slieppillen ynnommen en leit yn kritike tastân yn it sikehûs. Hy hat de foto juster noch sjoen.

It ljochtsjend puntsje dêr oan de hoarizon, oan it ein fan it paad. Ik tocht dat er dat as teken foar in mooglik bettere takomst sjen soe. Mar it kin ek samar wêze dat myn freon, in djip gelovige man, it beskôge hat as it winkend ljocht fan syn Hear. Myn ferhalen helje my yn.

Edgar Allen Poe: De raven

Dy midsnacht wie mislearre, doe’t ik weak en wurch prakkesearre
Oer mannich need en nuver skrift út in lang fergetten lear;
Wylst ik slomme -de holle knikke-, hearde ik dat it tikke,
Krekt as der ien súntsjes wikke, wikke ien, twa, trije kear.
‘Grif besite’, mompele ik, ‘dy’t tikke twa, trije kear –
Allinne dat, neat net mear.’

Ik wit dúdlik it waar wie skier, it waard al stadichoan âldjier,
Elts doovjend koaltsje op ’e flier smeide in gloadske geastesfear.
Wat lange ik nei de moarntiid; – fergees hie’k socht om ûnbestoarntiid-;
Fûn yn al myn skriften oanstriid, oanstriid fan myn hertesear –
Fan myn faam sa prûs en prachtich, myn Lenore, myn begear –
Neamd hjir sil sy nea net mear.

It smertlik russeljend satyn fan elts glânspearzich gaasgerdyn
Skrille my tebek, ik rille slim fan myn njoer geriddenear;
Dat ik sei, om myn ûnrêst te dimjen, – en herhelle’t steefêst: –
‘’t Is grif besite dat freget bedêst om tagong hylskear –
‘t Is lette besite mei in rekwest om tagong diskear; –
Dat is it, en neat net mear’.

Fuortdaliks naam ik in beslút, stelle it net langer mear út,
‘Nim it my,’ sei ik, ‘net kwea-ôf en ferjouw my, Frouwe of Hear;
Mar moatte Jo witte, ik slomme, koe Jo wikjen net neikomme:
Jo tikjen klonk sa beskromme, sa beskromme yn myn ear,
Ik hearde Jo amper;’ – en iepene de doar yn swiid gebear; –
Tsjuster dêr, en neat net mear.

Djip eage ik de tsjusterte, ik stie dêr bang, ferbjustere,
Dreuteljend, dreamen driuwden my, drege dreamen fol âldsear;
Mar oan de stilte kaam gjin ein, en de tsjusterte wie folslein,
En it ienige wurd sein wie sêftsjes ‘Lenore?’ in kear;
Dat flústere ik, en der wjerklonk ‘Lenore’ noch in kear! –
Inkeld dat, en neat net mear.

Doe’t ik de doar wer oanfiere, yn tûzen noeden ferswiere,
Hearde ik ringen wer in tikjen, wat lûder tikjen ditkear.
‘Wiswier,’ sei ik, ‘wiswier ferwaait der wat tsjin it finsterdaklear:
Mar wat is it dan dat swaait, dit mystearje moat ik oer gear –
Lit myn hert no kalm bekomme, moat dit mystearje tekear; –
‘T is de wyn, en neat net mear.’

Ik ferskode de fitraazje en doe stappe mei feart en faasje,
It hûs yn in steatlik raven út stoere tiden fan alear;
Hy wie neat net ûnderdienich, neat net driigjend of ûnienich;
Eabel en neat net brienich, yn hâlden en dragen in pronkhear –
Struts del op Pallas har boarstbyld, as in hege keamerhear –
Struts del, en siet, en neat net mear.

Doe snippe dy fûgel myn trystens yn in soarte fan drystens,
Troch de sa trêftige en eptige hâlding fan syn affear.
‘Bêst skeard stiet Jo kammestek, Jo’ sei ik ‘binne wis gjin skytsek.
Freeslik oerâlde fearretek, swalkjend út in grime sfear –
Sis my wat Jo nommel namme is yn dy skiere skimesfear!’
Sei de raven: ‘Neat net mear.’

