Literatuer, filosofy en in lofsang op it populisme

In wike yn de Elzas. Madame toant ús, fleurich inkeld Frânsk pratend, wiidweidich it appartemint yn wat eartiids it bûthús west hat. De ynrjochting is modern en fol Ikea-guod, wy fiele ús daliks thús. Ik sjoch in kast mei boeken en ik poch yn myn skoalFrânsk dat ik hiel graach lêze mei, sterker noch, dat ik wolris wat skriuw. ‘Myn man ek,’ seit se. ‘Hy is filosoof, skriuwt filosoafysk-politike essays en boeken. S’il vous voulez, kom moarn lâns foar in apéritif, dan kinne jimme prate as skriuwers ûnder elkoar.’ Blinders, hie ik my no mar stilholden: dy man is fansels fan in gâns oar sjapître! Ik bin net iens in skriuwer.

As wy de koffers leech hawwe en de strieminne wifi oan de praat, googelje ik monsieur et madame. Beide binne dosint filosofy op in lycée en hy hat net minder as trije boeken skreaun. Syn belangrykste boek liket te wêzen Éloge du populisme, Lofsang op it populisme. Och hearkes, myn opfettingen datoangeande soene, foar’t safier ik dy ha, wolris fjouwerkant oars oan sines wêze kinne. En myn Frânsk om serieus in dialooch oan te gean is behoarlik comme si comme ça. Mar dan hat de Billy in surprize foar my. Tusken Le Chat Zen en Les fleurs du Mal stiet in twatalich pocketboekje yn de searje Folio Bilingue: Stefan Zweig syn Schachnovelle / Le joueur d’échecs. Op de linker side Dútsk, rjochts de Frânske oersetting. Ik begjin fuortdaliks: lês earst it Frânsk, dan de Dútske oersetting en dan noch ris lûdop it Frânske part. Sokke moaie lange sinnen sil ik fan myn libben sels nea út de fingers krije. En dan dy iene ferneamde sin oer de tsjinoerstelde mystike aspekten fan it skaken:

(Mar meitsje de minsken harren al net skuldich oan in beledigjende beheining as se skake in spul neame?) Is it ek net in wittenskip, in keunst, eat dat tusken dizze beide kategoryen yn sweeft as de kiste fan Mohammed tusken himel en ierde, in unike ferbining tusken alle pearen tsjinstellingen; oer-âld en dochs ivich nij, meganysk fan opset en dochs allinne wurksum yn de fantasy, begrinzge binnen in geometrysk fêstlizzende romte mar tagelyks ûnbegrinzge yn de kombinaasjes, hieltyd wer ûntjouwend en dochs steryl, in tinken dat neat wurdt, in wiskunde dat neat berekkend, in keunst sûnder produkten, in arsjitektuer sûnder konkreet resultaat en sa’t it bliken docht, lykwols duorsum yn wêzen en bestean, folle mear as boeken en keunstwurken, it iennige spul dat tabeheart oan alle folken en alle tiden en dêr’t nimmen fan wit hokker god it op ierde brocht hat om ferfeelsumheid oan ein te bringen, de sinnen op te skerpjen, de siele fuort te sterkjen.

Dêr kin ik wat mei, al wie it mar om yn in Frânske sfearbesinning te reitsjen. Wat myn ynhâldlike bydrage yn in mooglik filosofyske konversaasje oanbelanget, hie ik no myn ‘Bluff your way in Philosophy’ mar meinommen. Bluffer’s Guides (se binne der oer alle mooglike ûnderwerpen, fan seks oant de Europeeske Uny en fan de keunsten oant en mei wyn en whisky), ‘lêze hurd fuort en sitte grôtfol basisynformaasje dy’t nedich is om troch te gean as in kundige op dit flak.’ Sa stiet it op de flaptekst en sa soe it wêze kinne. De bluffer syn gouden regel wit ik noch wol: kinst oeral in kont oandraaie yn in taal dy’t de minsken net kenne, om de ien of oare reden is dat yn it bysûnder fan tapassing op it Dútsk. En ek datst yn it filosofysk petear punten skoare kinst mei betsjuttingsleaze paradoksen, (‘there is mileage yn mysticism’), lyk as ‘it iennich echte ljocht leit yn it tsjuster’ of ‘eltse stap nei foaren is in stap nei achteren.’

Mar as it safier is blike sokke mâle fratsen hielendal net nedich. De tafel stiet fol mei it lekkerste Elzasser iten en de skoanste wyn. Beide filosofen binne bysûnder ynteressearre yn ús dwaan en tinken, freegje troch en witte ûnderwilens ús subtyl te ferbetterjen yn it knoffeljen fan ús Frânsk. En, hiel oars as ik, beide binne smoute praters dy’t net te keap rinne mei persoanlike opfettingen en besonjes. We kinne de wurden wol fuortkrije, ek al prate beide doktorandy, wûnderbaarlik wier, hast gjin wurd Ingelsk. Dat spyt harren sels noch it meast. ‘Der binne twa folken yn it westen dy’t harren singelier en eigensinnich foar it grutste part op it sels rjochtsje, en dat binne de Amerikanen en de Frânsen,’ seit er. Oer sokke saken prate wy. It wurdt persoanliker. Et moi, ik ferhelje comme si comme ça oer La Frise, les Frisons et ma langue, mon amour.

Twa dagen letter nûget monsieur my jûns út foar in eachweiding oer syn idyllysk pastoraal doarpke dêr yn de delte fan Le Grand Ballon en sa komme wy kuierjend dochs te praten oer syn boeken en analyzes fan it ferskynsel populisme. As ik him freegje oer de Zeitgeist fan tsjintwurdich rekket hy echt oan it ferhaal. It begrip ‘Zeitgeist’ stiet min ofte mear sintraal yn syn tinken en opfettingen. Ha ik wer.

‘Populisme is de weropstanning fan les colsbleus, de janmodalen fan bûten de stêden, de bouwers en de hoeders fan ús maatskippij mar ek de lêste en grutste ferliezers fan ûnferbidlike amorfe neo-liberale krêften. De plattelânsbefolking is troch de jierren hinne ferhânsele en ferkwânsele, yn alle gefallen ferrifele en ferknipt troch de elite fan de ûntwikkele ynternasjonaal oriïntearre baby-boomers, fan de tsjustere, neat sparjende krêften fan ferfrjemde en koartsichtige politisi en fan de multinationals. Populisme is it ûntsjinkearber troch de manlju en froulju op it plattelân oprjocht opkommen foar op ’e nij kontrôle oer eigen belang en begear. Foar eigen lân en eigen regear. In rjochtfeardige revolúsje fan nasjonalisme en entiteit om ús ûnoerdraachbere frijheid, of wat der noch fan oer is, te redden.’ Teminsten, ik tink dat is wat er seit, comme si of comme ça.

