Kontaktadvertinsje

‘Meist lang wêze of lyts, al of net kalkneils of in keunstknibbel hawwe of do bist sa’nen-ien dy’t twa kear wyks allinne by it hierwaskjen ûnder de dûs giet: dat alles is my like folle. En ast no swart biste, brún of wyt mei twa ûngelikense sokken, âld of jong, earm of ryk, út de stêd of fan de klaai, bern ynbringst of net, ast no stiennenskrabber bist of fermogensadviseur, meager of grou, man of frou, ek dat is my om it even. Asto mar 1. serieus en fatsoenlik bist en 2. Frysk praatst en dreamst! Ik: frou fan 44, byldzjend keunstner yn de Wâlden, fytsfanaat en 1.90 meter, bi en blond, tûk en handich, belutsen en belêzen en noch folle mear. Reagearje hjoed noch op dizze blog.’

‘Wat moat ik hjirmei, Lea?’
‘Wat fynst der fan? Ik ha der in hiele dei oer dien, dus sis net dat it neat is.’
‘Wêrom der net by setten datst yn de útferkeap leist en dat der gjin garânsje mear op sit?’
‘Net sa bretaal, hè. Ik bin dea-serieus.’
‘Ja famke, dat wit ik! Hoe faak hasto ús wol net ferteld fan dyn aventoeren op relaasjesites. Mar dizze healwize advertinsje?’
‘Healwiis? Healwiis? Dizze is oars as oars en stekt fier boppe it meanfjild út. It is krekt sa’t ik bin. Wat my yn ’e kop komt, komt my út ’e bek. En do skriuwst dochs in blog yn it Frysk? Moatst dit op dyn blog sette. Dan bin ik der yn alle gefallen wis fan dat in Fries dit lêst. Ik wol gjin Brabanners mear of slûgerts út Utert. Ik wol ferdomme in Fries dêr’t ik gewoan yn myn eigen taal mei neuke kin.’
‘No, sa kin it wol wer, net? Bist sa wanhopich?’
‘Ik wanhopich? Wêr hellest dat no wer wei?’
‘Bist 44, of net dan?’
’47. Mar ik fiel my heechút 44.’
‘Krekt. En mei in ûntsachlik grut ferlet oan in bestindige relaasje. Dat witte wy fan de fytsklup allegearre. Hoe kinne wy dat nét witte. Witsto oars hoefolle minsken myn blog lêze? Noch gjin twa deis.’
‘Ja, mar dat binne dan wol hiel keunstsinnige minsken, lju fan myn slach en fan myn jierren. Krekt de goede doelgroep, marketing-technysk besjoen.’
‘Dat falt dy dan smoarch ôf, want ien fan dy twa dat bin iksels. Of in kunde of ien myn broers. En dêr moasto fier fan bliuwe, hast dat begrepen? Mar wêrom setst dyn treflike advertinsje net yn De Moanne? Hiel keunstsinnige tipen en dat hat folle mear lêzers as ik. Mei ik hoopje.’
‘Dat sil hartstikke djoer wêze en by dy kin ik it foar noppes pleatse, of net dan?’
‘Gjin advertinsjes op myn blog, Lea.’
‘Dan makkest der mar in ferhaaltsje fan. Dêrom hast dochs dy blog? “Om meters te meitsjen mei it skriuwen en te eksperimintearjen mei foarm en ynhâld”. Dyn eigen wurden.’
‘Ha ík dat tsjin dy sein?’
‘Tsjin ús allegearre, hjir yn de kroech nei it fytsen. En net ien kear, wol tsien kear. Is it net sa, jonges? Sjochst wol? En do hast it oer myn deiliks eameljen mei dy mantsjes fan my!’
‘Lea, kinst net folle better by ien fan de elf fonteinen stean gean? Dêr komme in protte minsken op ôf. In hiel soad spuiters! Dat soe marketing-technysk besjoen foar dy hiel wat better wêze. Myn broer yn de belettering sil fêst wol foar in skaplik priiske sa’n sandwichboerd mei dyn needgjalp meitsje wolle.’
‘A: ha ik in fergunning foar nedich, B: dat kost my wer klauwen fol jild, C: sa soe ik ûnderdiel wêze fan dat LFKH en D: ik bin yn natuera LGBT. Ah ju, doch net sa strontferfelend, set it gewoan op dyn blog!’
‘Lea, wy sille moarn trije wike op fakânsje en dan wol ik eefkes hielendal neat mei skriuwen te meitsjen ha.’
‘Set it der dan hjoed noch op en dan sille wy de takommende trije wike wol sjen hoe’t it fierder giet. De minsken kinne dochs reagearje yn it rûntsje ûnder de datum?’

Yn it ljocht fan dyn dea

Hielke, foar dyn hûndertste stjerdei woe ik noch ien kear werom. Ien lêste kear, want do en dyn oarloch moatte my net folle langer noch sa oer it mêd komme.

It is sawat in heal jier lyn dat ik dyn grêf poer tafallich seach, hjir foaroan op it Amerikaansk militêr tsjerkhôf yn Bony, Noard-Frankryk: Hielke Hylkema, 3 juny 1918. De namme, dat die it. Ik ha war dien om wat oer dy te witten te kommen, mar folle hat dat net opsmiten. Berne yn Idaard om 1899 hinne en sneuvele by Cantigny, hjir in tachtich kilometer nei it súdwesten op. Krekt as Idaard mei it kreaze tsjerkje leit Cantigny mei syn neonkroechje der tsjintwurdich stil en freedsum by. Ik ha der juster west: in buorskip fan neat, op in hichte fan neat. Mar wol trije tinkstiennen, hè. De ymposantste foar de generaals, de lytste foar it fuotfolk en de meast fersutere foar de sneuvele Frânsen fan it doarp. Mei de ûnûntkombere teksten: Semper Paratus op de beide fan dyn kompanjy, Pour la Gloire de la Patrie op dy fan de Frânsen. Wat in waansin.