It die my nij dat dy fûgel plan-út prate as in kûgel,
Hoewol’t antwurd neat betsjutte – it wie goedweihinne healgear -;
Mar wy binne dochs fan oardiel: gjin minske, gjin libbene siel,
Hie ea de eare of ’t foardiel mei in fûgel yn petear –
Fûgel of bist op in búste te praten yn twapetear,
Mei sa’n namme as ‘Neat net mear.’

Mar de raven, dêr heechhinne op dat boarstbyld, sei allinne
Dat trijelûd, as hie syn siel inkeld dat trijelûd ta behear.
Neat net mear hat er keuvele, wylst er dêrheech meneuvele –
Oan’t ik súntsjes preuvele, ‘eltse freon fleach hinne in kear –
Moarntemoarn ferlit ek hy my, allyk myn hope eltse kear.’
Sei de fûgel, ‘Nea net mear.’

Untstelt om de stilte brutsen mei in werwurd sa tûk sprutsen,
‘Sûnder mis,‘ sei ik,’ wat er útsprekt is syn ienichst wyn en fear,
Opheind fan in ûngelokspersoan mei tsjinslagen alweroan,
In baas mei in libbenspatroan fan tsjinstjitten kear op kear
Oan’t hy yn deastriid inkeld sei in mankelyk lêste kear:
‘‘Dit Nea net-nea net mear.’’

De raven snippe myn trystens ris wer yn sa’n soarte drystens.
Ik sleepte myn flewielen feauteuil foar búste en fûgelhear,
Sette my del yn myn sitplak en tocht ris ta op myn gemak
Wat dizze faaie fearrepak út dagen fol âldtiidsear –
Wat dy gaaie, gammele, faaie fûgel fan âldtiidsear
No miende mei ‘Nea net mear.’

Sa siet ik te stinnen yn ’t skaad, mar hie hielendal gjin jûnpraat
Mei dy fûgel, syn prymkjende eagen diene my al sa sear;
En sa siet ik te mimerjen, tusken kjessens te flimerjen,
Yn it flewiel te skimerjen by wat lampeljocht yn it near,
Mar it flewielen skimerjen, by dat lampeljocht yn it near,
Och, sil sy nea net mear!

Doe tocht my de lucht waard wat swier, as drifke der wierk oer ’e flier,
Ingelwjukslagen bewijreke my, wreke myn hertsaffear.
‘Dwylkop,’ rôp ik, ‘God skinkt witnis, in útwei út dyn finzenis,
Drink dy beker fan ferjitnis, ferjit dyn langst nei begear:
Swolgje, och swolgje ferjitnis en ferjit dyn hjit begear!’
Sei de raven: ‘Nea net mear.’

‘Profeet!’ sei ik, ‘of divelding, Jo fûgel fol ferrifeling! –
Oft Jo ferliedingsaffear binne of oanwaait yn stoarmgebear,
Yn dit lân sûnder fersoening, bestoarne lân fan betsjoening –
Yn dizze bedoarne bedoening – ik smeekje Jo diskear, –
Is der dan noch treast, freegje ik, nee, smeekje ik Jo diskear!’
Sei de raven: ‘Nea net mear.’

‘Profeet!’ sei ik, ‘of divelding – Jo fûgel fol ferrifeling!
By de himelbôge boppe ús – by ús beider Leavenhear –
Fyn ik, tryst en nearslachtich, fyn ik yn Eden fiermachtich,
Dy faam sa prûs en prachtich, myn Lenore, myn begear?’ –
Omearm ik dêr prûs en prachtich myn Lenore, myn begear?’
Sei de raven: ‘Nea net mear.’

‘Jo ha no Jo lêste wurd sein, fûgelgeast!’ Ik spatte oerein –
‘Flean tebek yn dizze hjerststoarm, wer nei Jo skiere skimesfear!
Lit gjin fear as bewiis benefter, gjin ien leagen hjir efter!
Lit myn iensumens tenefter! – mei Jo bin’k hielendal klear!
Nim Jo snaffel út myn herte, en krimmenear net noch in kear!’
Sei de raven: ‘Nea net mear.’

