Life dream

‘Ik bin hartstikke lokkich op myn boat. Man, ik wol fan myn libbensdagen net mear yn in gewoane wenning sitte. Dan reitsje ik binnen de koartste kearen wer depressyf. En ik bin al sa faak berôve troch alderhande strûkrôvers, de oerheid foarop.’ Earst wenne Markus Olijve (47 jier) yn in rigelhûs by ús yn it doarp. In skieding sette alles op ’e kop. ‘Man, ik hie in hypoteek fan sa’n 1200 euro yn de moanne. Net te beteljen foar in man allinne. Doe die ek noch bliken dat ik skulden hie, dêr wist ik neat fan ôf! En doe krige ik ek noch ris artroaze yn de skouders en koe myn wurk net mear dwaan. ZZP-er yn de bou, swier wurk en ik wie in bêsten-ien, dat kin ik dy fertelle. En op in dei pakte ferdomme de plysje my ek noch myn rydbewiis ôf, dy smearlappen.’

Op dat stuit naam Markus it beslút om de wenning te ferkeapjen om dan mar op syn boat te wenjen, in motorjachtsje dêr’t er yn bettere tiden mei frou en bern de Kager petten op fear. ‘Dat joech my rêst, man, frede yn de kop’. Markus kin oars bêst foar him sels soargje. ‘Ik wol de mienskip net ta lêst wêze, sa min mooglik yn alle gefallen.’ Hy hat in dakleazen útkearing, mar om’t er yn de skuldsanearring sit bliuwt der net folle fan oer. ‘Ik ha no sa’n fyftich euro yn de wike te besteegjen, dan hâld ik twa tientsjes oer om fan te iten. Mar ik rêd my wol, hear, ik rêd my wol. Wolst net witte wat dy supermerken allegearre wol net weismite. Ik tink dat ik faker in byfstikje yt as it gemiddelde húshâlding hjir yn it doarp.’ Hy giet wol ris nei de itensbank oare kant it doarp, mar meastentiids libbet er fan er byinoar skarrelet. Fan wat de minsken en bedriuwen weismite, mar ek fan de natuer. ‘Beien, poddestuollen, brânnettels, flear, dit wurde fansels wer de goede tiden fan it jier. En ik fang geregeldwei in fiskje hjir yn it kanaal of wat rivierkreeft, dat is pas lekker man! Ik sjit ek gauris in strûpein mei de buks. De minsken roppe dan wolris dat se dat gemien fine, of dy suertsjes fine dat o sa begrutlik, mar ik doch it echt net foar de aardichheid! Echt net, ik doch it om wat te fretten te hawwen.’

Wetter en elektra hat Markus net op syn boat, ek gjin rioelearring. ‘Wetter helje ik by in kunde yn de buert. Foar it opladen fan myn mobyltsje en myn dvd-spilertsje ha ik in sinnepanieltsje. Ik ha in húske hjir op it boat en wat ik dêr produsearje is foer foar de fisken. As ik my dûse wol gean ik nei de sporthal, hjir efkes fierderop, en in inkelde kear bring ik de klean nei de waskerette.’ Iten siede en syn boat ferwaarmje docht Paulus mei in selsmakke rocket stove, in soartemint fan heech-rindemint houtkacheltsje. ‘Dat is genôch foar my, ik bin net sa’n kâlden-ien.’

Wat fynt er fan de de nijbou oare kant it wetter? ‘Ferskriklik. Rike stjonkerts, se wolle my hjir wei ha, fansels.’ Eins hie er op ien april al fuort wêze moatten, mar hy mocht noch twa moannen langer lizzen bliuwe. Twa moannen, net mear. Op ien juny moat er hjir werklik wei en Markus wit op dit stuit fan noch gjin kanten wêr’t er hinne kin. ‘Se wolle útsicht op dit park ha, net op myn hâlden en dragen op dizze boat.’

Markus Olijve hat net folle fidúsje yn de mienskip en noch minder yn de polityk. ‘Ferline wike kaam der in frommes lâns dy’t mei har mobyltsje oan it filmjen wie, wylst se de hiele tiid besocht in petear mei my oan te gean. In pear dagen lyn seach ik har werom yn de eftertún fan it hûs dêr op de hoeke. In ferslachjouwer fan de krante hat my fertelle dat dêr de wethâlder fan sosjale saken komt te wenjen. En krek dy man soe, nee, moat in nije plak foar my fine. Mar tinkst dat er by my lâns west hat? Tinkst dat er by my in kofje kofje drinke wol? Hy stjoert ferdomme stikem inkeld syn frou om my út eigen baatsucht sa gau mooglik oan de skandepeal te spikerjen. Ik ha eins skjin myn nocht fan dizze wrâld. As it sa moat, dan hoecht it foar my net mear. Mar ja…’

Teäter foar it monumint

 

Simen komt der mei, by it twadde slokje nei ús lêste rûntsje ôfslútdyk. ‘Wat tinke jimme, moat der in monumint komme foar it nije Fryslân, in monumint foar de takomst? Dat ‘wiif’ langút by de seedyk yn de fraaie foarmen fan Doutzen sûnder clownspak hawwe wy al ris besprutsen, net Lea? En Auke syn suggestje om de Fryske taal te bestindigjen yn mânskgrutte letters idem dito, mar dat is foar it Frysk Museum blykber net genôch. Se wolle mear alternativen hawwe foar Us Mem en it Hynder. Hawwe wy dy?’
‘Der binne al net te min monuminten yn Fryslân,’ wol ik ha, ‘dêr hoecht foar myn part yn it earstoan gjin mear by. Earst mar wat âld guod nei de kringloop, soe ik tinke.’
Dêr is Lea it net mei iens. ‘Bist net wiis, ju! In monumint stiet foar it ferline. Dy ko en dat hynder, prachtich dochs? Ast dat nei de sloop bringst dan brekt de pleuris los, dan sis ik dy no al ta. Dan komme wy mei tûzen kear safolle minsken nei Ljouwert as oardel jier lyn nei De Haske. As der al sa nedich in nij monumint komme moat om’t der wer ris jild tefolle is foar de keunsten -wylst de boadskippen retedjoer wurde-, dan soe dat te meitsjen hawwe moatte mei de Fryske folksaard, want dat is no krekt wat ús byinoar bringt. En hâldt!’
‘No dan begjinne wy dêr mar ris mei,’ seit Simen, net al te entûsjast. ‘Wat binne, hearen en dame, dan dy typysk Fryske karaktertrekken. Ik ha ea wat lêzen oer frijsinnichheid en stegens. Is dat wat it is?’
‘What the hell is “stegens”?’ Otto is ymport, dat wy kinne it him net kwea-ôf nimme, mar sels hawwe wy der ek wol oan. Yn sokke gefallen kinne wy fan de fytsklub weromfalle op Jouke achter de bar, dy’t it ivich en altyd it Frysk Wurdboek fan de Akademy njonken de kassa lizzen hat. Sokke minsken soene wy der mear fan ha moatte.
‘“Steech wêze: halsstarrig, koppig, stug, weerbarstig; sa steech as in bolle. In steech hynder. Ek: onwrikbaar, onverzettelijk: in stege toer”. Wat tinke jimme? Typysk Frysk, of net dan? As ik it sizze mei, sa wolle wy ús dochs graach manifestearje?’