Ik wit net folle better as fier Heraclitus op mei syn alles beweecht en wy, wy bewege mei. Yn ien eagenblik kin de wrâld feroarje, en wy ek. Yn in fleach fan dwylsinnigens neam ik ek Montaigne en yn him fine wy op it ein fan ús kuier in mienskiplik platfoarm. ‘Krekt,’ seit de filosoof, ‘mar hoe krije wy de wissichheid dy’t wy sa nedich hawwe, as wy nea in fiksearre punt hawwe?’ Wy komme ta de konklúzje dat wy ússels sjen kinne as hynsteriders. Wy drave mei en wy drave hurd, mar fine ús lykwicht, ús hâldfêst yn ús seal. Hokker seal kieze wy? Hy fjouweret honkfêst Le Gran Ballon op foar in machtich útsicht op eigen lân, ik sil op myn swarte wol ferdwale yn in wide wrâld fol gaos. Kommend jier mar wer ris dy kanten op en dan wol ik minstens ien essay skreaun ha, dat ik mei monsieur beprate wol. Oer tradisjoneel sosjale hierargyen dy’t wy samar net konservearje kinne. Of samar net feroarje kinne? Hjir moat ik noch eefkes oer neitinke.

Stefan Zweig: Schachnovelle/Le joueur d’échecs, Éditions Gallimard, ISBN 978-2-07-045005-3, 2013 (side 36)
Jim Hankinson: Bluff your way in Philosophy, Ravette Books Limited, ISBN 1-85304-136-X, 1985
Vincent Coussedière: Éloge du populisme, Élya Éditions, ISBN 979-1-09-133600-0, 2012

Gîte des pensées sauvages, Geishouse, Haut-Rhin; Gîtes de France, Réf. 68G2935

De langste fiif minuten

‘Mar fertel no ris jím ferhalen op seksgebiet! Wol alle kearen oanhearre wat ik meimeitsje, mar sels ferhelje, ho mar! Kom op, keardels, hjoed foar de dokter mei it wetter! Lomme, do bist de âldste fan it stel. Asto no ris begjinst’. Lea nipt oan har twadde live-happydrink, sa’t se har Campari-tonic neamt. Sels hie se niis hiel wat te sizzen oer in sekere Geart fan Grins, dy’t fan sneon op snein by har yn ’t bêd der neat, mar dan ek hielendal neat fan makke. In âld ferhaal. Underwilens hawwe wy fan de fytsklub de kroech foar ússels en skinkt Jouke noch ris yn.
‘Leave, wat ik te sizzen ha fertel ik alle wiken al, op myn blog.’
‘Leffert! No do dan, Auke. Do mei dyn Iraanske skarreltsjes, do hast dyn ferhalen dochs foar it opskeppen?’
‘Ja, wis wol!’ Auke sjocht om him hinne. ‘Mar no net. Achtung, Feind hört mit. Ik fertel hjir neat oer myn Iraanske kammeraatskes.’
‘Harry?’
Harry is heit fan fjouwer en rint sneins mei de frou en bern twa kear nei syn tsjerkje, twa doarpen fierder. Harry laket en skoddet de holle.
‘No way!’ Oars in hiele goede ICT-er, dy Harry, de recruiters sitte him dei út dei yn achter de broek. Simen en Otto hawwe foar de feroaring ek gjin praatsjes. Dan roffelet Auke in pear tellen mei platte fingers op de tafel, jout him foaroer en sjocht Lea strak yn de eagen.
‘Ynienen moat ik tinke oan…, och, hoe hjitte se ek al wer?’
‘Yes!’ Lea nimt in swolch fan har Camparigelok en sjocht Auke fol ferwachting oan. ‘Dêr komt it.’
‘No, dat wit ik net. Mar it wiene wol de langste fiif minuten fan myn libben, dêr by Brussel.’ Auke skoot it bierfiltsje fiif sintimeter nei links, dan acht nei rjochts, draait it Amstel logo nei him ta en skout it stadich skom yn syn leech bierglês. Dan roffelet er noch in kear mei de hannen op tafel. ‘Mar hoe hjitte se no, dy Kanadeeske? Amélie sokssawat, of Aimée?’
‘What the fuck, who cares! Kom op mei dyn ferhaal.’
‘Hoho, Lea, rêstich bliuwe. It famke moat in namme hawwe, oars is it gjin ferhaal. Lit ik it mar op Aimée hâlde, what’s in a name.’
‘Aimée, Aimée? Hoe sa? Wat foar namme is dat?’
‘Stil, Lea! Efkes gjin azem mear jaan, do. Drink dyn suertsjewetter mar op. It moat yn dy smoarhjitte simmer fan 1995 west hawwe. Ik kaam mei de trein út Nederlân en op it stasjon waard ik opwachte troch Aimée, myn sjef fan doe’t ik noch op it NAVO haadkertier wurke, jierren dêrfoar. Yn 1988 wiene wy allebeide troud, ik noch mei myn leave Martsje, sy mei in grutte grouwe stoere fjouwerkante keardel dy’t earder American Footballspiler west hie. Full linebacker by de Pittsburgh Steelers, mei de namme fan Luke R. Foster, ja dat wit ik noch. Black Lucky Luke, neamde hy himsels. Sûpe as de keallen, swetse as in Fryske trochsûper en it twa meter rûn boppeliif ûnder de tatoeaazjes. Hawwe jimme it plaatsje? Mar, aardige keardel, kin net oars sizze. Koest mei him laitsje, moaie ferhalen. Dosint Ingelsk oan de American Highschool yn Brussel, net alle linebackers binne ûnnoazele dommekrêften. Skink der noch mar wat by, Jouke, ik bin op it lêst noch mar by it foarspul. Jou Lea mar in dûbele ranja, se ferfeelt har dea sa te sjen.’
‘It sjit ek net op hè, mei dyn ferhaal.’
‘Net sa gleon, do. Wêr wie ik? Aimée, aardige frou, goed yn it fleis, koe it maklik fersiere.’ Auke produsearret wer in opgeande roffel op it taffelsblêd. ‘Frou fan de frijhannel, sil ik mar sizze. Dat die bliken in twaennjoggentich, fjouwer jier nei ús oparbeidzjen, doe’t ik, frij fan de frou mei jild tefolle en leafde temin, wer yn De Haach wenne en mei, kom hoe hjit se, Aimée, in wike lang los fan har keardel, dy linetrekker, tegearre troch Amsterdam en Paradiso banjerden. Dat wie in hiele noflike wike tegearre, kin ik wol sizze. Wy hawwe doe noch in nacht yn it Oranjehotel yn Ljouwert west, hiel noflik. Great country, sei se fan Fryslân, beautiful cows, wist se ek noch te sizzen.’
‘Net sa ouwehoere, bliksem. Details, Auke. Wy wolle alle bysûnderheden oer jim gearsitten en klearkommen fernimme! Ik stean oars al wer droech.’
‘Jouke, noch in gleske spoetnik foar mefrou hjirre. Watsei, meitsje der mar in heale mingel fan, mefrou hat it dreech. Froulju, se tinke mar oan ien ding. Wêr wie ik?’
‘Brussel, stasjon, Aimée dy’t op dy wacht, sa gleon as de nacht.’ Wy seagen Harry fernuvere oan, wêr kaam dat no wer wei? Jo moatte se yn de gaten hâlde, dy ICT-ers.
Wer fiert Auke in roffeltsje út. ‘Goed, ik kom dus middeis betiid oan mei de trein dêr yn Brussel, moaie stêd, kin net oars sizze. Prachtige stêd! Hawwe jimme der wol ris west? De Grutte Markt fol Flaamske ferdivedaasje, Menneken Pis, fette friten, bêst bier… AU! Sit my net sa poateljen, Lea! Koest dy!
“Wy sille sa nei myn hûs,” seit dy leave lytse stevichgleone Aimée, as ik nêst har yn de auto stap, “mar earst wol ik eefkes lâns by in âlde freon hjir yn de buert. Dy ha ik ek in jierren net sjoen. Asto dan eefkes wachtsje wolst, geane wy dêrnei nei myn wenning. Luke hat in workshop, dy komt pas jûn let thús.” Dat seit se, myn lekkere leave gleone Aimée. Dy freon dy’t wy besykje, no ja Aimée dan, is in jongfeint út in Afrikaansk lân, ik tink Rwanda mar it kin ek de Kongo west hawwe. Dy man wennet yn in joekel fan in appartemint fjouwer heech foar en ik sil it jim sizze, alle keamers stean grôtfol mei Afrikaanske muzykynstruminten: grutte en lytse trommels, bellen, ksylofoans, kalebassen rattelbellen en rammelstokken, folle net genôch. Ek noch allerhande keunstfoarwerpen, dûnkere deadebelêzers, ivoaren goadejoechheiers, byldefigueren fol fûle útstjelpende eagen, it iene noch ûnhúsliker as it oare, én mei LP’s. Tûzenen LP’s. Afrikaanske muzyk, protte jazz. Ik mei alles wol draaie, seit dy man, Kambala hjitte er, no wit ik it wer. En ik mei alles wol oanreitsje, want seit er, “ce n’est pas un musée.” Hy lit my ek in swart mahoanjehouten kastke sjen mei heul moaie flessen wisky en de lekkerste Frânske likeuren. En ik bin gek op likeur.
“No, dat komt wol klear,” sis ik, “nim dyn gemak mar. Take it easy, man,” Tsja, wat moatst oars sizze, yn sa’n situaasje? Go for it? Hy jout my noch in ‘high five’, laket syn wite tosken yn myn gesicht en de oardel oere dêrnei binne Aimée en dy man, och sa’n aardich keardeltsje, kin net oars sizze, beide foar my út byld. Ik hear se wol, ja, ik ha se wol heard. Yn in keamer healwei de gong. Djembé trommelmuzyk mei in allemachtich ritme en hieltyd flugger hè, hieltyd flugger! Komt gjin ein oan. Kin der net tsjinop drinke. Moatte jim ris tinke wat ik ûnderwilens tink? No?’
‘Tinke? Do tinke? Kinsto tinke? Mei de bealch fol likeur? Tocht it net!’
‘Lea, tête-toi! Hoe faak moat ik dy dat sizze? Der sit noch wat prik yn dyn glês. No, ik tink dit wurdt wat. As ik aanstendaliks by myn ynleave Aimée oan de beurt bin en ek ris ynskowe mei, dan moat it minstens sa opwinend wêze, minstens! Of net dan?’
‘Manlju!’ eamelet Lea en sjocht om beurten ús fjouwer mannen optein oan.
‘En dat soe wol ris in hiele put wêze kinne.’ Harry wer.
‘Harry jonge, der mankearret neat oan dyn loga- en algoritmyske kundichheden. Gjin wûnder dat eltsenien dy ynhiere wol.’
‘Soest Hup sûpengroattenbrij sjonge kinne, en ik sil dy wol krije, hieltyd flugger, hieltyd flugger.’ Lea hat wat it smoar yn.
‘Tuttuttut, tête toi, mademoisselle. Mar goed, mei ferrin fan tiid sjoch ik Aimée yn de bleate kont oer de gang nei de doucheromte ta rinnen en komt dy Djembé-keunstenaar yn syn Bjørn Borg ûnderbroek mei in mânske trommel wer by my de keamer yn. Hy seit neat fan de twa lege flessen op it kofjetaffeltsje, mar fertelt alles oer dy trommel. “Hoe strakker dizze snaren,” seit er, “des te heger de toan. I know!” Hy skoddet as er skatterlaket en syn ynwite tosken strielje fan Brussel oan Kinshasa ta. Fiif minuten letter komt Aimée der wer by, sa fleurich as de roazen en se wiist nei dy trommel: “Kadooke fan Kambala. In pratende trommel, út Mali. Do you like it?” Net folle letter sitte Aimée en ik en dy mânske trommel yn de auto nei har hûs en no moat ik wat wetter kwyt.’