En de raven, noch eltse dei, sit stiltsjeswei, sa stiltsjeswei
Boppe op Pallas’ bleke búste as in ferstille fjildhear;
En syn eagen krije de benearing fan divelbekearing,
En’t lampeljocht in skakearing fan syn skaad mei alâld sear;
En myn siel bekomt út dat skaad, weidriuwend oer al dat sear,
De ivige rêst – nea net mear!

Boekwearde

In sympatike keardel, de man fan de boekwinkel by ús midden yn it doarp. In lange, kreaze man mei in slach yn it grize hier, alle dagen in donker dwersstrikje foar en mei elkenien in fleurich praatsje. Syn ljocht Brabânse tongfal makke dat er in wolbehagen oer him hie, fan net swier tille oan saken en besonjes. Hy wie in man fan djipgong, in man mei smaak. ‘In goed boek hat altyd mearwearde,’ hie ik him gauris sizzen heard, ‘dat kinne jo net yn jild útdrukke’.

Fan de iene op de oare dei, sa’n seis jier lyn, wie de winkel ticht. Wy seagen it wol oankommen. Syn jierren telden en dan hast op in stuit skjin genôch fan it hinne-en-werjen yn altyd deselde winkel en it tobjen oer legere omsetten en hegere kosten. Dat der kaam by ús yn de haadstrjitte tusken twa eardere kleanwinkels, de kapsalon boppe de shoarmasaak en de sliterij wer in winkel leech te stean. Mar sels oan dit gemis wennen wy en folle flugger as wy foar mooglik holden.

Freed twa novimber wie de winkel wer iepen en seach ik ús boekeman skarreljen mei krystkaarten foar it etalaazjerút en syn frou dwaande achter de toanbank. Yn de winkel mei lange lege muorren stiene tafels mei itensiedersboeken, reis- en berneboeken en, achter yn de saak, trije tafels mei keunstboeken. All the Art of Andalusia, foar 4,99. Koarting, koarting, koarting, lies ik op grutte giele stjerren en op de boeken sieten net te missen stikkers mei fan/foar prizen. Hjir wie dan de ramsj by ús yn it doarp, twa moanne lang opbierd yn de haadstrjitte, en it rûn stoarm.

‘Wy moasten wat. Dizze winkel is uzes mar wy kinne it net ferhiere en noch minder ferkeapje. Der is alhiel gjin fraach nei en dat sil der ek net mear fan komme. Witte jo, eartiids wie it sa dat de middenstanner perfoarst it pân yn eigendom ha moast. Stiennen, dan bist binnen, wie it. Mei de opbringst fan sawol de winkel as ús wenning wiene wy fan doel om yn Den Bosch in appartemintsje te hieren en dan stadichoan it jild mar op te iten. Mar in simpel flatsje mei ien sliepkeamer docht dêr tsjintwurdich mear as tolvehûndert euro de moanne.’

Ik kaam ôfrûne wiken alle freeds tsjin tolven, foar’t ik myn pûntsje kibbeling kocht, eefkes by de boekelju lâns. Beide telden se de dagen ôf. ‘Wy kinne merke dat wy âlder wurde, jûns hawwe wy gjin puf mear. Mar ik sil jo sizze, it bliuwt in feest om tusken de minsken te wêzen. Wy realisearren ús net dat wy sa’n goodwill opboud hiene. En dat der ûnder de minsken noch safolle fleurichheid sit wiene wy ek in bytsje kwyt.’

Op âldjiersdei, de measte tafels leech, de giele stjerren oprûme, wie der om healwei fiven gjin klanten mear yn de saak. Beide wiene dwaande om it restant fan boeken yn doazen wei te setten. ‘It hat moai west,’ sei er wat weemoedich, ‘it wie in hiele heikeraazje mar mear as de muoite wurdich. No earst in wike sliepe en takom jier sjogge wy wol wer.’

By Pierre Chocolatierre ha ik doe yn in opstiging in doaske bonbons kocht en bin doe nei syn winkel werom rûn. Ik tanke him. ‘Nee,’ sei er, ‘ík moat jo en alle klanten betanke.’ Ik joech him de sûkelaadsjes en syn oandwaning besmoare ús trystens.