‘Och Jouke jong, sok in folksaberraasje is inkeld en allinne mar in selffulfilling prophecy en oars in marketing trúk. Lyk as it Siuwsk fanke dat sa sunich is en lykas de saneamde boergondyske ynstelling fan de Limboarger. Ik neam mar wat. Dat binne de myten fan folkskarakters, dat is likernôch itselde as de puntige earen fan Marsmantsjes of de kwea-aardigens fan kobolden. Ik neam mar wat. Dat is it leauwen yn in sels kreëarre, falske folksidentiteit, dat is dy heger pleatse as alle bûtensteanders. “Sjoch ús ris hiel bysûnder moai unyk en boppe-ierdsk über wêze”. Oars en dus better as jimme. Dat en neat oars leit hjir ûnder. Brek my ferdomme de bek net iepen. Do bist wol hiel sneu, asto sa nedich op it driuwsân fan sokke mearkes út alle macht dyn identiteit sikest.’
‘No Auke, sa kin it wol wer.’ Harry de fredestichter leit de hân op Auke syn knibbel. ‘Bestilje dy wat, jonge. Binne wy dan net grutsk op ús Frysk wêzen?’
‘Wat is dat, it wêzen fan de Fries?’ Ik kin it net litte en moat it wer ris ha oer it wêzen fan alles. ‘Elk syn meuch hear, mar ik foar my bin op it foarste plak in Europeaan en wol in spesjalen-ien, te witten in Nederlanner. Op beide bin ik grutsk. Yn de jierren dat ik yn it bûtenlân wenne ha ik ûnderfûn wat it betsjut in Nederlanner te wêzen. De skiednis, de kultuer, it plak yn de wrâld en de taal fan Nederlân binne mines. Prachtich. Yn Nederlân fiel ik my ek in tige spesjalen-ien, te witten in Fries. Mei nêst it Nederlânsk noch in eigen taal, skiednis en kultuer. Prachtich! Mar moatst minsken net in nasjonalistyske identiteit optwinge. As der neist myn yndividualiteit noch eat hiel typysk oan en fan my is, dan is dat myn eigen persoanlike identiteit. En dy moat elk foar har sels bepale. Dat is wêr it libben no krekt om draait, tinkt my: ûntdekke wa’t ik bin en wat ik fan myn libben meitsje kin. Wa wol ik wêze en wêrom? Dus ek, mei wa of wat wol ik my identifisearje? En nee, ik leau net dat wy Friezen in typysk ûnderskiedend eigen folksaard hawwe. Is de frijheidsleafde fan in Fries safolle oars as dy fan in Grinslanner of in Brabanner? Sieten alle Friezen yn de oarloch yn it ferset? Ik tocht it net. Sieten allinne de oprjochte Friezen yn it ferset? Ik tocht it net. De Friezen binne gjin sprút better of oars as oare lânslju. Net oars en net minder, en perfoarst net better.’

‘Snapst der neat fan,’ mient Lea. ‘Wy hawwe it oer ús folksaard, man, dy fan ús allegearre, net dyn egosintryske negoasje. In minske wol, nee, móat no ienris by in groep hearre, dat is syn legitime identifikaasje, dat is syn besteansrjocht, dat is psychology, dat is fan alle tiden. En in groep minsken, in mienskip, moat har identifisearje en ûnderskiede kinne. Us taal, ús tradysjes, ús lânskip en ús folksaard, jawis! Oars binne wy Friezen gewoanwei gjin groep. Oars hingje wy hjir yn ús moaie Fryslân as los sân oaninoar. Wy hawwe yn Fryslân dochs wat mienskipliks? Of net dan? Ik tocht it wol. Dêr’t wy hartstikke grutsk op wêze meie? Ik tocht it wol. Dat moatte wy bewarje, dêr moatte wy foar fjochtsje, dêr moatte wy foar op de barrikaden.
‘Dat moatte wy der as in spiker ynslaan, bedoelst.’
Lea heart my net. ‘En dy barrikaden moatte wy sels opsmite, ferdomme, want oaren dogge dat net foar ús. Wy moatte, no mear as oars, ús oppenearje tsjin oare groepen: tsjin de Hollanners, tsjin it regear, tsjin de kweawilligen, tsjin de frjemden, tsjin dejinge dy’t ús wearden en noarms net oanhingje wolle of kinne -en dat nota bene blikstiender wol fan ús ferwachtsje-, en tsjin hiele keppels ûnferskilligen, meirinners en opportunisten dy’t alles wol goed fine, hoe ‘Frysk’ se harren ek fiele, mar dy ûnderwilens te beroerd of te benaud binne om sels ek mar ien kear foar de Fryske saak de poaten út te stekken. Lefferts.’
‘Ik ferdom it,’ seit Auke. ‘Ik gean ek net mei yn dy ienheidswoarst, ik lit my net trochdraaie. Wy apart fan de oaren. Wy tsjin de oaren. Hearst dysels praten, Lea? Do tinkst fansels dat dit geweldich is. Mar it is foaral gefaarlik. Minsken opsette tsjin oaren. Kinst miskien in pear slaggen winne mar úteinlik giest glorieus it skip yn. Sa silst dyn striid nea winne. Yn myn optyk is Fryslân fan ús allegearre, as’t no Frysk praatst of net, oertsjonger bist of klaaifrysk, oanhinger fan ús ferlosser of leafhawwer fan Allah, berne bist yn Berkeap of yn Súd Afrika, de hiele dei op bêd leist of de gânse dei mei in Fryske flagge swaaist. Ik neam mar wat. Moatst wol oppasse datst dyn eigen opfettingen en karaktertrekken net projektearrest op oare minsken of op de mienskip as gehiel. Do kreëarrest mei sokssawat as it opheevjen fan in folksaard in ideaalbyld foar dysels en dat is op himsels noch net sa slim, ast my mar net twingst dêr oan mei te dwaan of, noch slimmer, om my del te heljen as ik dyn ideaalbyld net diel. Want dan komst aaklik dicht by it nasjonalisme, of noch slimmer, by it fûnemintalisme fan de ekstremen en dan hast de striid yn wêzen al ferlern. De kâns datst dy feitliks bespotlik of ûnbetrouber makkest is libbensgrut oanwêzich. It pronkjen mei dyn folksaard, it útfergrutsjen fan dy skaaimerken makket dy ta in karikatuer. Don Quichot en de wynmûnen, witst noch?