Ik mei dan net folle mear witte oer dy, Hielke, mar troch dy bin ik wol wat wizer wurden. Sa learde ik wat oer de bestimming en betsjutting fan rituelen. Nim no dit hantsjefol ierde, meinommen út Idaard, dat my te dwaan stiet om hjir hjoed út te struien. Op himsels in hanneling fan neat, mar it jout stal oan eat dat ik mar slim ûnder wurden bringe kin.
Sa learde ik wat oer de masjinaasjes fan de polityk, de koartsichtichheid en de ynkompetinsje fan ofsieren en de minachting foar it yndividu.
Sa learde ik de besieling fan muzyk kennen. It War Requiem fan Benjamin Britten, dat my alle kearen wer oangrypt.
Sa learde ik de war poets kennen. Wilfred Owen, Anthem for Doomed Youth:
What passing-bells for these who die as cattle?
Only the monstrous anger of the guns.
Only the stuttering rifles’ rapid rattle
Can patter out their hasty orisons.

Ik seach oare tsjerkhôven hjir yn de omkriten en yn België. Ik learde oer al jimme ferskrikkingen, de waansin fan kriich, ik ûnderfûn de net te beneamen ûnsachlikheid fan dit alles. Wat in propke is in minsk as er foar it ûnbeneambere stiet.
Sa tocht ik sels in amerij de tsjustere machten fan God te fielen.
Sa learde ik wat oer de betreklikens fan myn oertsjûgingen.
Sa seach ik yn it ljocht fan dyn dea, Hielke, it skaad fan myn libben.

Do leist hjir noch wol eefkes. Mei dyn grêf op dit earefjild hasto in werklikheid dat dan wol net ivich wêze sil mar dochs bestindiger is as dy fan de measte deaden. It is mooglik dat oer in hûndert jier wer immen út Fryslân poer tafallich dyn namme hjir lêst en him ôffreget wa dy Hielke Hylkema wie en hoe it komt dat er hjir leit. Wa dy Hielke Hylkema wêze kind hie as er hûndert jier letter yn Idaard berne wie. Soldaat yn Mali bygelyks.

(Sjoch mooglik ek: De Grutte Oarloch en soldaat Hielke Hylkema, op dizze blog, dd 12 jannewaris 2018)

Ballade fan in Fryske fioelspiler

Foar Fried van Swieten fan Aldskoat
is muzyk in djoerabel avontoer.
As fioelist fan it klassike soart
spilet er fusion mei fûle passyfjoer.

Benammen Bach mei Gershwin
bringt Fried mei bûtenfryske swing.
Wrâldferneamd en mear as dat
as er spilet tusken Riis en Moddergat.

Dy Fried van Swieten fan Aldskoat
woe graach nei it Festifal fan ‘t Wâld
om te spyljen foar syn sulverfloat
en te spyljen ek út selsbehâld.

Mar it Wâldster machtregear
fan it artistyk muzykbehear
hat leaver Laverman of Kennedy,
want Kulturele Minsken kenne dy.

Foar Fried van Swieten fan Aldskoat,
krekt sa goed en net sa retedjoer,
krekt sa goed en hast in doarpsgenoat,
bliuwt fertsjinjen gâns in poepetoer.

Nei ’t konsert fan Nigel yn de Overtún
gjalpet Fried foar it Fryske folkstribún
‘BIS!’, en dat wie in boppe-bêste noat
fan Fried van Swieten fan Aldskoat.

Boadskipje mei Epictetus

‘Wat in freeslik lijen, de Jumbo op Peaskemoandei. Ik sil it dy fertelle: de auto koe ik al net kwyt, der wiene hast gjin karkes, en scanners noch minder, ik moast slalomje om alle grouwe minsken en eamelkonten fan bern hinne, foar de scankassa moast ik wol trije minuten wachtsje en by de ûnûntkombere stekproef die ek noch ris bliken, mei fjouwer wachtsjenden achter my, dat ik ien fan de bettere flessen reade wyn net scanne hie. Skjin ferjitten, fansels.

Doe’t ik thús kaam hie de frou myn min sin fuortdaliks yn ’e rekken, dat dy leave hat foar my de boadskippen oan de kant dien en tee setten, wylst ik langút op de bank, ûnder it kankerjen troch en folslein weromlutsen yn it segryn fan myn frustraasjes, yn de VPRO-Gids blêde om úteinlik op side 38 in advertinsje tsjin te kommen fan de ISVW, de Ynternasjonale Skoalle foar Wiisbegearte yn Leusden. Nêst in kollum fan A.L. Snijders oer it sjen nei it wrotten fan bargen as libbensferfolling lies ik fan in kursus oer Epictetus en de keunst fan it stoïsynsk wêzen.

Dy Epictetus, moatst witte, wie in Romeinske filosoof fan om en by 100 nei Kristus hinne. “De stoïsynske filosofy jout de mooglikheid om mear te genietsjen, om dy rêstich, gelokkich en frij te fielen.” Hoe is it mooglik, net? Hjir hie ik, du moment suprême, foar mar 769 Euro ynklusyf lesboek, in útwei foar myn segrinich bestean. Sokssawat is gjin tafal, dat is lotbeskikking, al sis ik it sels. En de frou ek bliid.