De boekebus en it grutte foarlêsboek foar de âlderein

Der stiet dizze wike op wei nei Athene in kapotte en no ôfskreaune bus te rustkjen lâns de Autobahn. Dy bus hat gjin bestimming mear want it doel is fuort. De flechtlingen yn de Grykske opfangkampen kinne en meie en sille en moatte ús kant perfoarst net op. Sa hawwe de hegere goaden, it needlot en in hoemannichte bestjoerders mienskiplik beskikt. Dy flechtlingen ferkommerje dêrjinsen mar moai, hiene se mar net flechtsje moatten. Wir haben es nicht geschafft.

Mar dêr stiet dus earne in stikken autobus. Kinne wy wat mei dat feit? Jawis! Wy sette dy gammele bus op de trailer fan omke Bertus en helje him, de bus dus, foar neat dizze kant út. Ik wit yn Jonkerslân in betûfte lettersetter anneks standbouwer dy’t foar in skaplik priiske de bus fan binnen wol oanpasse kin -banken derút, boekekasten en in kofje- en teehoeke deryn- en dy’t fan bûten de bus gaadlik opfleurje kin mei fotofolie fan de nijsgjirrichste boekekaften. Boeken fan Fryslân! By Steven Sterk op de Gerdyk sammelje wy alle Fryske boeken út syn ûnbidige ramsjfoarrie en sjoch ús fleanen, wy hawwe de weropstanning fan de provinsjale boekebus. Op in trailer as metafoar.

Mei dy bus, nee, mei dy trailer ride de Skriuwersbounleden, alle 484, ferplicht om beurten alle dagen de merken yn Fryslân ôf. Nei in moanne of fjouwer hawwe wy alle himrikken, om- en útbuorren wol hân en begjinne wer gâns fan foaren ôf oan. Of wy steane op Oerol. Of op sa’n iepenloftkonsert yn de Overtún op It Wâld. Kultuermanifestaasjes binne fan alle tiden en ek it takom jier by it soad. Overload.
Dy iene dei yn de fjouwer jier dat de hegerein yn it provinsjehûs peteart oer de takomst fan de Fryske kultuer stiet ús trailer mei opbou fansels ek tsjin it politburo oer. Foar’t safier ik wit wenje der yn Amsterdam der ek in pear skerpe Fryske skriuwers, dy kinne de boekebus dêr hinne helje. Binne der Fryske skriuwers yn De Haach en omkriten? Melde jimme!

Gjin subsydzjes! Dit moatte wy as Skriuwers ûnder inoar sels regelje. As it moat troch de wei fan cloudfunding. En as dat net slagget, crowdfunding. It iennige dat wy de gemeentlike oerheden fersykje is tastimming om mei aardich wat konsideraasje de trailerbus op of by in merk te pleatsen. Troch hiel Fryslân hinne. Wy Skriuwers sykje de potinsjele Fryske lêzers op. Wy nûgje harren de bus yn. Wy skinke kofje en tee en se krije der in stik oranjekoeke by. Fergees. It Skriuwersboun hat genôch jild yn de ponge. Hokker Fries wol gjin fergees plakje oranjekoeke? Wy jouwe lektuer yn smeudige taal mei en ynformearje it publyk yngeand oer de tastân fan de hjoeddeiske Fryske literatuer. Oarsom kin ek.

En no wy it dochs hawwe oer de lek- en literatuer: fan ’e wike wie der samar út de Afûk wei ‘in oprop oan skriuwers om foarlêsferhalen, gedichtsjes en ferskes te skriuwen foar al wer de twadde ferzje fan It Grutte Foarlêsboek.’ Dat sil heve fansels, mar wêrom gjin (foar)lêsboek foar folwoeksenen? Ik ha fernommen dat der ferlet is fan moaie, hiel koarte ferhalen om de âlderein foar te lêzen. En dan wolle je wolris wat oars as alle kearen wer Rink van der Velde. Der moatte dochs aardige stikjes by de rûs wêze yn de Fryske skriuwerij om yn partsjes fan 500 oant 1000 wurden in ryk ferskaat oan proaza byinoar te prikkesykjen? Dêrom kommen jier: It Folwoeksen Foarlêsboek.