‘Hawwe wy dy lange fiif minuten no hân of net?’ freget Lea ús earnstich as Auke de doar achter útrint. ‘Fine jimme ek net dat it sa stadichoan in ferrekt lange fiif minuten wurdt? Ik ha noch neat spannends heard. Wat tromje ûnder it feest en dan noch út de twadde hân en in bleate poepert yn de fierte. Dit liket nergens op.’
Ik mien dat ik foar Auke in goed wurdsje dwaan moat. ‘Gun dy man syn ferhaal, Lea. Wy binne net allegearre sokke hotrods asto, dy’t alle wiken in dragrace hâlde fan de iene frijer nei de oare. Auke is gewoan noch lang net klear mei syn ferhaal.’
‘En dat seisto, mynhear de skriuwer. Show, don’t tell, mister Mulisch. Les ien fan alle skriuwworkshops.’
‘Wat hiest eins ferwachte, Lea?’ freegje ik. ‘Ik soe tinke, froulju wolle foaral Tell, don’t show, as it oer seks giet. Prate, prate en noch ris prate. Kom-mu-ni-kaas-je, frou Holle.’
‘Show, don’t tell, mister Muesli. Hast in blog om te oefenjen yn it skriuwen fan allerhande sjenres. No kinst ris in kear porno besykje en bliuwst frommich stykjen yn de Bouquetrige modus. Bamboem, man! Der boppe op! Moatst dyn klok-en-hammerspul bimbamje litte, blinder. En net sa omtôgje mei notabene in útwiksele trommel.’
‘Dit is myn ferhaal, Lea. Safolle kleuren griis hawwe wy Friezen net.’ Auke sit wer op syn stoel en slacht op ’e nij in roffeltsje. ‘En as it dy net opwinend genôch is, dan giest mar ûnder dy telefyzje dêr sitten, dan kinst moai de bagger fan de kommersjelen oansjen. Ast by ús sitten bliuwst dan krigest fan my noch in mingeltsje jarrewetter en fierder wolle wy fan dy gjin eksegeze mear. Harry, wêr wie ik?’
‘Workshops. Lauweljoek sit yn in workshop, komt fan ’e jûn let of net thús en jimme beide kinne aimer comme les bêtes yn it hûs fan dyn Kanadeeske. Aimer, monsieur, maintenant!’
‘Allemachtich Harry! Wat sit der yn dat drinken fan dy? Do silst my noch fan de kroade wippe. Aimée, och Aimée, Aimée. Wat sil ik sizze? De tiid wie úzes tegearre, bylâns dy hiele noflike middei en jûn op, dêr yn dy villa oan de Breughelwei yn Sint-Anna-Pede by Brussel. Mei útsicht op it prachtich tsjerkje dat Breughel noch skildere hat yn De Parabel Fan de Blinen. Sjochst it foar dy, frou Kampari, hoe’t wy, Aimée en ikke, myn ynleave Aimée, hoe’t wy yn it oanbegjin stadichoan inoar de klean stik foar stik, sok foar sok …’
‘Hiene jimme dat oan tiid? Om nei dat tsjerkje te sjen?’
‘Sssst,’ slis ik.
‘Harkje leave,’ coacht Otto.
‘Froulju!’ krimmenearret Simen.
‘Control-alt-delete,’ leit Harry op.
‘Madame, tête-toi encore une fois!’ seit Auke. ‘Afin, om koart te gean,…
‘Hèhè,’ fersuchtet Lea.
‘… Aimée trekt om sân oere hinne foar de hoefolleste kear dy deis krekt mei alle konsekraasje wer in kleurich kondoom om myn manneke bis of wy hearre de foardoar tichtslaan. “Oh My God,” flústeret Aimée, “Oh oh oh, my God!” himet se encore quelque fois. “Bergje dy, Auke, bergje dy! Hy fermoardet ús, oh my God!” en sy pakt har klean, stoot nei de badkeamer, docht de doar sêftsjes achter har ticht en draait dy fuortdaliks op slot. Dêr siet ik, yn myn neakene poedel, op har bêd en ik hear Lucky Luke sa kwea as in bolle de trep op âljen. “Woman, where are you? Whose bloody drum is this?” No? Wat soesto dwaan, Lea?’
‘Ut it raam springe.’
‘Nee, te heech. Otto?’
‘Kessen út oertrek helje, achter de doar stean gean, dy keardel fan achteren bespringe en mei it oertrek yn beide hannen him de strôt tichtknipe.’
‘Gjin tiid, gjin romte, te gefaarlik. Harry?’
‘Midden op it bêd sitten gean mei it drumstel foar myn hearskip en ûnder it tromjen troch mei de strakste snaren psalm 51 sjonge, dy oer sûnde en beliden en dat sa fluch mooglik.’
‘Dy tekst ha ik tafallich net paraat. Lomme?’
‘Under it bêd dûke en myn seiningen telle.’
‘Net gek. En Simen, wat soesto dwaan?’
‘Alle fiifentweintich kondooms fan dy dei byinoar pakke as wiene it teesekjes en dêrmei dy Amerikaanske koboy de kop ynrosse. Dêr leist aardich wat gewicht mei op syn harsens, soe ik hope.’
‘Sa ûnbesnien bin ik net. Nee, ik tink wat Aimée kin, dan kin ik ek. Ik gryp myn klean byinoar en dûk ûnder it bêd. En krekt op ’e tiid, want dêr strûzet dy Luke al de keamer yn. Op itselde eagenblik hear ik Aimée út de badkeamer wei. “Oehoe, Lucky!” ropt se. “Oehoe, surprise, surprise! Honey dear, hjir bin ik.” Luke keart him om en iepenet de doar fan de badkeamer. Ik hear it wetter dat de badkûpe ynbrûst. “Are you alone?” bolderet hy as er de badkeamer ynstapt. Ik kin net foar rjochten hearre wat der fierder sein wurdt, mar botte freonlik is it net tusken dy beide. Ik wachtsje net langer, kom fan ûnder dat krappe bêd wei, strûp my stroffeljend de onderbroek oer de kont en mei de oare klean yn de hân rin ik o sa hoeden de trep del. Under stap ik de earste de bêste sydkeamer yn en klaai my sa rap mooglik fierder oan, de sokken stek ik om tiid te winnen my by de bûsen yn. Ik bin krekt oan de skuon ta of ik hear boppe mei in soad kabaal in doar iepenkletterjen.
“Where the fuck are you, Dutchman?”
Der is gjin oare doar yn dy sydkeamer, ik moat wol werom de hal yn en dêr sjoch ik Luke dy’t sûnder himd mei ien hân syn broek ophâldt boppe oan de trep, grouwer en bleater en lilker as ik him ea sjoen ha.
“Hi Luke. Sorry, got to go.” Mear konversaasje kin ik net opbringe. Ik doch de foardoar iepen en draaf mei de skuon yn de hannen de wei op, de kant op fan it tsjerkje.
“You fucking coward, I’ll kill you!”
In man kin hurd rinne, kin ik jim fertelle, sels op bleate fuotten fol lykdoarns. Ik draaf it earste syddykje yn, hûndert meter fierder in twadde en ik ha gjin flau benul wêr’t ik bin. Dan sjoch ik in bushalte en ik lês dat de earste bus oer fiif minuten lânskomt, wêrhinne kin my neat skille. Ik wachtsje, fiif ellindich lange trage minuten wachtsje ik, skiterich as in hazze, op dy bus dy’t mar net komme wol. Deabenaud dat Lucky Luke de hoeke om komt oanstoarmjen. Yn alle earlikens, dy fiif minuten, healslachtich ferskûle by dy tsjerke, wiene de langste fan myn libben.