Foar’t Lea ripostearje kin, sjocht Simen op de klok achter Jouke syn samling fan Bearenburgers, ús Heit bieren en Frysk Famke likeuren. ‘Wy moatte daliks mar wer op hûs oan, jonges. In monumint foar de takomst. Dêr soene wy it oer ha. Fan dy Otto, as Fries yn uzes, hawwe wy noch neat heard. En do Harry, mei dyn dûbel ferstân, hast ek noch neat sein en fansels wolle wy it ek witte fan dy Jouke, betûft taksearder fan it yndjip minsklik ferlet.’
Harry is de earste dy’t wat seit, nei’t er de oare twa hifke hat. ‘Fout, Simen! Do plaktest ús al yn it foar in etiketsje op de foarholle. No hinderet dat neat by Jouke en Otto, mar do bestimpelest my fuortdaliks ta de elite en dan ha ik by guon de striid al ferlern foar’t ik wat sizze mei.’
Lea kin der mar net genôch fan krije. ‘Wat ík der fan wit, jonges, is it krekt oarsom. It is de elite dy’t de oaren bûtenslút, de hegere machten dy’t it foar sizzen hawwe en net harkje wolle, wat sei, hartstikkene dôf en blyn binne foar Jan en alleman.’
‘Utfergrutsje, oerdriuwe, swart-wyt sette,’ reagearret Auke. ‘Wy draaie rûntsjes.’
‘Ja, mar it folk pikt it net langer. Us tiid komt, en folle rapper as jim tinke!’
‘Bin bliid dat Marx úteinlik dochs noch syn gerak kriget. Populisme is kommunisme 2.0, sa is it dochs? Linkse rakkers binne jimme. Harry?’
‘No ja, wat sil ik sizze? Neffens my moat it in monumint wêze oer macht en ûnmacht. Yn alle mienskippen de wrâld oer en troch alle jierren hinne binne der in pear minsken dy’t de macht hawwe en in soad minsken sûnder macht en dy wolle krekt de frijheid hawwe dy macht ek te besitten om de minsken dy’t oars tinke op harren beurten lekker puh yn ûnmacht te pleatsen. L’histoire se repête toujours. Hoe giest mei macht om? Wêrom lizze sommige minsken de macht by in oar del? Wat is frijheid sûnder macht? Macht sûnder frijheid? De “frije Fries” is in betinksel, dat wit ik al. Sjoch de skiednisboeken der mar op nei. Frijheidsleafde is ek net typysk Frysk, harkje mar nei de folkslieten fan sa’n bytsje alle lannen op ierde. “It bêste lân op ierde”, haha, dat sjonge se allegearre, de hiele wrâld oer. En dat is moai foar it groepsgefoel, mar moatst der ek de betreklikens en de humor fan ynsjen kinne. Lyk as mei religy, elke tsjerke en idere sekte hat it allinnerjocht op it wiere leauwen. Jouke, sjoch ik dêr efter dy famkes noch in single malt Frysk Hynder fan trije jier âld stean? Rûntsje fan my.
Jouke, wat seisto der fan?’
‘No, as bartender moat ik elkenien fansels folslein gelyk jaan, mar witte jimme, ik ha fan ’e jûn withoefaak it wurd ‘grutsk’ heard. Wy binne grutsk op Fryslân en fan alles dêr’t wy foar steane. Mar hjir oan de taap hear ik faak in soarte fan grutsk wêzen dat yn myn earen folle mear in koppige eigenwizens is. Sa’n ûnwrikber ûnfersetlikens kin, hoe sil ik it sizze, de minsken ek behoarlik yn de wei sitte.’
‘Domgrutsk,’ wit ik te sizzen. ‘In grutskens dat fuortkomt út dommens. It Nederlânsk hat der net iens in wurd foar.’
‘Wolsto beweare dat Friezen dom binne?’ freget Lea. ‘Dom, wy dom?’
‘Net mear of minder as yn oare streken, Lea, mar guon minsken hjirre kinne wol sa ferdomd dwers en ferkeard wêze.’

Simen wol avesearje. ‘Otto, hoefolle stege hynders sjochsto hjir yn Fryslân?’
‘Ik sjoch om my hinne yn it algemien wol in aardich sterk selsbewustens as it giet om it Frysk fielen. Om de Fryske taal en it ûndefiniearbere eigene fan ús Friezen. Wy kenne inoar, wy witte wat wy oan inoar hawwe en dat wol echt elkenien graach sa hâlde.
‘Dat móatte wy sa hâlde,’ seit Lea.
Auke kin it net litte. ‘Mar dat lêste giet op foar de hiele plattelânsbefolking oeral op de wrâld. Dat is neat bysûnders. Dat makket it plattelân no krekt ta behâldende en konservative enklaven. Sletten mienskippen. “Wy hawwe it altyd sa dien, dat wat is der mis mei?” Stjerrende benaud foar in soad nije saken. Foaral as der ien fan bûten ús mienskip komt om ús sjen te litten dat wy it al dy tiid wolris fout hawwe kinne. Dan is de wrâld te lyts, ús skoane mienskip te iepen en binne it de oaren dy steechkoppich ferkeard binne. Bekrompen tinken. Pronkje mei it goede en it minne fan ús ferjitte of foar it gemak net sjen wolle. As wy troch alle generaasjes hinne domgrutsk deselde wearden en noarms oanholden hiene as dy fan ús âlden dan wennen wy no noch yn it stiennen tiidrek. Ik haw sein.’ Auke sjocht nei Simen. ‘En do, maestro? Wat bisto fan betinken?’
‘Krimmenele, wat sitte jimme dochs stik foar stik yn it ferline te dollen. In monumint fan Fryslân yn de takomst, dêr giet it my fan ’e jûn om. Foar jim part neam ik it gjin monumint mar in statement. Wêr wolle wy mei ús allen hinne? Hawwe wy noch in takomst? Oer hûndert jier moatte ús beppe- en pakesizzers opswimme tsjin in see dy’t in meter heger leit. De kij fan dy inkelde boer sille fersûpe en de Friezen as mienskip net minder. Hoe kinne wy, mei of sûnder ús boppestbêste kommunale karaktereigenskippen, dêr wat oan dwaan? No?’
‘Neffens my hasto dêr al sa dyn gedachten oer,’ fiskje ik by Simen. Ik wit wol wat foar fleis ik yn de kûpe smyt.
‘Ik hie tocht,’ seit Simen en hy giet der efkes goed foar sitten, ‘ik hie tocht, it moat in monumint wêze earne op it lege plattelân, in monumint fol mânskgrut glimmend glês en in doalhôf fan spegels dy’t alle kanten opdraaie. Op elk glês, op elke spegel in poëtysk-filosofyske tekst of fraach. Divedaasje en ynspiraasje, lykop. De refleksjes fan de manjefike luchten, leechten en lûden fan ús bjusterbaarlik lânskip wurde digitaal ferfilme, bewurke en opslein. De minsken kinne dwers bylâns de spegels rinne, -guon binne lachspegels, guon ferfoarmje, oare net-. De minsken, de Friezen sjogge harsels sa’t se binne. Wy sjogge ússels sa’t wy binne en wêze wolle. Identiteit as persoan en as groep. Swart, wyt en alles der tusken yn. Midden yn it lege lân. Us lân.’
‘Amen, mar ferjit it mar: te djoer en net hufterproof.’ Wa fan ús sei dat no wer?
‘Dêr fine wy wol wat op, net sa krimmenearje do, net sa lyts tinke jimme. Stel dy foar, dêr stietst! Tusken it glês, tusken de spegels, sjochst de wolken, sjochst dysels yn myriaden mearfâld, bist it middelpunt fan in sels kreëarre heal trochsichtige wrâld en do sjochst om dy hinne. Do en mei alles watsto bist en alles watsto hast bist fermannichfâldige ta yn it ûneinige. Dyn ferline en dyn takomst, de minske yn har universum, de Fries op syn pleats. Kinst it sa moai meitsje ast it wolst. Sa moai, dêr wolst de wierheid fan witte. Oer de teksten, oer de fragen, oer de ynspiraasje hâldst in monolooch tsjin dysels, neat moaier as dat. Dêr, tsjinoer dyn spegeljende ik. En elkenien kin dat dwaan, hè, de bern út skoalle wei, toeristen út Sina en Kinshasha, pake en beppe achter de rollator en do en de frou en de hûn. Foar myn part nimst dyn al sa’n steech hynder mei. In nije wrâld, in sletten mienskip, mar de hoeke om, achter in oare spegel leit de wrâld wer iepen. Dêr om dy spegel hinne let in lege wrâld fol yllúzjes, de moaiste yllúzjes dy’t der binne want dyn eigen yllúzjes. Dyn wêzen, ús wêzen. Hé, wêr binne jimme? Sit ik hjir no foar de kat syn sturt te praten? Hé Jouke! Jouke? Doch de doar ris iepen!’