Berjocht fan bûten de mienskip

It is hjir keal en kâld en lyts. In bêd, doaze, stoel, tafel en in ferskuorrende iensumheid. In plestik beker, ien tekken, ien handoek, ien waskhantsje, in stikje sjippe en in barstende leechte. Gjin waarm wetter. De TL-lampe hinget los oan it plafond. Dêr ha ik it wol mei beskreaun. In doar dy’t ik net iepenje kin. In rút mei traaljes. Fierders sit it hjir fol mei wat der net is. Gjin noflikheid, gjin waarmte, gjin muzyk, gjin stimmen, gjin libben. Gjin leafde. Keale muorren. Neat dat fan my is. Gjin ferbining mei de bûtenwrâld, mei dat wat ik hie. Ik ha yn dizze stille romte inkeld mysels, myn ferline en myn grut tekoart. Wat in bak, net?

Ik bin in effen man, wol graach om lyk. Ik haatsje rûzjes en konflikten. Ik, in man fan de letter, krekt as ús heit. Lyk en rjocht. Neat weagje, de holle del, doch mar gewoan. Wêrom sit ik hjir dan? Hoe koe it sa fier komme? Boete dwaan, betsjutte myn rjochtshear fan skuld. Kom ta ynkear.

Ik bin in mearkeman. Mei graach myn pakesizzers foarlêze. In goed, moai ferteld ferhaal en myn dei is goed. Dy bern om my hinne en de dei is geweldich. Hoe’t dy beide fan noch gjin fjouwer alle wiken wer wat nijs kinne, hoe’t se de ûnskuldigens sels bliuwe. Lêze, pake! Moaier is der net. Ik besykje sels wol ris ferhaaltsjes te skriuwen, ek foar de bern, mar folle soeps is it net. Krekt, it sil ek nea wat wurde. Hoecht ek net. Ik bin in lêzer, gjin skriuwer, der binne safolle bettere. Ik bin mar in pakesizzersferhaaltsjeferteller. Goed genôch. Ik hâld fan wat ienfâldich is, dúdlik en oprjocht. Mar alle minsken hawwe in achillessine. En tink der goed om, yn dejinge dy’t sels seit dat er sa gewoan is, sa ynteger of sa leaf is, ûnder dy falske beskiedenheid húsmannet altiten de duvel. De achillessine fan my is it idel pronkjen mei myn útsinnige krystferljochting.

Ik mis safolle. Ik mis myn Japanske kearsestanders op de kast nêst de telefyzje. Dy strakke swarte, elk mei trije healrûne poatsjes yn in fragyl, mar folslein lykwicht. Foar in pear euro kocht yn in omrinwinkel. Ik hâld fan it ljocht, fan kearskes. It flikkerjen fan flamkes. Kalme eachlûkers yn it skimer fan de jûntiid. Ik sjoch noch it ammerke mei wytsân by de krystbeam doe’t ik in opdonderke wie. It beamke út de tún mei de klút yn de emalje amer en in stik of tsien smelle wite kearskes rjocht oerein yn grize kniperkes. De ljochtsjes yn heit syn krystbeam baarnden beide dagen op syn heechst twa oerkes. It útblazen fan dy kearskes wie de weemoed fan myn bernetiid.

In dikke tritich jier lyn wenne ik in setsje yn Amearika. De Adirondacks, Upstate New York, yn de omkriten fan Lake Placid. Mei krysttiid steane doe de tunen en foaral de hûzen dêr yn it stedsje tusken de besnijde bergen fol mei in wûnderwrâld oan bûnte ljochtsjes. De iene strjitte noch oerfloediger as de oare, de rindieren en de belsliden fleanen alle kanten op. Dy fleurichheid en dy feestlikheid, it boartlike en dat bliid bestimmingsfolle, hohoho, dat moast en soe ik mei weromnimme nei Fryslân. Dy earste kear, yn fiifentachtich, ha ik de foartún fan ús heit en mem yn It Wâld behimele en ferljochte. Dy fûnen it mar neat. Mar it libben is al sa tsjuster, mem, ik moat it draachlik meitsje. Yn Haarlim, en letter yn Hillegom, ha ik ûnder wankel protest fan de frou ús tún alle jierren wer mei regaad omtovere ta in ljochtsjend boadskip fan wille en wolkom. Alle jierren stadich foar in diel wat mear en alle jierren wat earder.