En witte jimme wat úteinlik dy fiif ûneinige minuten my opsmiten hawwe? Net lang dêrnei fernaam ik oer dat tsjerkje yn it skilderij fan Breughel de âlde. In pear moanne letter ha ik it museum yn Napels besocht wêr’t De Parabel Fan de Blinen hinget en doe en dêr kaam ik, steand foar dat skilderij, oan de praat mei de Toskaanske frou dêr’t ik letter in setsje mei troud west ha. Och, hoe rekke sy mei de tiid kompleet oerstjoer fan hoe’t ik yn myn deistige djembé-oefenings it tempo geandewei opfiere koe. Se koe my net bysloffe en dat houlik hat gjin twa jier duorre. Myn djembé spyljen ek net folle langer, mar sûnt dy tiid bin ik wol gek op de Flaamske skilderkeunst.’

Lês HJIR mear oer de Breughel tentoanstelling yn it Kunsthistorisches Museum, Wenen, 2 oktober 2018 – 13 jannewaris 2019.

Foar it sjongen de tsjerke yn

Gjin tsjerke sil ik ynrinne of ik moat fuortdaliks it plafond besjen. De tsjerke as gebou is foar my net in ôfspegeling fan in boppenatuerlike werklikheid dy’t my nei myn religieuze ûnderfining liede kin, mar in plak en bestimming foar it suver estetysk genot fan symmetry en geometry. It gewulf fan goatyske katedralen binne wat dit oanbelanget fierwei de moaiste, in ultym trochtocht bouwurk fan in werheljend ritme en raffinemint.