Sjoch ek: yn wurden bestindigje

Yn wêzen it gat

‘No snap ik wêrom ús heit, de Vietnamveteraan, neat fertelle koe oer syn ûnderfinings dêr yn de djipten fan de tunnels. No snap ik wêrom minsken net prate wolle, harren nea net uterje kinne oer the hole in their soul, the road to hell and beyond. No’t ik stadichoan út myn swiere depresje omheech krûp wol ik der eins ek net oer prate. Ik doar it net. Bin bang. Mar fan myn shrink moat ik it fan my ôfskriuwe. Nei dy ta sil ik ris wat besykje. Mar jonge, do silst it gat fan myn wêzen en de djipten fan myn wanhope nea fiele. It frette my fan binnen wei út.

Ik bin neat, ik bin lytser as in mychhimmel, lytser noch as neat. Swart, pikketsjuster, mei de gerdinen ticht op bêd, oeren lang ha ik de eagen net iepen. Ha ik slept? Ik leau it wol, mar yn de helletiid fan myn hallusinaasjes bestiet de wierheid en alles wat wichtich is út neat oars as de absolute wissichheid dat ik neat bin en neat kin en dat it nea oars wêze sil. Alles is om ’e nocht, myn libben en myn wêzen, myn persoan hat gjin sin en gjin betsjutting, ik stel gjin reet foar. Ik ha nea wat west en sil nea wat wurde. De dea, ja de dea, ûnder yn it gat leit it ein, dêr moat ik wêze, mar ik kin der net komme, ik sjoch it net. It tsjuster hâldt my tsjin, myn skaad hat my beetkrigen, de stimmen hawwe it foar it sizzen, litte my net los.

Ik draai rûntsjes sûnder ein. Ik bin stjerrende kâld allinne yn in inketswarte grot, ik sjoch neat, neat sjoch ik, alles is swart. Hoe kom ik hjir ea wer út? Ik fiel de stienrots rjochts fan my en ik rin en ik betaast mei myn fingers de rots. Ik rin, nachten lang rin ik. Ik wit dat ik rûntsjes draai. Rjochts en rjochts en dan wer rjochts en nochris rjochts. Sirkels. It hâldt net op. De stien fan dy rots is it iennige wat ik ha. It iennige wat ik fiel. Snapst it? Kinst it net snappe! Dy rots kin ik net loslitte, want dat dan bin ik hielendal ferlern. Net loslitte. Kontakt hâlde. Rûntsjes rinne. Allinne. En de lûden fan de stilte, de wurden fan it ûnthâld, it sûzjen yn en troch en bûten de earen, de leechte en de knettergekke klieme kjeld fan it allinnich wêzen. Och jonge, dat sit sa djip, sa heech en djip, dwers troch alles hinne bin ik allinne, lyts as in mychhimmel, lytser noch.

Dan tinkst dy dea, de dea, de deadedea. Beskamsumens. It lyts wêzen en lytser wurden. Lytser as lyts en neat mear as dat. De leechte om my hinne, ik kom der net trochhinne. In leechte fol mei neat, kinst it net begripe. Snapst it net. It kin net en dochs is soks sa klear as wat, yn dat tsjuster dat swier sa swier sa swier om en oer my hinne leit. En wurch bin ik, sa ferskriklik wurch. It ûnwersteanberens fan de middelpuntsykjende swiertekrêft lûkt my ûnderút en alles docht my sear. It trochslokken fan wat wetter is sa slim as it leechdrinken fan in swimbad. De earmen lizze my as mûnestiennen oan de skouders, de fuotten steane fêstbakke yn semint, de herte joekelet my alle kanten op en dei yn dei út bin ik sa ferdomd allinnich en der komt mar gjin ein oan.

Koe ik mar skrieme, koe ik mar gûle, koe ik mar prate, koe ik mar wêze. Dy ferrekte wrâld, ik wol der neat fan witte. De dwaasheden fan oaren, ik wol it net witte, lykas de minsken neat fan my witte wolle. Dat alles kin ik der net ek nochris by hawwe. It snotterjen en it geëamel. Wat is noch wichtich as neat der ta docht?

Sa draai ik myn rûntsjes. Ik pikerje en it pikerjen hâldt net op, giet mar troch. Ik draai my sels fierder de put yn. En no fregest my hoe’t ik der wer útkaam bin. Piltsjes en God, an unbeatable combination. Ik ha God yn myn wêzen fûn, dêr yn it wêzen fan myn gat fûn ik God. Tink ik. Foar’t sa lang it duorje sil. As ik mysels ferlieze kin, kin ik God ek ferlieze. Samar, fan de iene op de oare dei. Yn wêzen binne wy net mear as in flinterknip, jonge. Mear net, perfoarst net mear. Mar op dat iene momint moatst der wêze, yn de gloarje fan dyn momint. En ik wie der net. Jammer dan. Dat is wat ik leard ha. En fierders wol ik der neat oer sizze.’

Fan âlde mannen en nije freonskippen

As ik sa om my hinne sjoch leau ik dat froulju letter yn it libben makliker freonskippen fan betsjutting opbouwe as manlju. Myn ûnderfining is dat it foar in man faak by situational friendships bliuwt, de kollega’s en de keardels fan it sporten, de buorman of de maten fan de kursus. Hoe fleurich en smûk ek, úteinlik is it faak in saak fan út it each, út it hert.
It sil gâns mear oer mysels sizze as oer it ferskynsel man, mar koartlyn ha ik binnen it tiidsbestek fan in pear dagen foar it gefoel en bêste witten foar it earst yn fjirtich jier in nije freon foar it libben fûn.

It Spaansk hat in wurd foar de skoanâlden fan wjerskanten: consuegro. ‘Suegro’ is skoanheit – ’suegra’ skoanmem. De skoanheit fan myn soan is dus myn consuegro en sa kin ik him ek oansprekke. Yn it Frysk soe it sokssawat as ko-skoanheit wêze kinne. Dy soan fan my hat dus in Spaanske oansteande, fan Málaga, en ôfrûn wykein hawwe wy dy kanten út west om mei inoar yn de kunde te kommen. Fansels wie dat earst in foarsichtich ôftaasten. Myn consuegro blykt lokkich folle better Ingelsk te praten as de soan it ús foarsteld hat. Myn consuegra praat dêrtsjinoer amper in wurd Ingelsk, mar krekt dêrom sitte de frou en ik al in heal jier op in kursus Spaansk. Mei hannen en fuotten komme wy in hiel ein en foar alles wêr’t ik it Spaanske wurd net fan ken, en dat is in soad, stammerje ik mar wat yn it Frânsk.

Wy fersteane inoar mei it oere better. Myn consuegro en ik hawwe sawat deselde belangstelling en dat praat fansels hiel wat makliker. Wat ús karakter oangiet hawwe wy ek tige wat mienskiplik en dan ha ik it noch net iens hân oer it prille lok fan ús beide bern en harren houliksplannen. En in houlik, dat betsjut wat yn dizze kontreien. Wy besykje in potinsjele troulokaasje en ferkenne de stêd, wy komme te praten mei omkes en muoikes, ite trije dagen lang de lekkerste tapas op de wûnderaardichste mominten fan de dei en bewûnderje de botanyske tún dêr’t se sels noch net of amper west hawwe. Myn consuegro fersoarget al tweintich jier it kommentaar op de Málaganeeske telefyzje by de paraden fan de Semana Santa en grutsk lit er ús efter de skermen de opbou sjen fan de prosesjes dy’t flak foar Peaske wer op steapel steane.