Ik nei dy kursus en sa waard ik in stoïsyn yn wêzen. Ik sil it dy útlizze, mar dan moatst wol eefkes de kop derby hâlde. Moatst sa tinke, it tinken bepaalt de emoasje, net oarsom. Dêr begjint it mei. Der binne hieltyd omstannichheden dêr’st neat oan dwaan kinst, wêr’st gjin ynfloed op hast. Israel en de Palestynen. De polityk yn De Haach. It minne waar. De drokte yn de winkel. It is de drokte net, och heden nee, it is it myn drokmeitsjen oer dy drokte. Snapst? Al dy minsken yn de Jumbo, dat is in feit, in gegeven, dat is sa as it is. It giet der om wat ik der fan tink, hoe’t ik der mei omgean. Dat bepaalt hoe’t ik my fiel. Want dat kin ik wol regelje: hoe’t ik it belibje wol. Ik ha op dy kursus leard om te stopjen mei it yn noed sitten oer saken dêr’t ik gjin ynfloed op ha. Ik moat net wolle, en net begeare wat bûten myn macht leit. Dat is neffens Epictetus de iennige wei nei gelok. Moai net? En logysk, dochs?

No ha ik fan Peaske oant Pinkster boadskippe mei Epictetus en ik moat dy sizze dat it in stik better gie. Ik ergere my folle minder, ik seach hoe moai de blomkoal der by lei en hoe ferrekte djoer alles is. En dêr kin ik dus neat oan dwaan, dat ik betelje gewoan. En dochs hè, ik mocht dan wat rêstiger en wat frijer nei myn omjouwing ta wurden wêze, mar, frege ik my ôf, wie ik eksistensjeel no werklik gelokkiger, genoat ik no echt safolle mear?

Ik hie it dêr ferline wike mei de frou oer. Bytiden prate wy wol ris mei-inoar. “Do sitst net yn de flow,” sei se, “do beredenearrest alles noch tefolle. Moast alle bykommende saken folle mear loslitte en hielendal opgean yn de aksje sels fan it boadskipjen. As dat echt mei hiel dyn lichem en siele dochst, dan soest samar yn in flow komme kinne.” Se hat yn it ûnderwiis sitten, dan witst it wol: alles trije kear útlizze en altiten lear- en kearndoelen foar oaren ûntwikkelje. Eefkes letter kaam se mei it boek fan de psycholooch dy’t dat hiele flowwêzen op de kaart setten hat. De kop der wer eefkes by, dat is in keardel mei de namme fan Mihaly Csikszentmihalyi. Stjerrende wier. Mar in boek, jonge! Ik ha it op myn jongeskeamer yn ien kear útlêzen. Machtich! De psychology fan de optimale ûnderfining, kin it noch moaier?

Dat de lêste tiid ha ik, nêst Epictetus, ek boadskippe mei Csikszentmihalyi. In aardichheid! Ik nim alle tiid yn de winkel, praat mei klanten, grapke hjir, grapke dêr, ken alle meiwurkers. It giet dat it slydjaget. Yn no time ha ik myn karke fol. Mar it moaiste is dat se by my gjin stekproef mear dogge by de kassa. Ik ha de kursus der al wer út.’

Lêze pake!

‘Lêze pake!’ Sietse pakt Jip en Janneke. Hy wol dat ik him foarlês. Foar de tredde kear hjoed. Altyd deselde twa ferhalen. Hy jout my it boek. Sietse klimt op de bank nêst my. Ik lis myn earm om syn rêch hinne.
Jip en Janneke boartsje tegearre.
Jip rûn yn de tún en ferfeelde him o sa. ’Ferfeelsto dy wol ris, Sietse?’ Sietse seit neat. Pake mei syn rare fragen. ‘Moatst nee sizze.’
‘Nee.’
Och heden, wat sjocht er dêr? In lytse iepening yn de hage. ‘Hawwe jimme ek in hage yn de tún?’
‘Lês no!’ Wat soe der oan de oare kant fan de hage wêze, tocht Jip. ‘No? Wat is dêr, oare kant de hage. Dat witsto al, of net?’ In paleis, in hek, in ridder?
‘Nee hè, pake?’
‘Nee hè, Sietse.’ Jip gie op de grûn sitten en seach troch it gat yn de hage. En wat seach er?
‘In noas, in mûle en twa blauwe eagen!’
‘Krekt!’ Dêr siet in famke. Sy wie like grut as Jip. Hoe hjitsto?
‘Janke!’
Janneke, sei it famke. Ik wenje …
‘Nee, Janke! Sy hjit Janke, Pake. Janke!’
‘O ja, dat is ek sa, Janke.’ Komst mei my boartsjen? Ik krûp wol troch it gat, sei Jip. ‘Sjonge, dy Jip dochs.’
‘Net dwaan, Jip! Net dwaan!’
‘Wêrom net, Sietse?’
‘Hy komt fêst te sitten. Dan moat er skrieme.’
‘Och, falt wol ta, juh. Sjoch mar nei it plaatsje. Dit is Jip en dat is Janneke, Janke, sorry. En dat is it gat yn de hage. In grut gat. In hartstikkene grut gat. Dêr kinne Jip en Janke wol tagelyk tegearre trochhinne. Of net dan? Hoe kin er dan fêst komme te sitten, Sietse?’
Sietse sjocht nei it plaatsje. Dan sjocht er my oan. ‘Jip moat earst in protte appels ite. En dan wurdt er sa dik, krekt sa dik as pake. En dan sit hy hartstikkene fêst. En dan moat er skrieme, hè pake?’