It is in magistraal stringint gearbondeljen fan komplekse unifoarme stjerfoarmige krúsribben, ringen fan diagonale skild- en gurdelbôgen, spits- en skiedbôgen, kappen en slútstiennen boppe yn koepels en arkaden. Ik sjoch in wûnderlik byinoar klinken fan konstruksje, rasjonaliteit, technyske finesse en optyske yllúzjes. En dat alles boud in ferbjusterjend sân-, achthûndert jier lyn yn it perspektyf fan in ûneinige takomst. Ferheven boukeunst, om tiden nei te sjen en stil wei te wurden.

By dizze systematyske gearstalling fan prachtige bôgefertakkingen komt by my ien muzykstik nei boppe dat wat útfiering en komposysje oanbelanget yn kompleksiteit spegelbyldich synonym is mei de djipsinnichheid fan al dat goatysk fernuft. Dat is Gregorio Allegri syn Miserere Mei – Wês my genedich. Komponearre om 1630 hinne op de tekst fan psalm 51 waard it alle jierren mei Peaske opfierd yn de Sikstynske kapel fan it Vatikaan. It kopiearjen fan de komposysje wie strang ferbean, mar Mozart op syn fjirtjinde hat it nei ôfrin út de holle noat foar noat sûnder ditten en datten útskreaun en is der noch foar prizige ek.

Hear HJIR nei in minske dy’t help siket en treast fynt. Faak meitsje de stimmen fan it Miserere Mei my bliid en lyts en grutsk tagelyk, dan wurdt it grize fan myn bestean wat fleuriger en lichter. Kontemplaasje en besinning, dit sjongen yn de tsjerke.

Solange sjongt net mear – Solange sans chaussures

Solange sûnder skuon
sûnder streakjes, sûnder slyt
stammertsje fol fan hertesear
Solange spjochtich en net sa praatsk
Solange sliept net mear
Solange sjongt en sliept net mear

Solange fol fan spyt
slûke skouders, slûke skammels
stakkertsje sûnder twapetear
Solange skruten ûndermaatsk
Solange skrept net mear
Solange sjongt en skrept net mear

Solange sûnder slinger
sûnder steuntsje, sûnder stee
Solange slút de hannen gear
Solange slij en net sa praatsk
Solange slist net mear
Solange sjongt en slist net mear

Solange sjongt en slist net mear
Sjongt en slist net mear
sjongt net mear
beslist de dea
Solange sjongt
beslist net mear

Moardskriuwer

Gjin ynspiraasje, gjin betrouwen yn eigen feardigens mear, no al skjin syn nocht fan it skriuwen. It is like folle as neat wat er op papier set. De minsken skite op wat er skriuwt, se witte net iens dát er wat skriuwt. Wêrom? Om’t de rest fan de minskheid opsletten sit yn in perfide sportferdwazing en oars fergrieme de lju harren wol oan de rûnombywêzige ferslachjouwing fan saken as it DNA-nijs fan in jonkje en de syktocht nei de mooglike moardner yn in útoarde fan de Vogezen. Nee, it is klear dat ús skriuwer sa gau mooglik de sportmisdiekant op moat, as er wol dat in libbene siel him noch lêst.

Ris sjen, hoe moat er dit oanpakke? It slachtoffer moat mar in âld en begrutlik frommeske wêze, ien dy’t alle dagen nei de tsjerke giet om te bidden en de kêrskandlers te wriuwen. In ferskuorrend sympatike, eardere sportfrou, dy’t de beppe fan ús allegearre wêze kin. Litte wy har Fokje fan Sibbel neame. FokjeSibbel fan Langsweagen, dat bekket wol aardich en och, it hoecht ek net alle kearen te alliterearjen. Us FokjeSibbel hinne-en-werre swimmendewei foar de oarloch yn ien wike de alvestêdetocht, mar kweade wettergeasten woene derop út dat der in Aldfryske toverdrank yn Sibbeltsje har liifmoer sitten hie. Dizze minne dopingbeskuldiging hat Fokje it hiele libben dwers sitten. Samar in detail om fierder út te wurkjen (der moat ek aardich wat âldfrinzich agrarysk Frysksinnigens yn sitte, net ferjitte!).

Ah, it wapen. Pak him beet, dat moat de bibel wêze, noch better de kassette fan Kader Abdollah syn Koran en De Boodschapper, dat leit stevich yn de hân, mept lekker fuort en stiet dochs mar te skimmeljen ûnder yn de boekekast. Sa wurdt it fansels in hjoeddeiske literêre thriller, dizze skriuwer docht it net foar minder. Watsei, dit wurdt in nij sjenre, de literêr-teologyske multikulti thriller. Behoarlik deryn poeierje, want Allah, hy jout en ferjout. Foar de ynflústere yllústere ferslachjouwers fan Omrop Fryslân moat it in ferdomd fotosjenyk bluodderich skouspul wêze as se Fokje fan Sibbeltsje aanstendaliks live yn har deabealgersspultsje fine. En genôch bloed op it loshingjend fleis dat ek de hûnen fan de Telegraaf wat te fretten rûke.

De moardner, wa sil dat wêze meie? In Peter R de Vries-type mei as motyf dat er de lêste tiid temin op de telefyzje west hat? Ja, hy moast wer eefkes syn nijswearde opskodzje. Peter R. de Vries, dy’t letter better bekend wurde sil as P.R. de V., blykt in wiere biiskrêfter. Dat is in persoan dy’t mei in skala oan oerlibbingstechniken him yn it krimineel miljeu steande wit te hâlden.

De tipjouwer is de krúsjale faktor, sûnder de koöperaasje fan it publyk kin de plysje ommers noch gjin mol fange. Dit moat fansels in sûnder helm berne Holleeder-yndividu op in brommer wêze, dy’t revâns nimt op dy glûpendgeile P.R. de V.

Och, hat de skriuwer net alles yn de hân? Hy is de God fan ’t plot. Alle kanten kin er út, de moaiste sinnen sil er skriuwe, alle Fryske útjouwers sille flybkje om myn manuskript. 30.000 Euro subsydzje fan it Letterenfonds, op syn minst! Earst swart op wyt graach, want dizze skriuwer docht it net foar minder.
Yes, ik ha mysels út de nederklits skreaun. No sil it wiere skriuwen begjinne!