Mar der is mear, eat dat gjin wurden nedich hat. It maklik mei-inoar wêzen. De grapkes en in begjin fan inoar de gek oanstekke, tegearre sykjen nei útlis, it toanen en dielen fan emoasjes, it ûnderfinen fan wat wichtich is foar de oar en dat as fansels werkenne. Foar’t wy it ús realisearje prate wy oer God en de fernoeging fan it libben, oer de wrâld fan ús pakes en beppes, oer polityk en Trump en harren lokale held Picasso yn relaasje ta Vincent fan Gogh. It past inoar.

De lêste jûn prate wy oer ús beide bern, harren takomst en oer it houlikse libben. It duorret noch oardel jier foar’t se trouwe sille, mar myn consuegro en ik, wy hawwe mei stille wille de plannen foar in mienskiplik troutekst al besprutsen.

Como artistas sobre el marmól blanco o quizás las cálidas maderas esculpiremos nuestros sentidos, nuestras razones, nuestras ideas. -A.R.D.-

Snobbegat Lege Geaën (nei Harry McClintock: Hard Rock Candy Mountain)

Op in jûn yn it skimertsjuster
By it kampfjoer nêst de akkelei
Kaam fan bûten in swabber swalkjen
Hy sei makkers, ik gean hjir wei
Ik reizgje nei in lân hiel fier fuort
Oare kant de wetterweagen
Kom oars mar mei, dan geane wy nei
Snobbegat Lege Geaën

Yn Snobbegat Lege Geaën
Leit rûnom it lân fan eare en rom
Dêr leit de mazzel foar ’t gripen
En moarns kearst dy nochris om
It reizgjen dêr is om ’e nocht
De sinne skynt nei elke bocht
En oan de wetterkanten
Stean sûkerbôleplanten
De limonade sproeit
Wêr’t it pompebledsje groeit
Yn Snobbegat Lege Geaën

Yn Snobbegat Lege Geaën
Hat de marsjesee papieren kaaien
En hawwe hynders rubber tosken
En lizze hinnen sêftseane aaien
De hôfbeammen sitte fol fan fruchten
En de fekken grôtfol hea
O ik wol nei dat gea
Sûnder trammelant
Sûnder eangst en sûnder pine
En sûnder hongerdea
Yn Snobbegat Lege Geaën

Yn Snobbegat Lege Geaën
Kinst drommelse maklik lizzen gean
En lytse streamen sterke drank
Buorrelje op út it stobbefean
De bazen dy moatte dy dêr jookje
En de fjildwachters binne sjende blyn
Op de Snobbegatter petten
Driuwe jeneverfetten
Rjocht dyn kant op mei de
Revolúsjewyn
Yn Snobbegat Lege Geaën

Yn Snobbegat Lege Geaën
Is gjin finzenis foar in anargist
Kinst der daliks wer útrinne
Sa gau ast binnen bist
Dêr gjin opleine twangarbeid
Mar lykberjochtiging
Ik bliuw yn dit lekkerlân
Dêr’t it libben losser is
Dêr’t ús ferlosser is
Ferlost fan it slavebân
Yn Snobbegat Lege Geaën

Ik sjoch jim fêst de kommende hjerst
Yn Snobbegat Lege Geaën

 

Hard Rock Candy Mountain  LINK

One evening as the sun went down
And the jungle fire was burning,
Down the track came a hobo hiking,
And he said, “Boys, I’m not turning
I’m headed for a land that’s far away
Besides the crystal fountains
So come with me, we’ll go and see
The Big Rock Candy Mountains

In the Big Rock Candy Mountains,
There’s a land that’s fair and bright,
Where the handouts grow on bushes
And you sleep out every night
Where the boxcars all are empty
And the sun shines every day
On the birds and the bees
And the cigarette trees
The lemonade springs
Where the bluebird sings
In the Big Rock Candy Mountains

In the Big Rock Candy Mountains
All the cops have wooden legs
And the bulldogs all have rubber teeth
And the hens lay soft-boiled eggs
The farmers’ trees are full of fruit
And the barns are full of hay
Oh I’m bound to go
Where there ain’t no snow
Where the rain don’t fall
The wind don’t blow
In the Big Rock Candy Mountains

In the Big Rock Candy Mountains
You never change your socks
And the little streams of alcohol
Come trickling down the rocks
The brakemen have to tip their hats
And the railroad bulls are blind
There’s a lake of stew
And of whiskey, too
You can paddle all around ‘em
In a big canoe
In the Big Rock Candy Mountains

In the Big Rock Candy Mountains,
The jails are made of tin
And you can walk right out again,
As soon as you are in
There ain’t no short-handled shovels,
No axes, saws or picks,
I’ma goin’ to stay
Where you sleep all day,
Where they hung the Turk
That invented work
In the Big Rock Candy Mountains

I’ll see you all this coming Fall
In the Big Rock Candy Mountains”

 

De yllúzje fan in mooglikheid

‘Wat moat dít no wer foarstelle, Lieuwe? It liket wol op in freeslik faginaal flomke dat it útraast fan de pine. En dy kop der neist, dat kin in bern wol tekene ha. Wat binne dit foar keunsten om my hjir hinne te fieren, dit is sûnde fan dyn jild en myn tiid. Ik ha it allegearre al besjoen. Kom op, nei de kantine foar in pilske.’
De jongfeint mei it learen jaske en merakelse blinkende kettingen om de polzen kin it net hielendal fine op de oersjoch útstalling fan keunstners fan de Frije Akademy yn Museum Belvédère.

De âldere man njonken him sjocht syn maat lilk oan. ‘Nee, do bliuwst hjir by my! Ik ha dy noch sa sein, geduld! Al is it ek noch sa, moast geduld en begryp opbringe, omtinken jaan. Nim dit houtreliëf fan Fleurie, sjoch dan ris wat in spanning der sit tusken dy skreau en it antlit fan dizze man. Dat wurdt as it ware fersterke troch it lytse kopke hjir rjochts wat dúdlik it skaad is fan dy gruttere holle dêr links. Piter, net fuortrinne! Sjoch dan. Sjoch dan hoe de kweageasten, de ûnmacht, de frustraasje hjir fan it hout spat! Fernimst dan net hoe’t it donker fjouwerkantsje links boppe as in swart gat dy beide persoanen yn alle iensumheid… Piter! Piter?’

Ik ha yn alle earlikens ek mear nocht oan de besikers as oan de krekt iepene útstalling oer it feroarjend keunstnerskip yn Fryslân oan it ein fan de tweintichste iuw. Ik dangelje dochs de hiele seal efkes troch, de eagen lit ik op syn heechst twa tellen oer elk keunststik gean. Dizze keunstners hawwe dagen, wiken de neilen fan de fingerseinen skrept om besieling mei hiel it hawwen en hâlden út te byldzjen, mar foar wa of foar wat? Poer allinne foar harren sels, net om stank foar tank te krijen fan sokke kloatsekken as Piter en ik. Mar ik ha maklik praten, ik rin hjir yn de skjinte en net yn de smoargens.