Sietse blêdet in pear siden fierder. Hy komt by it oare ferhaal. Pake fynt dat it aldermoaiste ferhaal. In kuorkefol appels foar pake.
No moatte jimme tegearre in kuorke appels nei pake ta bringe, seit Jip syn mem. Elk oan ien kant en it kuorke tusken jimme yn. En jim moatte pake mar fan mem groetsje.
‘Hoi, pake.’
‘Goeie Sietse.’ Wy klappe inoar in heul hege fiif. ‘Sil ik no fierder gean?’ Jip en Janke rinne mei harren kuorke de dyk lâns en in skoftke letter seit Jip…
’Der sitte reade appels yn en griene,’ ropt Sietse.
Ja, seit Janke, en de griene binne lekkerder.
‘Nettes,’ seit Sietse, ‘de reade binne folle lekkerderder.’
Eefkes priuwe, seit Janke. Se sette it kuorke del en Janke byt yn in read appeltsje. Sietse byt yn in grien appeltsje. ‘Hè, Sietse? Do bytst yn in grienen-ien.
‘Dy is lekkerderder, seit Sietse,’ seit Sietse.
Nee, dizze is lekkerderder, seit Janke. Mar dat is nuver. Net alle reade appeltsjes smeitsje itselde. Dizze appel sjocht der moai út, seit Janke.
‘En dizze noch folle moaier, seit Sietse,’ seit Sietse.
‘Wat in moai ferhaal, net Sietse?’
‘Ja, want se ite yn alle appels.’ seit Sietse. ‘Se ite fan alle appels in lyts stikje.’
‘Ja, mar dat kin dochs net, Sietse. Oeioeioei, wat sil dy pake lilk wêze!’
‘Nee, hear,’ seit Sietse, ‘pakes wurde net lilk.’
‘Nee, dat is sa. Sil ik fierder lêze?’
‘Fierder lêze.’
De groeten fan ús mem, seit Jip. En hjir binne in heule protte appels, seit Janke. Mar oeral is in stikje út, seit Jip. We hawwe se al preaun, seit Janke. En se binne beide hiel hiel hiel bang. ‘Foaral Sietse, dy is hiel bang foar syn pake.
‘Nettes!’
‘Want wat seit pake dan?
‘Dy appels binne no folle lekkerderder, seit pake,’ seit Sietse.
‘Krekt, Sietse, en no sille wy beide in lekkere reade appel ite. Want dy binne it lekkerststste, of net?’ Sietse lit him fan de bank glide. Hy wol in appel pakke.
‘Ho Sietse, pake moat noch it lêste lêze. Dat soe er hast ferjitte.’ As Sietse letter oan mem fertelt dat hy en Janke ûnderweis fan alle appels iten hawwe, dan seit mem: Pake is fierstente goed. Soe dat wier wêze, tinkst? ‘Wat tinksto Sietse, is dat wier?’
‘Appel ite, pake?’

‘Douze points’ foar Iran

‘The worst president, ever! Dy Trump hat de kloaten ferstân fan ynternasjonale polityk. Hy set de frede op it spul, is in grut gefaar foar de minskheid en boppedat draait er foar dy sneue Iraniërs de klok in flinke slach tebek.’ Auke wie lilk, mar prate nei myn oardiel wol mei ferstân fan saken om’t hy krekt werom wie fan fakânsje yn Iran. En as jo reizgje dan ha jo wat te fertellen. ‘En in ferline dat dy Iranieërs hawwe. Wat in skiednis! Hast noch noait sa’n treflik archeologysk museum sjoen as yn Teheran. In elk hat dêr mear kultuer en beskaving yn de lytse finger as dy Trump yn syn heule bealch.’

Auke en ik sieten tiisdei oan in tafeltsje yn in hoeke fan ús stamkroech mei in pilske, fjouwer oaren fan ús ploechje hongen mei de earmtakken op de bar tsjin Jouke oer de earste heale finale fan it songfestival te bekommentariearjen. Lokkich hie Jouke, sûnder al tefolle protest, op myn fersyk it lûd fan dy herje wat deldraaid. Der wie in hin oan it keakelen op de telefyzje. Dat makke foar Auke blykber net safolle út, dy hie it gemoed fol fan syn reis nei Iran.
‘Se hawwe dêr wol sa skjin genôch fan dat klerikale soadsje. Dy lju snakje nei frijheid en ferlichting as nachtflinters nei ljocht en waarmte. It binne krekt échte minsken, dy Iraniërs. En no hiene se it einliks in bytsje makliker en nofliker, de lêste tiid, komt dy ymbesile Trump der wer troch hinne fytsen.’
‘It is Trump net allinne, fansels,’ sei ik, om wat te sizzen te hawwen en út de fêste oertsjûging dat wy eins alles en eltsenien, sels Trump, nuansearje moatte. ‘Dy Trump is ek mar it setbaaske fan gruttere machten, ek al tinkt er sels dat er de grutste is. Of hat.’
Auke bûge him wat foaroer nei my ta. No wie der in frommes mei swiere boarsten en in soad falske noaten te genietsjen, teminsten neffens ús maten oan de bar. ‘En fan wa binne dy ayatollahs dan de setbaas? Fan Mohammed?’ Dêr hie er my. Ik ferjit hieltyd dat ik foarsichtich wêze moat as it giet oer religy, temear om’t ik der gjin ferstân fan ha.
‘Och,’ sei er, ‘it is wol sok alleraardichst folk, foaral de froulju dêr. De iene is noch kreazer as de oare. Witst net watst sjochst, mei de fleurichste haaddoeken ferskuorrend nonsjalant achter oer it swarte hier hinne, de opmakke lippen, dy blierkjende eagen. Trump soe wolle dat er dêr wenne. Hy soe se omraak yn it krús pakke en dêrnei de froulju yn kwestje in pear ton streekrjocht út de kontbûse betelje. Ek in foarm fan ûntwikkelingshelp, moast mar tinke, hiel wat oars as in grouwe muorre der omhinne. Dy man rint allegeduerigen rûn mei in rocket yn syn pocket.’
Der dûnsten twa mannen tegearre op it toaniel, Jouke seach it mei grutte eagen oan. Auke dronk it lêste flutsje út syn fluitsje.
‘Mei blierkjende eagen?’, frege ik, want Auke is oer it algemien net sa lyrysk en dy botte Me#Too opmerking tocht ik better te negearjen. Auke seach earst nei de mannen op it skerm, doe nei Jouke.
‘No ja, ik ha begrepen dat sa’n frijgesel as ik, ryp, ryk en rynsk, dêr in boppeslach meitsje kin. Ik sil der nije wike wer hinne, foar it te let is.’