Kader Abdolah: De Koran; De Boodschapper; De Geus BV, ISBN 978 90 445 0913 7 

De foeterkont yn my

‘Is it de âlde dei? Sis it mar. In soad, en by tiden alles wat my net nei it sin is, fyn ik hoe langer hoe mear in saak fan neat. Hielendal neat! En dat lit ik tsjintwurdich hearre ek. Dêr móat ik dan wat fan sizze, witst wol? It liket oft der alle dagen mear spul en gedoch my allemachtich tsjinstiet en oangriist. Ik neam mar wat: iepenloft festivals, rapmuzyk, krimineel nijs, djoere moade, design dweperichheid, poehaskoppers, megalomane sensaasjeprojekten. Sa kin ik noch oeren trochgean. Wol ik dêr wat fan witte? Nee, dêr wol ik skjin neat fan witte! Soademiterje op mei dy trochnaaide boel.’
‘No, sa kin it wol wer, net? Sels ha ik snein nei Ljouwert ta west, en net allinne om der oer meiprate te kinnen.’
‘Dy reuzen en de minskemassa? Brek my de bek net iepen, man. Dat is dochs klearebare opium foar it fet en tierich folk, wol sa ôfgryslik jier nul! It hat folslein neat om de hakken! Oppoetst kommersjele heechdragendheid, foar twa miljoen daalders en noch in pear stoeren. Sirkus Semana Santa op syn Frysk. Watsei, der siet neffens my gjin sprút Frysk by. Moatst wol in hiel leech en minnich libben ha datsto foar dizze populistyske poppekast mei sa’n flutferhaal it hiele keleare ein nei Ljouwert ta giest. Moai datst op it ein gjin kant mear op koest op in grôtfol stasjon fol nearzich nocht en bedoarne wille.’
‘Do sitst te swetsen as in hin sûnder kop. Der binne in hiel soad minsken, read my lips: IN HIEL SOAD, dy’t dit moai fine, dy’t dit wurdearje kinne, hjir bewûndering en respekt foar hawwe, dy’t hjir bysûnder bliid mei binne. En do moatst sa nedich alles ôfbrekke sûnder ferstân fan saken? Moast ris sjen hoefolle Friezen der oan mei dien hawwe. Dy’t har de neilen fan de teannen skrept hawwe. Swim de âlveststêdetocht sels mar ris yn trije dagen en prottelje dan pas. Meist der wat fan fine, jawis, mar do moatst net út dyn ivoaren toer wei der sa ferskriklik delheljend oer sitte te âljen, grumpy old man.’
‘No ja, sa tink ik der oer! En dêr mei ik wat fan sizze, of net dan? Wy wenje yn in frij lân, wy wol. Noch wol.’
‘No krije wy dát wer! Do hast in probleem, keardel. Witst wat dyn tekoart is? Dyn synisme. Synysk wêze, jonge, is de dea yn de doofpot. Wêrom makkest it dysels sa swier? Genietsje man, genietsje fan de wrâld om dy hinne, ek al is it dyn wrâld bytiden net mear. Der binne dochs genôch saken wêrt’sto bliid fan wurdst? Ik neam mar wat: dyn e-bike, âlde keunst, it moarntiidsljocht, frou, freonen en oare Friezen, bern en pakesizzers, piele mei taal en boeken, Verdi, Bach, Beethoven, As With Rosy fan Lorraine Lieberson. Sil ik sa noch oeren trochgean? Nije dingen, bygelyks! Eartiids woesto fan alles leare, woest fan alles witte. Wêr is dyn ferwûndering bleaun? Begjin no ris mei dysels. Wat hast leard yn dyn libben? Datst dy stilhâlde moatst oer alles datsto net kenst en sykje it út. Moatst it sels ûnderfine, dyn eigen wurden! Fierder sile op eigen kompas, blikstiender. Ast sa graach segrinich en lilk wêze wolst, krimmenearje dan foaral oer dysels, op dyn spoekerich bultsje yn dyn suterich bubbeltsje. Wês earst mar ris lilk op dyn yntellektuele maklikens, dyn skiterige ynberne loaiens, dyn brimstich koartsichtich elitêr betterwitten. Want dat is it, foeterje is belies jaan, de makkelikste wei. Foeterje is de eagen yn de bûse hâlde en de flakte besjen út in optyske yllúzje. Foeterje is in trip foar egosintryske leechharsens.’
‘No moatst eefkes nei dysels sjen, keutelmaatske splintersiker! Teminsten, ást noch wat sjochst mei dy spjalte balke yn de eagen.’

O sa nochteren, dy Friezen

Se lei te wachtsjen op de dea, mei beide bern om har hinne. Sa meager wie se, sa smel en brekber. Se soe kremearre wurde kinne op in teeljochtsje, seine wy tsjin elkoar. Wat wie se eartiids bang foar alles wat oars wie en frjemd en har ûnferwachts yn ’e mjitte kaam. Deabenaud hie se west foar it tsjuster en de tonger en foaral foar it fjûr.

Wy holden har hân fêst en lieten har soms mei in sûchreidsje wetter drinke. Sa sieten wy by har, fol treurige leafde en earbied en mei in hurde brok yn ’e kiel.

Doe flústere se wat, ik koe it noch krekt fernimme. Doch it ljocht mar út, sei se. En dat wie it.

Damje op de Elyzeeske fjilden

‘Jannes, ik sit op de Fryske Akademy foar Sjoernalistyk en myn earste opdracht foar it fak Nepnijs is om in sporter te befreegjen. Maklik begjinne, sei Abe, ús dosint. Myn earste fraach moat dan wol wêze hoe’t it dy foldocht, dêr yn de himel.’
‘No ja, hjir is noch hyltyd gjin bier, mar nei mear as tweintich jier is it himeljen sels foar my wol wat better wurden.’
‘Hoe dat sa, wurdst tsjintwurdich sponsore troch dy Boalserter brouwerij, Us Heit?’
‘Nee, dat net, mar koartlyn kaam ik einlings yn de sânde himel en dat is yn dizze omkriten wol moai de heechste rating. Yn de earste seis komst allinnich mar silligen tsjin dy’t mei harren siel ûnder de earm rinne. Mar hjir yn de hichte sitte myn sielsibben: BN’ers fan de telefyzje, helden, ikoanen, ferrinnewearre goaden en in hiel soad hillige silligen. Of sillige hilligen, dêr wol ik ôf wêze.’
‘Hoe hast dat foarinoar krigen, dy promoasje?’
‘Ien of oare malloat hat in enkête útskreaun oer wa’t de grutste cultheld is yn de Nederlânske sportskiednis.’
‘Dat wie myn dosint. Hy hat publikaasjeplicht, dan moat er wat. En de winner fan dy enkête wie… Jannes van der Wal fan Tsjalbert!’
‘Mei grutte foarsprong!’
‘En hoe fielt soks?… Jannes? Hoe fielt soks??… Eehhh, Jannes? Joust de rún noch wol ris in raam?… De rún! De rún, Jannes. Hast dy noch wol ris in raam jûn?… Damje, witst wol?… Dammest noch, damnit!!… Jannes???…’
‘Nim my net kwea-ôf, by in gefoelsfraach klap ik hyltyd ticht. No bin ik wer by de les. Ja hear, ik damje noch withoefaak. Oan de ein fan myn libben hie ik oars skjin myn nocht fan it damjen, al dy ferrekte remizes. Ik ha doe noch in skoftsje oan it bridgen west, mar ik koe net twastimmich sjonge yn in spantsje en der wiene ek fierstente folle tutsjemuois mei botoxboarsten om my hinne. Mar doe dat skaken, ja, dêr hie ik ek wol in soad nocht oan.’
‘Damjen én skaken, Jannes, akkordearret dat wat mei elkoar?’
‘No, moatst sa tinke, damjen is arbeidzjen, skaken is in aardichheidsje. Damjen is folksk, skaken feodaal. Damjen is folle dreger.
‘Krijst noait genôch fan dat damjen en skaken dêrboppe?’
‘Och man, hâld op. It is alle dagen wer feest. Ik kaam lêsten Philidor noch tsjin, oare kant de Elyzeeske fjilden. Machtich moai dêr. Yn Redbads tiid waarden dat de ivige jachtfjilden neamd, mar ja, jachtsjen en streupen binne al sûnt goadeheugenis yn de ban rekke. Rink van der Velde, dy âld murdejeier, hat noch in petysje skreaun dat it net raarder wurde moast. Mar dat hat gjin fertuten dien by de Baas. En hy kin skriuwe, dy Rink.’
‘Koe.’
‘Kin! Sjoch, dû kinst wol op sa’n akademy sitte en in stúdzje meitsje fan it eartiids en notiids oer al it ûngeregeld sportguod, mar hjir sit it sjesa dat alles yninoar oerfloeit. Hjir is gjin folsleine doe-dantiid: de tiid hâldt hjir ivich skoft. Wy dogge hjir alles tagelyk en mei inoarren en troch inoarren hinne. Ik spylje mei Philidor: hy skaakt, ik damje en it makket gjin sprút út.’
‘Jannes, ik wol dit fraachpetear ta in ein bringe en dy noch ien ding freegje. Us heit is stoarn en dy mocht wol sa ferhipte graach damje. Ast him tsjinkomst, soest dan ris in kear mei him damje wolle?’
‘Fansels, jong. En witst wat? Yn de himel binne gjin winners en ferliezers. Hjir twifelest nea net, kinst gjin fouten meitsje, de iene is net better as de oare. Jim heit kin by ús op it heechste nivo in grut tal prachtige partijen tagelyk spylje dy’t withoelang duorje kinne en it is hyltyd remize. It giet hjir om it wêzen, om duorsumens, net om it wurden of de moaiskyn fan it bedroch. Skriuw dêr mar ris oer.’