Hielendal efteryn, by de rjochter hoeke fan de seal, bliuw ik as út it lead slein stean. In abstrakt skilderij fan sa’n oardel meter breed en in lytse meter heech, ien, twa, trije… tsien horizontale blauwige banen yn de breedte. Ut in boppe-oansicht soe it in swimbad wêze kinne mei trije, fjouwer swimmers dy’t, foar it grutste part ûnder wetter, nei rjochts swimme. Rjochts boppe giele en readgiele strepen, as skynde der in ûndergeande sinne op it wetter. Lange útstrutsen klodden ljochtblauwe ferve foar it wetter, tsjokke klodden wyt-blauw foar it skom om de ûnsichtbere hollen en earmen en skonken. Ik bin grepen troch de suggestje fan beweging, fan ritme, fan fear en faasje en de yllúzje fan mooglik minsklike foarmen.

Ik sykje in bank tichtste by it skilderij en fiif minuten lang lit ik de kleuren, de weagen en de siel fan it skilderij yn my opwâlje. Ik bin ferbjustere, noch nea wie ik sa djip ûnder de yndruk fan keunst. In pear kear rin ik op it skilderij ta en gean dan wer sitten. Ik bin der suver oars fan! Wat soe ik dìt graach yn myn besit ha wolle, út klearebare begearigens, út eachweid, gewoanwei om te hawwen. Oare besikers rinne deun foar my lâns, sjogge it keunstwurk amper twa tellen hingjen. Hoe kin it dochs dat dy minsken dit wûnder foar myn eagen net gewaarwurde?

As ik it hiele belibjen genôch opsûge ha, notearje ik de namme fan de keunstner, Koen Meskers, en kin ik wat bekomme fan alle fjoer en flam mei in strak shot wisky yn it restaurant. Lieuwe siet der yn in tydskrift te blêdzjen, in healfol kopke kofje foar him op tafel en in lege stoel nêst him.
‘Mei ik hjir by jo oanskowe?’ Efter Lieuwe binne wol wat tafeltsjes frij mar dêr sit net safolle praat oan. ‘As ik freegje mei, wêr is jo jongfreon bleaun, dy man dy’t sa oanstutsen wie oer dizze tentoanstelling?’
‘Piter? Piter is al in skoftke nei efteren ta, ik tink dat er op it húske in lyntsje lûkt. It is in bêste jongen, sa no en dan, mar it sil no wol út wêze tusken ús.’ Lieuwe sjocht my hommels oan. ‘Jo witte wol hoe’t dat giet, tink, sa’n knaap, och sa’n knaap? Foar in pear sinten hast in amerij wat wille, tinkst myn libben en myn leafdes, och dat akkordearret noch wol, mar dan, of is it ek noch sa, docht wer bliken dat alles in hallusinaasje is, de hiele klearebinde.’
‘Ja, wat liket it libben dan op keunst net, yllúzjes fan opkomst en delgong. Ik bin it mei jo iens. Ik hearre niis dat jo o sa entûsjast wie oer dat iene houtreliëfke fan Fleurie Hoogeveen. Ik tocht, hjir praat in kenner, in ekspert!’
‘Ah nee ju, ik snap der de ballen net fan en fan dat keunstwurkje al hielendal net. Nee, fan Piter moat ik faak harkje nei rap en oare pineholle muzyk en of is it ek noch sa, ik krij der skele migrêne fan. Dat ik tocht ik nim dy mei, heite, nei wat fan hjoed-de-dei is en dan kinst tsjintwurdich net om dit museum hinne, of is it ek noch sa. Berneftich fansels, kabaratesk en sonneveldsk fansels, mar mei ik ek ris tarre op in goede grap? Ik kom hjir ien kear yn de moanne, hjir yn it Belvédère, en dan moat ik hieltyd efkes Jan Mankes syn beestkes opsykje. Kenne jo dy portretsjes? De sêftens, de leafde dy’t der út sprekt, man, dat is wol sa ynbannich. Ik kin my dêr alhiel by deljaan, of is it ek noch sa.’

‘No, dy kant fan it museum moat ik noch dwaan, mar ik hie earst ferlet fan in wisky.’
‘Ik sil se jo sjen litte, dy geitsjes, de puttertsjes, de lysters en de stikelbarchjes.’
‘En Piter?’
‘Piter? Piter is daliks sa high, dy fûgel fleant fansels op Ljouwert ta, of is it ek noch sa.’

De fêste kolleksje fan it museum is in iepenbiering foar my, mar Lieuwe nimt my fuortendaliks mei nei de romte mei Mankes syn skilderijtsjes. Fan al it prachtichs wat dêr te sjen is, treffe my de lânskippen it meast en dat fertel ik Lieuwe.
‘Dy binne my wat te ferstille, te grizich en te hjerstich en dan hast it moaiste noch net iens sjoen. Dat is it wurkje De Wâldsterwei, mar dêrfoar moatst hielendal nei Arnhim. Of hjir de doar út nei bûten ta, fansels, hjir tusken BenedenKnipe en it Wâld. Ik sei tsjin Thom, dat is Thom Mercuur, de oprjochter fan al dizze moaiïchheid, ik ken him him tige goed, ik sei Thom, Thom sis ik, dit museum is neat wurdich sûnder dat wurkje wat jinsen yn Arnhim hinget, of is it ek noch sa. Do keapest dat en oars wol ik it fannacht wol eefkes foar dy stelle, mar dat wurkje moat perfoarst hjir hinne komme. Nee Lieuwe, seit Thom, dat hinget dêr en dat hinget dêr wol goed. De wearde fan keunst leit yn wat wy sykje yn ússels. En no is Thom stoarn, al is it ek noch sa. Wêrom stjerre sokke minsken?’

Skriuwersprakkesaasjes

Ik hie folle earder mei skriuwen begjinne moatten. De frou wit krekt wer’t se oan ta is as ik nei in krimineel lang ûntsteanskiednis op in bepaald stuit fersuchtsje dat ik wol sa’n bytsje alles sein ha wat ik sizze wol yn in artikel of ferhaaltsje. Want dan begjint it pas. Dan sjocht se my noch in tiidlang skreppen, skrassen, stinnen, printsjen en noch ris printsjen, want om it goed te hifkjen moat ik myn skriuwsels swart op wyt ha. Eins moat ik bekenne dat ik mear wille belibje oan it bewurkjen, potskuorjen en redigearjen fan teksten as oan skriuwerij dat creatio ex nihilo op in aaklik leech skerm komme moat.

Ik nim sels myn skriuwen aardich serieus, foar wat it wurdich is. As ‘skriuwer’ fiel ik út in loftich (‘elitêr’, sizze guon tsjintwurdich) better witten in bepaald soarte fan ferantwurding om it moaie en it spesjale fan ús taal, yn Fedde Schurer syn wurden, op te heinen en troch te jaan. Taal moat fêstlein én útlein wurde. It fêstlizzen sit him yn leksikonnen en wurdboeken, it útlizzen moatte skriuwers dwaan. Want as in skriuwer dat net docht, wa dan wol? Op strjitte yn it Hearrenfean fan myn âlden kaam ik it Frysk de lêste jierren amper mear tsjin. Dat, wat bin ik wiis mei wurdboeken. Sûnder myn wurdboeken bin ik neat as skriuwer. Neat.