Paul Eluard: Frijheid

Op myn skoalskriften
Op it klasseboerd en de beammen
Op it sân en op de snie
Skriuw ik dyn namme

Op alle belêzen siden
Op alle ûnbeskreaune siden
Stien bloed papier of jiske
Skriuw ik dyn namme

Op de fergulde bylden
Op alle soldateskylden
Op de kroanen fan keningen
Skriuw ik dyn namme

Op de rûchte op de leechte
Op de nêsten op de heide
Op it wjerlûd fan myn jeugd
Skriuw ik dyn namme

Op de wûnderen fan de nachten
Op de witebôle fan dagen
Op takommend wolbehagen
Skriuw ik dyn namme

Op al myn blaufeale fodden
Op de dobbe sinneferslein
Op de mar moannebelein
Skriuw ik dyn namme

Op de greidgrûn op de fierten
Op de wjukken fan de fûgels
En op de mûne fan it skaad
Skriuw ik dyn namme

Op alle fleagen fan de dage
Op de see en op de skippen
Op de dwylsinnige berch
Skriuw ik dyn namme

Op it skom fan de wolken
Op it swit fan swier waar
Op de rein ticht en myld
Skriuw ik dyn namme

Op de fonkeljende foarmen
Op de klokken fan kleuren
Op de libbensliiflike wierheid
Skriuw ik dyn namme

Op de finnige fuotpaden
Op de jammerlike leanen
Op de grôtfolle pleinen
Skriuw ik dyn namme

Op de lampe dy’t oanstutsen wurdt
Op de lampe dy’t dwêste wurdt
Op al myn huzen mei-inoar
Skriuw ik dyn namme

Op de fruchten dwerstrochsnien
Op de spegel en myn keamer
Op myn bêd leech slakkehûs
Skriuw ik dyn namme

Op myn hûn, roppich en fol tearens
Op syn opstekke earen
Op syn ferkearde hinkepoat
Skriuw ik dyn namme

Op de springplanke fan myn doar
Op de fertroude dingen
Op de stream fan hillich fjoer
Skriuw ik dyn namme

Op elk pear dat inoar ferseit
Op de foarholle fan myn freon
Op alle útstutsen hannen
Skriuw ik dyn namme

Op it rút fan fernuvering
Op dyn wekkere lippen
Heech boppe de stilte
Skriuw ik dyn namme

Op myn fernield ûntwyk
Op it pún fan myn fjoertoer
Op de muorren fan myn ferfeling
Skriuw ik dyn namme

Op it fuortwêzen sûnder langsten
Op de neakene iensumens
Op de triemen fan de dea
Skriuw ik dyn namme

Op de sûnens werwûn
Op it gefaar dat ferdwûn
Op de hope sûnder ûnthâld
Skriuw ik dyn namme

En mei de krêft fan inkeld ien wurd
Begjin ik myn libben op ’e nij
Ik bin berne om dy te kennen
Om dy te beneamen

Frijheid.

De ferbylding nei de macht – Dante Aleghieri

Tante Allegearre, oan it ein fan har karriêre beswiere troch in hiel soad wrâldske plichten en sûnden, moast fuort om ferlichting te finen, mar by de earste stappen bûtendoar, yn in tiidleas tsjuster wâld mei rûnom noed en nachtmerjes, ferskynde har earst in lilke panter, doe in wylde liuw en fuortdaliks dêrnei in hongerige jildwolf, dy’t trijeresom har tebekdreaunen nei it hûs dêr’t se niis ôfreizgje wie. Ik rûn har temjitte.

En ik, Vergilius, sei: ‘om dizze bruten te mijen moatte jo in oar paad berinne en my folgje, want ik kin jo fan hjirwei frijliede troch in gebiet dat ivich is, mar dêr’t it moartsjen fan wanhoop te hearren wêze sil en dêr’t ûndergeande geasten ôfgryslyk raze en roppe en skreauwe oan de himel, biddend en smekend foar in twadde dea om út it lijen ferlosse te wurden, yn de falske hope dat se by einbeslút harren noch by de loksilligen jaan kinne.’
Dochs gie de reis oan, want gelokkich is sy dy’t leare wol de ûnûntwynbere ûnderlinge gearhing fan alles yn te sjen.

Lit alle hope farre, jo dy’t hjir yn giet: mar wy rûnen lâns elkenien dy’t gjin ferlichting kend hawwe; wy rûnen troch in fan suchten triljende lucht lâns al de sloppelingen, al de jaknikkers en de flaaibekken, lâns de fuortsjoggers, de kriemerigen, de striemannen, de koartsichtige narsisten en al dy’t harren troch driften en begearten oermeunstere lieten; lâns alle opstokelers en al de ûntkenners rûnen wy, lâns de lefferts, de ikmannen, de ferrifelers, de opportunisten en de profiteurs, dy’t alle kearen wer ferdronken yn streamen fan siedend bloed. Wy rûnen dy hiele stjonkdobbe troch.

Wy seagen poerneaken lijers, beroerdelingen en libbende liken, oan ien tried wei stutsen troch mûnstermiggen en wapsen, it bloed opsûge troch wjirmen sa grou as ankertou, wy seagen in smoarge brij fan liven, drôchbylden yn dridze, gûlende skepsels yn in gribus fan fiersaaiende flammen, finzen geasten yn ivichduorjende merakelse tamtaasjes, wy hearden fan alle kanten sûnder ophâlden it kreunjen en it tsjirmjen en it skrille gjalpen fan smerte, wy seagen deadske slykpoelen en gleonhjitte flakten mei traach marteljende en ûnúteachbere flammenreinen, wy seagen sljochtsinnigen en mishipte wanskepsels dy’t as beesten wiene. Alles te gryslik om te beskriuwen.