Wêrom lêze jo…?

‘Wêr giet dat boek oer?’ frege it famke fan in jier of fyftjin, nêst my yn it fleantúch op wei nei Skiphol. Wy sieten tegearre al in setsje noflik Frysk te praten, it iis wie brutsen en no hie se genôch moed fette om my wat te freegjen. Sels hie se in Nicci French boek by har. Machtich moai en spannend, hie se my ferteld, mar se moast de kop der wol byhâlde en dat foel de ôfrûne wike net ta, op fakânsje mei har hiele famylje yn Spanje. Ik liet it omslach fan myn boek sjen, Go set a Watchman, fan Harper Lee.

‘It giet oer in jonge frou dy’t in poas wurke hat yn New York, mar no werom nei hûs en heit ta giet, yn it djippe suden fan Alabama. It boek spilet him lang lyn ôf, de fyftiger jierren. De frou is modern en liberaal fan opfettingen, mar hat heit, Atticus Finch hjit er, in advokaat, is in typysk blanke rasist fan dy tiid, aardich konservativer en hiel wat bekrompener as se tocht hie. Dêr hat se no, as min ofte mear frijfochten jongedame, gâns muoite mei.
Ik moat dy sizze dat ik mei dit boek de kop der ek behoarlik byhâlde moat. Dizze fakânsje bin ik der trije kear oan begûn en sjoch, ik bin noch lang net op de helte. Ik fyn it boek ûnlykwichtich en betiizjend, rommelich.’
‘Rommelich? Wêrom lêze jo it dan?’ Dat wie in goede fraach.

‘Dizze frou hat mar twa boeken skreaun. Har oare boek wie hartstikke goed. Dat is sels ien fan de wichtichste boeken yn de Amerikaanske literatuer en yn de skiednis fan rassediskriminaasje dêr. Ik wol dit boek lêze om’t sy wat te meitsjen hat mei myn skoaltiid, doe’t ik sawat like âld wie as dy.’
Ynienen fielde ik my in âldman dy’t neat oars kin as eamelje oer in foarby libben. Krekt as dit knappe famke dat nedich hie. Mar ik koe my net mear stilhâlde. It wie wat.

‘Twadde of tredde klasse Mulo, om 1967 hinne, wy hiene in wurkwike yn it foarmingssintrum fan de Woodbrookers yn Koartehimmen. Fan dy wike kin ik my noch twa dingen heuge: wy sieten yn in kring en de foarmingslieder rigele by it begjin al ús efternammen oan inoar om der in yntrodusearjend ferhaaltsje fan te meitsjen én wy seagen de film To kill A Mockingbird. In hiel ferneamde film nei it oare boek fan dizze Harper Lee. Dy film hat doe in ferpletterjende yndruk op my makke. Ik woe echt dêrnei de wrâld yn om dy te rêden, earme stumpers helpe, ek advokaat wurde of ûntwikkelingshelp dwaan, alle ûnrjocht te liif gean.

Harper Lee hat earst dit boek skreaun, Go set a Watchman, yn 1956 of sa. De útjouwer fûn it doetiids net goed genôch en advisearre har om it as basis foar in oar boek te brûken. Dat is úteinlik To kill a Mockingbird wurden, mei diels deselde karakters tweintich jier jonger en ek deselde tematyk, mar in folslein oar boek, safolle deegliker en dramatysker. Se hat der mear as tweintich jier oer dien om dat boek te skriuwen, se wraksele mei elk wurd en alle sinnen. Der wurdt wol beweard dat it boek net troch har, mar troch har buorjonge en skoalfreon Truman Capote skreaun is, al sa’n ikoan yn de Amerikaanske literatuer. Ik soe it net witte en it is eins fan gjin belang.

Dy heit, dy Attica Finch, is yn dit boek, dat pas in pear jier lyn publisearre is, in rasist. Mar troch dat oare boek, To Kill a Mockingbird, waard er yn de sechtiger jierren in symboal fan it nije, it frije Amearika as suksesfol advokaat fan in swarte jongen dy’t sûnder grûn beskuldige wurdt fan mishanneling en ferkrêfting fan in blank famke. Earst, yn it iene boek, in held om’t er earlik en ynteger is, en dan yn it twadde boek -dat it earst skreaun is-, in rasist om’t er nettsjinsteande himsels in produkt bleau fan syn tiid en fermidden. Sjochst mar wer, neat is wat it liket. Kinne wy ús wier frijmeitsje fan dat wat ús fêsthâldt? En wolle wy dat? Dat is wat ik sykje yn dit boek.

Witst, ik lês om de wrâld te begripen. En och, ik skriuw ek wolris wat, dat is in bytsje besykje om myn libben noch in stim te jaan. Skriuwsto wol ris?’

Harper Lee: Go set a Watchman, HarperCollins, ISBN  978 0 06 240985 0

Hear HJIR in fraachpetear mei Harper Lee (1964)

Vladimir Vojnovitsj: kom yn de kunde mei soldaat Ivan Tsjonkin

Hjoed is bekend makke dat de skriuwer en Sovjet-dissidint Vladimir Vojnovitsj (85) stoarn is. Hy waard foaral bekend troch syn roman: De merkwurdige wederwarichheden fan soldaat Ivan Tsjonkin.  Dizze lytse oersetting hie ik noch op de planke lizzen.

Achtber lêzer!