Wêr’t ik dus oer ha wol binne de beide berjochtsjes dizze wike fan de Fryske Akademy. It earste is dat se dêr dwaande binne mei it nije Wurdboek fan de Fryske Taal. It sil, sa’t de Akademy bliken docht, mear as twa kear safolle wurden en betsjuttingen befetsje as it âlde út 1985 en boppedat komt it fergees online. Dat kostet de belestingbeteller dan wol in lytse oardel miljoen, mar nea earder is safolle jild better bestege.

It twadde berjocht kaam earjuster ta my troch it romroft deiblêd It Nijs: der soe mear ûndersyk komme moatte nei de net-Fryske tongslaggen yn Fryslân, wêrûnder it ‘Stedsfrysk’ fan It Hearrenfean. Eric Hoekstra-en-dy hawwe nei myn oardiel in prachtrapport ôflevere oer de posysje en it funksjonearjen fan ‘kontaktfariëteiten’ Nederlânsk-Frysk yn Fryslân. Lêze dy hannel,  HJIR

Ik ha it hakmak fan ús buorlju op It Fean yn alle jierren dat ik dêr wenne nea as Stedsfrysk beskôge. Gjin Frysk en gjin Nederlânsk, yn myn earen wie it fan alles neat, sterker noch, ik seach der wat op del. Mea culpa! It is dus in kontaktfariëteit fan in taal en ynienen sjoch ik myn buorlju yn in geunstiger deiljocht. Hoe’t se praten hat dus in namme en dêrmei in betsjutting, hat in identiteit en dêrmei rjochtfeardigens, it bestiet en is sinfol. Ynienen wol ik yn alle earnst mear witte oer stimhawwende plofklanken, genasalisearde wurdlûden, syllabyske meartalsútgongen en streektaalatlassen, dêr’t ik as Fries om útens it bestean net iens fan wist.

Hie ik net skreaun, ik soe sokke berjochten nea ûnder eagen krigen hawe. Hie ik net skreaun, myn wrâldsje soe folle lytser en flink wat swart-witer wêze. Sa smyt dat skriuwen, hoe bras, bryk en brek ek, my algeduerigen wat nijs op.

Flechtsje kin net mear

Simen smyt in kleurige brosjuere mei in eksoatysk palmenstrân op tafel.  ‘Fakânsjeplannen?’ freget Auke, dy’t sels alle jierren twa, trije kear nei Iran op fakânsje giet en dêr mar net genôch fan krije kin. ‘Ferhuzingsplannen.’ seit Simen. ‘De frou en ik, wy hawwe der genôch fan. Wy sille mei de poppe foar har takomst om utens, wy naaie derút, toedeloe en hatsjikidee. Dit lân is ús te lyts, te djoer, te bekrompen en sa stadichoan fierstente gefaarlik.’

‘Gefaarlik?’ ‘Djoer?’ ‘Bekrompen?’ Lea, Auke en ik reagearje tagelyk mar ferskillend en dat sil bêst wat sizze oer hoe ûnderskieden elk fan ús yn it libben stiet. ‘Hartstikke gefaarlik en dat makket it krekt sa djoer.’ Otto sjocht ús striidfeardich oan. ‘Hawwe jim dat dan net meikrigen? Dat hûzen fersakje, dat it lân útdrûget, dat de see meters omheech komt, dat it al tweintich graden yn febrewaris is, febrewaris nota bene! De tsien ferskillende belestingen kin ik by inoar opteld al lang net mear betelje en de soarchfersekering noch minder wylst de hier krekt wer omheech gong is en myn suterich leantsje hieltyd fierder ûnder de streep bliuwt. En dan kin ik jimme ek noch ferhelje dat se by de buorlju fannacht ynbrutsen hawwe en minstens fiif mobyltsjes, trije I-pads en dy prachtige yllustrearre Kamasûtra stellen hawwe dy’t ik ferline wike noch liene mocht. Ik ha hjir wol sa skjin myn nocht fan! It hinget my ta de strôt út. Wy wolle hjir wei!’

‘Wêr silst hinne?’ Ik pak de brosjuere op fan de tafel. ’Salomonseilannen?’ ‘Ja, safier mooglik fuort.’ ‘Wat seidest niis oer hege seeën, Simen? Hoefolle meters?’ Harry de ICT-er is by ús de man fan de feiten. ‘Witst dat de Salomonseilannen heul leechlizzende atollen binne dy’t meikoarten as earste fersûpe sille? As se dat no al net binne?’ ‘No ja, dan wurdt it Fidzjy, of better noch Nij Seelân. Dêr wenje in protte Friezen, binne wy sa ynboargere, fluitsje fan in sint.’

‘Ik tocht it net,’ seit Lea. ‘Myn omke wennet dêr en hy is no noch oan it púnromjen fan de ierdbeving fan trije jier lyn. It giet dêr om de dea, net dêrhinne! As ik dy wie, soe ik earder nei Hawaï gean, dêr drage froulju hoelahoep-rokjes fan gers en tokkelje se op de moaiste gitaren en faaks komst dêr Obama tsjin wylst er tusken syn rike freontsjes it driuwend hâldt op in luchtmatras mei syn safolste cocktail ûnder hannen.’ ‘Nee, do komst nevernea dat lân yn,’ mient Harry. ‘Der stiet in muorre omhinne sa heech as de Vesuvius.’ ‘No ja, dan wurdt it Meksiko. Dêr sille wy it ek wol rêde kinne. Grut lân, moai waar, romte by de rûs en myn kursus Spaansk giet muymuy lubricado.’

‘Hoho, wachtsje eefkes,’ sis ik, ‘in Amerikaanske freon wennet dêr winters in pear moanne en hy is er as gringo syn libben net feilich mear. Ast it oer gefaarlik hast, dat lân is pas gefaarlik. De drugs en de deaden lizze dêr om sa te sizzen moarns foar de doar opsteapele.’ Ik sjoch de oaren oan. ‘Moatst it yn Europa sykje, yn de EU benammen en dan foaral yn it westen. Poalen en Hongarije soe ik links lizze litte, as ik dy wie.’

Dat is Harry mei my iens. ‘De Harz yn Dútslân, goedkeape hûzen, bêst bier, lege hypoteken.’ ‘Neenee, net dwaan!’ Jouke komt achter de bar wei en pleatst it drinken op tafel dat wy yn de konsternaasje hielendal ferjitten wiene. ‘Net dwaan, Simen, net dwaan! It Nazibegryp yn it easten fan Dútslân is noch allemachtich lebendich, se snije dy foar’t it wist sa in hakekrús yn de nekke. En dan blêre se dy dêrby tagelyk it Horst Wessel Lied yn de earen. Die Fahne Hoch, die Reihen fest!’

‘Skandinaavje!’ Lea hat dêr fan ’e oan it simmer fytsen west. ‘Dy lannen binne oer alle boegen better as Nederlân: folle minder korrupsje om’t se betûfte en deeglike politisy hawwe en in stabyl regear dat út koelantens de talen koöperatyf stipet sa’t dêr nóch bettere dichters binne as by ús. En alles wurdt oersetten, werklik alles!’ ‘Witst hoefolle dat kostje moat?’ Harry wer. ‘Dy fiif sosjale paradyskes dêr hawwe priiskaartsjes, jonge, dêrby ferlike is ús belestingjild in foaitsje, spyljild!’