Noch fierder rûnen wy, fierder en djipper de delgong yn, troch de kring mei de ferkrêfters fan rjocht en minsklikheid, de kringen troch mei de ferbline ambisjeuzen, de ligers en bedrigers, de machtsmisbrûkers, de ferlieders en de ferrierders, de tirannen en de diktators út alle tiden, de minskesmokkelers en de slavedriuwers, de korrupten en de hypokriten, de ûneinich protte falske riejouwers en twadrachtsaaiers en boalen en rasisten en psychopaten, om úteinlik, yn de lêste en djipste en fjoerigste hellekring ûnder it direkte tafersjoch fan Lusifer, de wrâld oan de meast trochtrape smychten te finen: de fanatisy en de terroristen fan dizze tiid. Dêrnei seagen wy de stjerren.

Tante, mear sis ik jo net en mear antwurdzje ik net, want no begjint foar jo it beklimmen fan de lotteringberch, dêr’t jo fan josels wer suver te doele komme kin.
Frou Merkel glimke fyntsjes en sette doe, ferbliid en yn it folste fertrouwen dat se slagje sil, de earste stap de himelshichte yn.
En ik, Vergilius, tocht: fata viam invenient. It needlot sil in útwei fine.

De ferbylding oan de macht – Václav Havel

‘Wy libje yn in besmet fermidden. Wy waarden moreel bedjerre om’t wy omstean leare moasten dingen te sizzen dy’t wy net mienden. Wy learden nergens mear yn te leauwen, wy learden om inoarren te negearjen en om allinne foar ússels te wêzen. Konsepten as leafde, freonskip, meilibjen, nederigens of ferjouwing ferlearen djipte en diminsje; foar in soad fan ús fertsjinwurdigen se allinne mar psychologyske eigenskippen of liken se op mispleatste ideeën út eardere tiden, dy’t wat bespotlik wiene yn it tiidrek fan kompjûters en romteskippen.
Mar inkelden fan ús wiene by steat lûdop te roppen dat de hearskjende machten net almachtich wêze mochten, dat de spesjale buorkerijen dy’t ekologysk suver iten fan topkwaliteit inkeld en allinnich foar de machthawwers produsearren, harren produkten fansels nei de skoallen en nei bernetehûzen en nei de sikehuzen stjoere moatte soenen. It foargeande rezjym – wapene mei arrogânsje en in yntolerante ideology – brocht de minske werom ta in produksje-ienheid en de natuer ta in produksjemiddel. Sa wie dat rezjym troch alles hinne tsjin har eigen wêzen en ûnderling ferbân en fertrouwen. De foarige machthawwers feroaren tûke en autonome minsken, dy’t yn harren eigen lân betûft oan it wurk wiene, yn de bouten en moeren fan ien of oare meunsterlike, grutte, lawaaiïge en stjonkende masine, wêrfan de wurking foar gjinien dúdlik wie. It koe net oars as dizze masine ferslite stadich mar wis himsels en al syn bouten en moeren.’

‘As ik it haw oer in besmet morele sfear, dan haw ik it net oer de hearen dy’t organysk griente ieten en net troch de ruten nei bûten seagen. Ik haw it oer ús allegearre. Wy allegearre wiene wend rekke oan it totalitêr systeem en akseptearren dat as in fêststeand feit en holden it sadwaande yn stân. Oars sein, wy hawwe allegearre – mar fansels de ien mear of minder as de oare – ferantwurdlikheid foar dy totalitêre masine; gjinien fan ús is der inkeld mar it slachtoffer fan: wy binne allegearre har meiskeppers.
Wêrom sis ik dit? It soe tige ûnreedlik wêze it treurich erfskip fan de ôfrûne fjirtich jier te sjen as wat ûneigens, dat ien of oare fier famyljelid ús neilitten hat. It is krektoarsom, wy moatte dit erfskip oangean as in sûnde dy’t wysels, tsjin ússels, begean hawwe. As we it sá oangean, dan sille wy begripe dat it ús eigen ferantwurdlikheid is, en allinne dy fan ús, om der werklik wat oan te dwaan. Wy kinne de foargeande hearskers net oeral de skuld fan jaan, net allinnich om’t dat net wier wêze soe, mar ek om’t it de plicht weinimme kinne soe dêr’t elk fan ús hjoed de dei mei konfrontearre wurdt, nammentlik de plicht ûnôfhinklik te hanneljen, frij, reedlik en fluch. Litte wy ússels net foar de gek hâlde: de bêste regearing yn de wrâld, it bêste parlemint en de bêste presidint kinne op harsels net folle berikke. En it soe ek ferkeard wêze allinne fan harren in totaal remeedzje te ferwachtsjen. Frijheid en demokrasy betsjut partisipaasje, en dus ferantwurdlikens fan ús allegearre.
As wy dit beseffe, dan sille alle ferskrikkingen dy’t de nije Tsjecho-Slowaakse demokrasy erfd hat net mear sa freeslik lykje. As wy dit beseffe, keart de hope werom yn ús herten.
Yn it besykjen saken fan algemien belang rjocht te setten, hawwe wy eat om op te lynjen. De ôfrûne perioade – en benammen de lêste seis wiken fan ús freedsume revolúsje – waard it enoarme minsklike, morele en spirituele potinsjeel en de boargerkultuer dúdlik, dy’t slomme ûnder it optwongen masker fan apaty. As der immen kategoarysk bewearde dat wy dit of dat wy dat wiene, brocht ik der hieltyd tsjin yn dat de maatskippy tige mysterieus is en dat it net ferstannich is allinne it gesicht te fertrouwen dat it sjen lit. Ik bin bliid dat ik it net verkeard hie.’