It ferline jier hie ik alles klear op fiif desimber. De hiele tún: foar, efter en op ’e side. Yn de hoeke, op it bêste sichtplak fan de strjitte ôf, stie de grutste rykste folste bûntste kryststâl fan tusken Haarlim en Leien mei de hiele bibelske mikmak. Fan ús hûs op de muorren, de kezinen, it dak: oeral ljochtsjes. Boppe op de skoarstien hie ik mei de heechwurker fan in omkesizzer de grutste strieljende stjer ynstallearre dy’t ik op ynternet fine koe. Noch mear kleuren, noch mear omheech sweevjende rindieren as de foarige kear, in machtich skouspul fan fernimstigens en deagewoan bûnte bliidskip. It ferline jier, op woansdei seis desimber, middeis om fjouwer oere, ha ik yn it selskip fan buorlju en guon bern út de buorren de tiidklok aktivearre om de ljochtsjes oan te stekken en alles dat rôlje en ride koe yn beweech te setten. As fan âlds klonken de oooohs en aaaahs my as muzyk yn de earen. Klearebare idelheid, neat minsklik is my frjemd. De nije buorlju, dy fan nûmer seis, wiene der net by.

De oare deis, moarns ieretiids, die bliken dat wy koartsluting hiene. Dat de snoeren trochknipt wiene. Alle snoeren. Alle fjirtich snoeren om it hûs hinne. Doe ha ik de elektrisien der byhelle en dy hat oeral omliedingen makke. It hat him nei in protte war in hiele dei koste en my trijehûndert euro. En in pear tientsjes foar trije webcams, ien fan foaren en ien op ’e side en ien op de achtertún. Om healwei fiven baarnden wer alle ljochtsjes, beweegde wer alles dat bewege moast. Dy heule nacht ha ik mei de klean oan troch it hûs ware, fan foaren nei achteren, hinne en wer, yn it tsjuster ha ik withoefaak ta alle ruten útsjoen.

En noch wie ik te let. Om kertier oer fiven floepten de digitale sifers fan it klokje by de telefyzje út. Ik fleach it hûs út, mar ik ha gjinien sjoen en bin doe mar op bêd gien. Slept ha ik net. Dy freeds ha ik mei myn neiste buorman de opnamen bestudearre. De bonkige figuer tusken de ligusters mei de tange yn de hannen koe allinne mar de keardel fan nûmer seis west hawwe. Dat kin net misse, seine wy tsjininoar. Ik ha de ljochten ferline jier net mear oanstutsen. Ik bin skytskoarjend op him ôfstapt en ha him beskuldige fan fernieling. Hy lake my yn it gesicht út.

Fansels ha ik oanjefte dien, mei it filmmateriaal dat ik hie. Earst wie it in pear kear dat se der mei dwaande wiene, letter, yn maart, dat it seponearre waard fanwege in tekoart oan bewiis. Steltsje hufters. En dy mispunt fan nûmer seis wol mei âld en nij fjoerwurk ôfstekke, en net te min! It gie mar troch, oant healwei trijen oan ta. En in kabaal! De oare deis wie myn kryststâl oan barrels, Joazef lei yn de groppe en Maria wie ik kwyt. Alle buorlju klagen. Nijjiersmoarn wie de hiele strjitte in rampsenario út in oarlochsfilm. En dy hufter hat neat fan syn smoargens oprûme, dat hawwe wy dien. It like of it measte troep yn myn tún lei. Guon beamteguod hie skea en twa rindieren ha ik net werom fûn.

Dy hufter, wrakguod! De earste tiid negearre hy my straal, ik en de frou bestiene net yn syn eagen. De alfaman dy’t syn territoarium ôfbeakenet. Oan it ein fan de simmer makke er de earste opmerkingen oer krysttiid. In narjend delheljen, de wrokker seach my dan spytgnyskjend út de hichte oan. Ik fielde my alle kearen neatiger wurden. De grimmitige smycht krige yn de rekken dat er my as in njût mûske yn de bûse hie.