Jo hawwe fansels al yn de rekken dat de op ôfswaaien steande militêr Ivan Tsjonkin lyts fan stik en tsjilskonkich wie en boppe-al foarsjoen fan twa reade flapearen. ‘Wat in figuer fan neat,’ hear ik jo ferheard útroppen, ‘moat dat in foarbyld wêze foar ús jongerein? Wêr hat de skriuwer sa’n held tusken oanheltekens weihelle?’ En ik, de skriuwer, fiel my yn de pinne setten en betrape, want ik moat bekenne dat ik him nearne wei helle ha. Ik ha him út de tomme sûge, net om him ta foarbyld te stellen mar om’t ik tafallich neat betters te dwaan hie. ‘Stel dat dit sa is,’ sille jo kritysk freegje, ‘hoe komt de skriuwer derby om sa’n ien te betinken? Foar itselde hie er ommers by de werklikheid te riede gean kinnen en beskriuw in echt stoere soldaat, kant fan liif en lea, in foarbyld fan dissipline, paratens en polityk bewustwêzen.’ Dat soe fansels kind hawwe, mar it mocht net sa wêze. Alle modelsoldaten wiene al fersein, en ik moast it dwaan mei Tsjonkin. Earst siet ik dêr tige mei, mar nei ferrin fan tiid skikte ik my yn myn lot. In held út in boek is krekt in bern. It is eat dat jo krije, en dêrmei út. Jo kiperje him net ta it raam út. Oaren sille ornaris bettere en skrandere berntsjes hawwe, jo hâlde no ien kear it meast fan jo eigen bern, omreden dat it fan josels is.

Tsjonkin syn foarôfgeande biografy befette net folle mominten dy’t wichtich genôch binne om jo dêrmei lêstich te fallen, mar ik kom der wierskynlik net ûnderút om -al wie it mar yn in pear wurden- wat te ferheljen oer syn ôfkomst en libbenspaad oant no ta.

No, hawar, yn in doarpke oan de Wolga libbe guon jierren lyn in Marjana Tsjonkina, in deagewoan boerewiif en widdofrou. Har man wie sneuvele yn it jier njoggentsjinfjirtjin, yn de ymperialistyske oarloch, dy’t lykas bekend, dêrnei oergie yn de boargeroarloch en noch in hiele set duorre. Yn dy tiid, doe’t de striid yn de omkriten fan Tsaritsyn wie, lei it doarpke dêr’t Marjana wenne krekt op de krusing fan militêre rûten. No ris lutsen de Readen der trochhinne, oare kear de Witen, en it romme en lege hûs fan Marjana foel by beide partijen mar wat yn de smaak. Op in kear wie yn it hûs fan Marjana in wike lang in faandrich Golitsyn ynkertiere dy’t hiel yn de fierte eat mei it Russysk keningslaach te meitsjen hie. Nei’t hy wer ôfreizge wie hie er it doarp nei alle gedachten rillegau ferjitten, mar it doarp him net. Doe’t Marjana in jier letter (gjinien hie de aginda byholden) in soan te wrâld brocht, waard der grute dat de kening sels hjir de hân yn hie. Al wie ek de pleatslike hoeder Serjoga ien fan de fertochten, mar dizze wiisde de beskuldiging mei klam fan de hân.

Marjana neamde har soan Ivan en joech him as heitenamme Wasiljewitsj mei, nei har sneuvele twadde helte. De earste seis jier, dy’t er net mear heuge koe, libbe Ivan in earmoedich bestean. Syn mem wie net sterk, liet de húshâlding sloere en koe amper de toutsjes yn hannen hâlde. Se ferdronk yn de rivier. Yn it begjin fan de winter wosk se yn de Wolga en wie sûnt dy tiid nearne mear te finen. Pas fan dy tiid ôf koe Ivan saken oer himsels en de wrâld te binnen bringe.

Ivan bleau net poer allinne efter. Hy waard leafdefol opnommen troch de buorlju dy’t ek Tsjonkin hjitte, faaks famylje fan him. Dy hiene sels gjin bern en hiene it al yn harren omgean litten om ien te adoptearjen út in weeshûs doe’t dizze kâns oanwaaien kaam. Se stutsen Ivan nij yn de klean en lieten him doe’t er wat grutter wie hiel wat putsjes dwaan, hea keare, yn de kelder jirpels sortearje, soksoarte karweitsjes. Dat kaam harren djoer te stean.

Op in stuit moasten se yn it doarp sykje nei koelakken mar koene der gjinien fine. De opdracht wie dat se der bûge of barste teminsten ien fine moasten, al wie it mar om in foarbyld te stellen. Doe ûntdekten se de Tsjonkins dy’t oarmans wurk, ja sels berne-arbeid exploitearren. De Tsjonkins waarden deportearre en Ivan yn in bernetehûs opburgen, dêr’t se him twa jier lang om ’e nocht de grûnbegjinsels fan wiskunde besochten by te bringen. Ynearsten liet er dat bûchsum oer him hinne komme, mar doe’t de sturtdielings oan bar wiene hie er skjin syn nocht en flechte werom nei syn bernedoarp. Wilens wie er al in hiele knaap, yn alle gefallen sterk genôch om in hynder in haam oan te lizzen. Hy krige in baantsje yn de molkfabryk, dêr’t se yndachtich syn hege ôfkomst pligen te sizzen: ‘Kening, túchje de skimmel op, jo moatte te dongriden.’

Sa waard er net neamd yn it leger, om’t se dêr syn bynamme net koenen en syn uterlik neat keninkliks ferriede. Doe’t bataljonskommandant Pachomov Tsjonkin foar it earst seach, sei er sûnder wifkjen: ‘Nei de stâl.’ Dêr wie gjin spiker tusken te krijen, yn de hynstestâl wie Ivan hielendal yn syn elemint. Sûnt dy tiid koene jo him dei út dei yn branhout en jirpels nei de keuken riden sjen. Hy learde hem dêr fluch omstean en it duorre net lang of hy him de wichtichste tsjinstwetten eigen makke, lykas: ‘De tsjinst ropt – de soldaat draait him om,’ ‘hastich dy stadich, der kin noch in tsjin-tsjinstoarder komme,’ sokssawat.

Alhoewol’t Ivan yn syn hiele tsjinsttiid gjin inkeld oplieding krige en net in monteur of motorordonnans waard lykas syn maten, soe er mei dit bestean folslein tefreden west hawwe as syn libben net fergalle waard troch sersjant-majoar Peskov. Hy hoegde net mei op oefening, hoechde gjin flierren te skrobjen yn de kazerne en wie frijstelle fan eksersysjes. Jo koene him komselden yn de kazerne fine, simmerdeis slepte hy gewoanwei yn it hea en winterdeis yn de keuken. Om’t Ivan nau ferbûn wie mei de keuken hie er bliksems goed te iten. Allinnich ien algemiene ferplichting wie er net fan frijsteld – de politike les.

Vladimir Vojnovitsj: De merkwaardige lotgevallen van soldaat Ivan Tsjonkin, Meulenhoff, ISBN 9029037091