‘Oeral op ’e ierde freegje minsken harren ôf wêr’t dy makke, fernedere, skeptyske en skynber synyske boargers fan Tsjecho-Slowakije de bjusterbaarlike krêft fûn hawwe om binnen in pear wike en op in fatsoenlike en freedsume manier it totalitêre jûk ôf te skodzjen. En litte wy ússels ôffreegje: wêr helle de jonge minsken, dy’t nea in oar systeem kend hawwe, harren langst nei frijheid wei, harren leafde nei frij tinken, harren politike ideeën, harren boargermoed en boargerwiisheid? Hoe koe it wêze dat de âlders – deselde generaasje dy’t as ferlern besjoen waard – harren sa fûl by de jongerein joegen? Hoe is it mooglik dat safolle minsken fuortdaliks wisten wat se dwaan moasten en dat gjinien fan harren rie of ynstruksjes nedich hie?…
Masaryk basearre syn polityk op moraliteit. Lit ús de kommende tiid op in nije wize besykje dit politike konsept wer foarm en ynhâld te jaan. Dat wy ússels en oaren leare dat polityk in útdrukking of in langstme is dat der ta docht foar it gelok fan de mienskip, yn stee fan in ferlet om te bedriigjen of te skeinen. Dat wy ússels en oaren leare dat polityk net allinne de keunst fan it mooglike wêze kin, foaral as dit de keunst ynhâldt fan spekulaasjes, berekkening, yntriges, geheime ôfspraken en pragmatyske manoeuvres, mar dat it sels de keunst fan it ûnmooglike wêze kin, nammentlik de keunst om ússels en de wrâld te ferbetterjen.’

‘Der komme no nije ferkiezingen oan, mei in echte ferkiezingskampanje. Litte wy net tastean dat dizze striid it oant no ta skoane oansicht fan ús sêftmoedige revolúsje wer ûngedien makket. Litte wy net tastean dat de sympaty fan de wrâld, dy’t wy sa fluch krigen hawwe, net krekt sa hurd wer ferlern giet, om’t wy ús ferlieze yn skermutselingen om de macht. It is op dit stuit net echt wichtich welke partij, club of groep de ferkiezingen aansens winne sil. Wat wol wichtich is: dat de winners yn it morele, boargerlike, politike en profesjonele de bêsten fan ús wêze sille, likefolle wat harren politike foarkar binne. It takomstich belied en it prestiizje fan ús steat sil ôfhingje fan de persoanlikheden dêr’t wy op stimme en dy’t wy letter kieze as ús ôffurdige.’

‘As lêste soe ik sizze wolle dat ik in presidint wêze wol dy’t minder prate en mear dwaan sil. In presidint dy’t net allinnich troch de ruten nei bûten sjocht, mar dy yn it foarste plak altiten oanwêzich wêze sil ûnder syn meiboargers en ek nei harren harket.
Jo meie freegje nei it soarte republyk dêr’t ik fan dream. Lit my dêr it folgjende op antwurdzje: ik dream fan in ûnôfhinklike, frije en demokratyske republyk, in republyk dy’t ekonomysk bloeit en ek sosjaal rjochtfeardich is; koart sein in minsklike republyk, dy’t yn tsjinst stiet fan it yndividu en dy’t dêrom de hope yn him hat dat de yndividu de republyk tsjinje sil. Fan in republyk fan breed ûntwikkele minsken, om’t it sûnder harren ûnmooglik is ús problemen op te lossen op sawol minsklik, ekonomysk, ekologysk, sosjaal of polityk mêd.
Myn earbiedwurdige foargonger begûn syn earste taspraak mei in sitaat fan de grutte Tsjechyske learaar Komenius. Stean my ta myn earste taspraak ôf te rûnjen mei myn eigen omskriuwing fan deselde ferklearring: minsken, jo regear is by jo weromkommen!’

De ferbylding oan de macht – Don Quichot

‘Lit dy net troch kueren liede. Litte de triennen fan de earmen begrutsjen by dy fine, mar net mear rjocht dwaan as it pleitsjen fan de riken.
As it kin, steapelje net alle strangens fan de wet op de misdiediger, want de rop fan in strange rjochter is net better as dy fan in rjochter dy’t meilydsum is. Ast bytiden de roede fan rjochtfeardigens bûgest, dan moat it net wêze om de presintsjes, mar út barmhertichheid.
Lit dyn drift dy net ferbline yn in oar syn saak, want dyn dwalingen sille meastentiids net te ferhelpen wêze, en binne sy dat wol, dan sil dy ta skea wêze fan dyn goede namme en sels fan dyn besittingen.
Dy’tst kastije moatst mei dieden, tamtearje him net mei wurden.
Beskôgje de beskuldige dy’t ûnder dyn rjochtsgebiet falt as in ûngelokkich minske. As it mooglik is, toan dysels yn sokke gefallen ynskiklik en ferdraachsum, want foarsjen fan genede is mear ferheven as hanthavenje fan rjocht.
Asto dizze lessen en foarskriften folgest, Sancho, dan sille al dyn dagen ferlinge wurde en dyn rom sil ta yn ivichheid duorje.’

De hartoch en hartoginne wiene wol sa bliid en optein oer hoe’t se Sancho de ôfrûne nacht te fiter nommen hiene, doe’t er blyndoeke op it houten hynder siet – saneamd op wei nei it him taseine eilân -, dat se besleaten om noch eefkes troch te gean mei grapjeien. Se ynstruearren earst harren tsjinners en fazallen yn it stedsje fierderop en dêrnei fertelde de hartoch Sancho dat er him no fluch klearmeitsje moast om gûverneur te wurden, want de bewenners fan it eilân longeren al like bot nei him as nei reinwetter yn maaie.
Doe’t Don Quichot hearre wat der op tou setten waard en hoe hastich wol net Sancho nei syn gûverneurskip ôfreizgje soe, naam er him mei ynstimming fan de hartoch mei nei syn keamer om syn skyldfeint rie te jaan hoe’t er yn dat amt stean moast.