‘By ús yn de Fryske FrijSteat Appelskea,’ seit Jouke en hy jit nochris yn, ‘by ús om de Keale Dunen hinne leit it sânlân heech, de weagjende see sil der noait oan ta komme en de hûzen sille fan dyn libbensdagen dêr nea fersakje. By ús yn de Keale Dunen bloeie op lêst fan Ryksbettersteat de blommen de roggebreabeammen yn, is de mienskip read en waarm en sosjaal want by ús yn Appelskea is nammentlik hûndert jier lyn de revolúsje al begûn. Boppedat lizze by ús de foartunen sûnder stoflike omskotten der oanklaud by, groeit yn de achtertunen de griente de kassen út en leit de wenning fan ús mem mei op alle doarren nije slotten útnûgjend op dy te wachtsjen. Wennest by ús gaadlik en fredich yn it geografysk midden fan de nije provinsje BoppeSwol, kinst oeral komme mar hoechst nearne hinne en do praatst ús taal, of net dan? Ast wolst helpst my mar wat yn de saak, dan kearsto dy moarns mei de lytse noch mar ris om. Kom yn alle bestindigens mar moai by ús te wenjen, oare kant de strjitte nêst de Keale Dunen.’

Simen pakt de brosjuere út myn hannen en sjocht nochris nei de idylle fan it fiere palmenstrân. ‘Ja,’ seit er en drinkt it glês yn ien kear leech.

alzheimer algoritme

ik sjoch him net en hear him net. op flústerfuotten dwaalt er yn my om foar my út de trep op. boppe rôlet hy swier myn holle as in granaatapel oer de badkûperâne en oer de  fliertegels, om sa myn pitsjes fan it ferstân los te weakjen. ik sykje it wêzen fan dyn bestean, seit er, ik leavje dy en ik fret dy op. Wat oerbliuwt is inkeld de essinsje fan dyn libben. Mear as sykheljen hast mei de tiid net nedich.

Juster soarch oerlis foar J. Hy wennet allinnich yn in doarpke oare kant Drachten, wy binne de iennichst neiste famylje. Koartlyn krige hy te hearren dat er Alzheimer hat. Juster in soad ôfspraken makke. Sawat it heale doarp wie der. De iene buorman sil de administraasje dwaan, de oare de sinteraasje. De tredde de boadskippen en de fjirde sil húshimmelje. De fiifde, seisde en sânde sille geregeldwei efkes lânskomme foar in praatsje of in buorrel. De geriatryske ferpleechkundige fan de soarch dy’t ek yn it doarp wennet, hat de regy, tafeltsje-dekje is besteld, it alarmsysteem oanfrege, it bêd kin as it moat sa nei ûnder ta, alle wiken nije blommen op tafel en by moai waar moarns om tsienen hinne mei in buorman in kuierke troch de buorren. Wy hâlde him wol yn de gaten, hear. Wy binne in soarchsum doarp, dit dogge wy gewoan.

Ashiemstra, seit J. hy set my wol de foet yn de nekke net? mar brekke sil er my net. ast noch ien witst foar de fyts? sykje mar in keaper foar de auto, en nee, in nij mobyltsje wol ik net. dêr kin ik dochs net mei út de fuotten. as ik no mar op ’e tiid de papieren foar de belêsting binnen ha, foar ien april net? of is foar ien maaie, ik wit it sakrekt net mear. is dat no Ashiemstra wat my sa yn de wei sit?

Doe’t wy justerjûn thúskamen leine der nije berjochten út Amearika op my: freon D. is wer werom yn communicado modus. Ik ferhelje oer de krookjes en hoe’t snieklokjes yn it Frysk ek wol neakene earskes neamd wurde, oer ús kursus Spaansk en oer de alzheimerperikels yn de famylje. Fan ’e moarn docht bliken dat er my yn de nacht in lange mail stjoerd hat oer Artifical Intelligence en hoe’t de algoritmen fan tsjintwurdich o sa maklik ferriederlik nij proaza meitsje kin. Ik sil him daliks weromskriuwe. Dat wy dy Google algoritmes dan mar moai ynjektearje moatte mei it bloed fan Ashiemstra syn granaatapels.

Bleate Bertus

Op it krúspunt Lisse yn moat ik der om hinne ride en dêrom kin ik net om him hinne: it stânbyld dat yn de folksmûle Blote Bertus hjit. It is in brûnzen byld fan in bleate man dy’t him oprjochtet mei de earmen yn in ôfwarrende hâlding boppe de holle. ‘Met steun van de almachtige, 1940-1945’ stiet der skreaun. It byld moat ûnder mear symboal stean foar it nije Nederlân nei de ellinde fan de besettingsjierren. Alle kearen as wy de pakesizzers nei hûs ta bringe, lês ik Bertus syn ynskripsje en freegje ik my ôf wat ik hjir fan tinke moat.

It liket my as ûnleauwende ta dat de almachtige per definysje, sine qua non, oeral stipe oan jûn hat, dus ek oan de besetting en al it leed dat oer ús hinne lein hat. Om earst troch dy almachtige yn de penaarje te reitsjen en dêrnei dyselde almachtige tankber te priizgjen dat hy ús dêr wer moai fan ferlost hat, tsja, dat komt op my oer as op syn minst wat dûbeldhertich winkeljen. Mar goed, ik tink dat alle minsken frijwat iensidich yn harren argumintaasjes binne as it giet om it oantoanen fan eigen gelyk.

It leauwen yn in god is foar in grut part psychology, tink ik faak, mar dan is nei alle gedachten it nét leauwen yn in god fansels even safolle psychology. Ik stean my der nochal faak op foar dat ik net byleauwich bin, dat ik net meidoch oan sokke dwaasheden as in libben nei de dea, deselde ûnderbroek oandwaan foar elke wedstriid of te betinken wat ik wie yn in foarich libben. En dochs.

Ik ha in fassinaasje mei katedralen. En foaral mei kleasters. En boppe-al mei it libben fan muontsen. Libbe ik yn de midsiuwen mei alles wat ik op dit stuit bin en wit en wol en kin en belibbe ha, ik soe in muonts wêze. Jawis. Yn in ôfsletten mienskip, yn ferhâlding frij feilich en sa’t it liket oersichtlik, min of mear beskerme tsjin al tefolle kwea fan bûten, de rôvers de wolven de kriichsmannen de pest en de rest, ik soe ferduldich de rituele babbelegûchjes op har berin litte en de metten lauden primen tertsen fespers en seksten akseptearje foar wat se binne om dan dei yn dei út by it bytsje kearsljocht op kâlde hurde houten banken prékonsumptyf al myn sûnden, en benammen myn grut takomstich skuld, yn te damjen troch de moaiste manuskripten, de tsjokste aflaten, de langste testaminten en de âldste apokrive geskriften op gesach fan de baas letter foar letter sekuer en sa moai mooglik op te sieren en te fermannichfâldigjen.

Alles is psychology. Alles is werom te bringen ta wat wy as minsken betinke kinne. Dat hat altyd sa west en sa sil it hieltyd bliuwe. Dat is it moaie en tagelyk ek it benearjende: wy binne ús eigen god. Foar’t safier der in god is, dan hat elkenien in eigen god en alle goaden tegearre binne it mienskiplik gewisse. Dêr moatte en kinne wy it mei dwaan. Sa befetsje ik teminsten dizze wrâld mei Bleate Bertus. Op de krúspunten yn myn libben, mei de pakesizzers yn de Maxi-Cosi op de achterbank, stiet der in Bleate Bertus om my yn it sin te bringen wêr’t de wei nei lyts lok leit. Alles is psychology.