Fan it jier ha ik, fansels fansels fansels, wer alles optúge. Mar net te bot. Ik ha de helte fan it jild útjûn, alles wat mear útinoar, krekt wat minder heech en oermjittich, rêstich oan. Wat ik wol dien ha is mear en bettere webcams ynstallearje, en mei help fan in befreone ICT-er der in deeglik softwareprogramma oan ferbûn. Fan oktober ôf oan hawwe wy alles rjochte op de tún fan meneer de buorman, op syn garaazje en syn túnhûs en op it paad achterom. Fan begjin novimber ôf kaam der in stadige stream fan wite bestelbussen foarby. Mânske bestellingen der yn en wat wiken letter hast alle jûnen mannen mei auto’s dy’t de iene nei de oare doas ynladen. Op Meld Misdaad Anoniem ha ik twa wike letter oanjefte dien. Ik ha net murken dat der wat mei dien waard. Mar de leveringen gie mar troch, it gie mar oan, it hold net op. Ik ha se teld, de bestellingen, de auto’s, de klanten. Ik ha it bewiis!

Ofrûn fiif desimber, jûns om sân oere hinne, ha ik myn rjocht en fredichheid hifke en mei sabeare wissichheid yn eigen hannen nommen. Ik seach dat se op nûmer seis yn de wenkeamer oan it pakjefieren wie. Ik rûn achterom en ha in lange lont fan bûten út troch it ûntluchtingsroaster in pear meter de garaazje yntreaun. Doe ha ik it oanstutsen en bleau noch in tel of trije stean om te sjen hoe fluch it fjoer it lont beslikke. It soe nei myn ynskatting minstens in minút of fiif duorje foar’t de saak yn de fik fleane soe. Mar ik hie it mis, der barde neat. Om in oere of tsien bin ik der wer nei tarûn om it lont, of wat der noch fan oer wie, troch it roaster foarsichtich wer nei bûten te lûken.

De klap kaam pas de dei dernei, om alve oere hinne, doe’t lokkich hast alle minsken yn de buorren net thús wiene. Ik stie krekt yn de tún om myn krystshow foar de safolleste kear te ynspektearjen. Ik waard fjouwer meter de lucht ynsmiten, tsjin it túnstek oan. In harsenskodding, twa ribben knieze, de linkerpols brutsen en in bulte blauwe plakken. Ik hie allemachtich gelok, seine se fan de plysje. Seine se ek yn it sikehûs. De ravaazje wie ferskriklik, yn in omtrek fan hûndert meter alle ruten kapot, tsien minsken hiene lichte snijwûnen. De buorman hawwe se oppakt. Myn krystshow dit jier giet net troch en sil ek net wer weromkomme. Ik ha skjin myn nocht, fan my gjin bliid en ljochtsjend boadskip fan wille en wolkom mear. Se kinne opsoademiterje, dat kinne se.

Dit jier sit de frou mei krysttiid oant nei âld en nij by de dochter en de beppesizzers yn Haarlim. Ik sit sûnt juster yn dizze sels keazen retrête, in lyts kleaster yn de Ardinnen. Hjir sit ik dan, twa wiken lang, mei mysels, myn dieden, mei myn skuld en myn skamte. Myn grut tekoart. Myn brutsen selsbyld. Myn neatichheid. Myn stupiditeit. De plysje hat fuortdaliks doe by my alle films opfoardere, ek de film dêr’t ik yn folle gloarje de lont yn it krûdfet stuts. Twa lange dagen ha ik fêst sitten, op beskuldiging fan wat? Ik wol it net witte. Takom jier moat ik foarkomme, foar de rjochtstsjinners fan skuld.

Ik wol dizze dagen hjir wat skriuwe. Oer mysels, oer wat goed is en kwea. Wat ferhaaltsjes, wat mearkes. Om se letter foar te lêzen oan dy beide lytsen of oars om mei te nimmen it grêf yn. Ik miende dat skriuwen inkeld it bestindigjen fan wurden wie, mar no wit ik better. It is in weromkearend sykjen nei wat wêzentlik en wier is, it is in bliuwend besykjen nei bestindigens fan mysels.