‘Uneinich tank ik de himel, freon Sancho, dat it lok dy tsjinnet noch foar’t dy mei my is. In soad minsken spanne gear, falle lestich, bidde en smeke ier of let, skoaie, eamelje en driigje en berikke net dat dêr’t se sa nei stribje; en in oarenien komt en, sûnder te witten hoe en wat, him falt samar it begearde amt ta. Do, fierhinne de grutste okse dy’t ik ken, bist samar ynienen gûverneur fan in eilân, krekt as wie it neat, sûnder betiid fan ’t bêd te kommen, sûnder ienige ynspanning of muoite en alhiel sûnder beroering fan de hillige azem fan it doarmjend ridderskip.
Dit alles sis ik dy, Sancho, meidatst dizze krigen geunst net oan dyn eigen fertsjinsten taskriuwst, mar tank seist oan de himel en myn doarmjend ridderskip. Asto no klear bist om dit te leauwen, wês dan, myn soan, opmerksum op dyn hear en master, dy’t dyn liedsman wêze sil.’

‘Tenearsten myn soan, moatst God freezje. Twads moatst dyn eagen fêstigje op dat watsto bist, besykje dysels te kennen. Dy selskennis sil as gefolch hawwe datst dy net opblaast as in kikkert dy’t syn likens meitsje wol fan de okse; want ik wit datst eartiids de wylde bargen hoede hast.’
‘Dat is sa,’ antwurde Pancho, ‘mar dat wie doe as feintsje; doe’t ik in bytsje man wurden wie wiene it de guozzen dy’t ik hoede en gjin bargen. Mar ik mei stjerre, as dit wat te krijen hat mei myn oankommend gûverneurskip, net elk dy’t regearret hat blaubloed.’
‘Krekt,‘ ferfette Don Quichot, ‘en dêrom moatte persoanen fan net-adellik komôf de deftigens fan it hege amt dat se besette útdrage mei oannimlikheid. Pronkje, Sancho, mei de nederigens fan dyn ôfkomst en ferjit nea te fertellen datst fan boerebloed bist, want as se sjogge datst dy der net foar skammest sil net ien dy útskelle. Moatst dy klearmeitsje om folle mear in nederich en braaf man te wêzen dan in hofeardige sûnder. Untelber binne dejinge dy’t út de ûnderein weikomme en opklommen binne ta in pauslike of keizerlike weardichheid. Sjoch Sancho, bloed is erve mar deugd is bemachtige en jildt foar dy persoan allinne.’

‘Wat it bestjoeren fan dyn persoantsje en it hûs oanbelanget, myn bêste Sancho, it earste wat ik dy oplis is datst tige skjin op dysels bist en datst dyn nagels knipst.
Rin net mei losse klean en iepen gulp, want sloardige klaaiïng ferriedt in suterige siel.
Berekkenje ferstannich dat wat dyn amt dy opleverje kinne soe en dyn tsjinstfolk, asto dy hast, moatst fatsoenlik mar sunichjes betelje.
Yt gjin knyflok of sipels, want dan rûke se dyn doarpsheid.
Rin stadich en praat dimmen, mar net sa as it liket datst nei dysels harkest, want elke oanstellerij is mâl.
Moatst middeis net folle ite en jûns noch minder, want de sûnens fan it lichem wurdt makke yn de wurkpleats fan de mage.
Bliuw yn de mjitte mei it drinken en betink dat te folle wyn noch geheimen bewarret, noch wurd hâldt.
En boppe-al, Sancho, moatst yn dyn petearen net safolle sprekwurden en siswizen brûke. Do skuorrest se der sa faak mei de hierren by dat it gauris mear ûnsin liket as wiisheid.’’
‘Dat kin God betterje, ‘antwurde Sancho, ‘want ik ken mear sprekwurden as boeken en der hingje my, as ik praat, safolle tagelyk foar yn de mûle dat se mei-inoar fjochtsje om derút te kommen.’
‘Tink derom,’ sei Don Quichot, ‘asto net goed regearrest, sil de skuld dines wêze en de skande mines. Myn treast is dat ik dy, yn alle earnst en sa goed as ik kin, myn bêste rie no jûn haw.
God sil dy liede, Sancho, en dy bestjoere yn dyn bestjoer en Hy sil my de eangst benimme dy’t my bybliuwe sil asto der mei it hiele eilân ûnderstrûpst. Dat soe ik oars tefoaren komme kinne troch de hartoch te fertellen dat it grouwe mantsje datsto bist inkeld bestiet út in sekfol sprekwurden en siswizen.’
‘Ho Hear,’ sei Sancho, ‘as Jo tinke dat ik net geskikt bin foar it gûverneurskip dan giet it hielendal oer, want ik sil as Sancho mei brea en sipels like goed yn myn ûnderhâld foarsjen, as mei patrizen en kapoenen yn myn gûverneurskip. En as Jo fan betinken binne dat de divel my helje moat om it gûverneurskip, dan wol ik leaver as Sancho nei de himel ta dan as gûverneur nei de hel.’
‘Allemachtich, Sancho, sei Don Quichot, ‘inkeld om dizze lêste wurden oardielje ik datsto gûverneur wêze moatte soe oer wol tûzen eilannen. Do bist in man mei karakter, wat mear is as alle wittenskippen byinoar.’

(Miguel de Cervantes Saavedra: Don Quichot de la Mancha, haadstik 60 – Gûverneur oer tûzen eilannen)